UTBE B. REBÎA’NIN HAYATINDAN 30 HİKMETLİ VE İBRETLİ DERS

Giriş

İslâm tarihindeki bazı şahsiyetler, güzel örnekliklerinden dolayı; bazıları ise yaptıkları tercihlerden çıkarılacak ibretler sebebiyle hatırlanır. Utbe b. Rebîa ikinci grupta dikkat çeken isimlerden biridir.

Kureyş’in Abdüşemsoğulları koluna mensup olan Utbe, Mekke’nin nüfuzlu ileri gelenlerinden biriydi. Kardeşi Şeybe b. Rebîa ve oğlu Velîd b. Utbe ile birlikte Kureyş toplumunda etkiliydi. Kızı Hind bint Utbe ise Ebû Süfyân’ın eşiydi.

Utbe, Hz. Muhammed’in (s.a.v.) peygamberlik dönemine yetişmiş, Kur’ân’ın tebliğine şahit olmuş, fakat İslâm’ı kabul etmemiştir. Bedir Savaşı’nda müşrik ordusunda bulunmuş ve orada öldürülmüştür.

Onun hayatı özellikle dünyevî menfaat, toplumsal statü, kabile düzeni ve hakikat karşısında insanın vereceği karar açısından ibretlidir.

1. Hakikati Dinlemek ile Kabul Etmek Aynı Değildir

Siyer kaynaklarında Utbe’nin Hz. Peygamber ile konuştuğu ve onun okuduğu Kur’ân ayetlerini dinlediği meşhur bir hadise aktarılır.

Bu bize önemli bir gerçeği gösterir:

İnsan bir hakikati dinleyebilir, ondan etkilenebilir; fakat yine de hayatını değiştirmeyebilir.

1. Ders

Hakikati duymak başlangıçtır; ona teslim olmak ise irade ister.

Kur’ân:

“Sözü dinleyip onun en güzeline uyan kullarımı müjdele.”
(Zümer, 39/17-18 mealen)

buyurur.

2. Kur’ân Sadece Dinlenmek İçin Değil Yaşanmak İçindir

Kur’ân’ın güzelliğinden etkilenmek tek başına yeterli değildir.

2. Ders

Kur’ân karşısındaki ideal tavır:

Okumak → anlamak → düşünmek → inanmak → yaşamak

şeklinde olmalıdır.

3. Hakikat Dünya Menfaatiyle Satın Alınamaz

Siyer kaynaklarında Kureyş adına Hz. Peygamber’e çeşitli dünyevî imkânlar teklif edildiğine dair rivayetler bulunmaktadır. Utbe’nin Hz. Peygamber ile yaptığı görüşme de bu bağlamda anlatılır.

Mal, liderlik ve benzeri imkânlarla tebliğin sona erdirilmesi hedeflenmiştir.

3. Ders

Prensipleri para karşılığında terk etmek, insanın manevi değerini zedeler.

4. Her Şeyin Fiyatı Yoktur

Modern dünyada insan bazen her şeyin satın alınabileceğini düşünebilir.

Oysa:

• iman,

• şeref,

• vicdan,

• sadakat,

• doğruluk,

• ahlâk

satılık değildir.

4. Ders

Değerleri olmayan insanın fiyatı olabilir; değerleri sağlam insanın ise duruşu vardır.

5. Makam Hakikatin Yerini Tutmaz

Utbe Mekke’nin ileri gelenlerindendi.

Fakat toplumsal makam bir insanın görüşlerini otomatik olarak doğru yapmaz.

5. Ders

Bir insanın makamına değil, deliline bakılmalıdır.

6. Yaşlılık ve Tecrübe Hatasızlık Anlamına Gelmez

Tecrübeli olmak değerlidir.

Fakat insan ne kadar tecrübeli olursa olsun yanılabilir.

6. Ders

“Ben senden daha yaşlıyım” sözü tek başına bir delil değildir.

7. Toplumsal Düzeni Kaybetme Korkusu

İslâm’ın mesajı cahiliye toplumunun birçok yerleşik anlayışını sorguluyordu.

Kabile üstünlüğü, putperestlik, zulüm ve sınıfsal ayrıcalıklar eleştiriliyordu.

7. Ders

İnsan mevcut düzen kendisine fayda sağlıyor diye haksız bir düzeni savunmamalıdır.

8. Menfaat ile Adalet Çatıştığında

Asıl karakter, menfaatimiz ile hakikat çatıştığında ortaya çıkar.

8. Ders

Şu soruyu kendimize sormalıyız:

“Doğru bana zarar verse bile onu savunabilir miyim?”

9. Kabile Taassubu

Cahiliye toplumunun güçlü unsurlarından biri kabilecilikti.

Kur’ân ise insanları soy üzerinden değil takva üzerinden değerlendirdi:

“Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.”
(Hucurât, 49/13)

9. Ders

Aile, aşiret, millet veya grup sevgisi adaletin önüne geçmemelidir.

10. Grup Psikolojisi İnsanı Yanlışa Sürükleyebilir

Tek başına farklı düşünen insan, grubuna döndüğünde çoğunluğa uyabilir.

10. Ders

Kalabalıkların cesaretiyle yanlış yapmak, insanı sorumluluktan kurtarmaz.

11. “Herkes Böyle Yapıyor” Delil Değildir

Toplumun büyük bölümü bir şeyi yapıyor olabilir.

Fakat çoğunluk hakikatin ölçüsü değildir.

11. Ders

Mümin:

“İnsanlar ne yapıyor?”

sorusundan önce:

“Allah ne emrediyor?”

diye düşünmelidir.

12. Kur’ân İnsanı Düşünmeye Çağırır

İslâm körü körüne bağlılığı değil, tefekkürü teşvik eder.

12. Ders

İman aklı susturmaz.

Aksine akla doğru istikamet kazandırır.

13. Etkilenmek Karar Vermek Değildir

İnsan güzel bir vaazdan etkilenebilir.

Gözleri dolabilir.

Fakat birkaç saat sonra eski hayatına dönebilir.

13. Ders

Manevî duygulanmanın davranışa dönüşmesi gerekir.

14. Ertelemek Büyük Bir Tehlikedir

İnsan:

“Sonra düşünürüm.”

“İleride değişirim.”

“Yaşlanınca ibadet ederim.”

diyebilir.

Fakat geleceğin garantisi yoktur.

14. Ders

Hakikate dönüş ertelenmemelidir.

15. Bedir’e Giden Yol

Utbe b. Rebîa, Bedir’de Kureyş ordusuyla bulunuyordu.

Savaş öncesindeki mübareze sırasında Utbe, kardeşi Şeybe ve oğlu Velîd karşı tarafa çıktılar. Müslümanlardan Hz. Hamza, Hz. Ali ve Hz. Ubeyde b. Hâris onlarla karşılaştılar.

Utbe Bedir’de öldürüldü.

15. Ders

İnsan aldığı kararların nereye varacağını her zaman önceden göremeyebilir.

Bu nedenle büyük kararlar nefis ve öfkeyle değil, hikmetle verilmelidir.

16. Yanlış Bir Karar Başka Yanlışları Getirebilir

İnsan bir yanlışı savunmaya başladığında onu korumak için başka yanlışlar yapabilir.

16. Ders

Yanlışta ısrar etmek yerine erken dönmek daha kolaydır.

17. Düşmanlık Büyüdükçe Barış Zorlaşır

Başlangıçta fikir ayrılığı olan mesele zamanla silahlı çatışmaya kadar ulaşabilir.

17. Ders

Sorunları büyümeden çözmek hikmettir.

18. Öfke ile Verilen Kararlar

Öfke insanın muhakemesini zayıflatabilir.

18. Ders

Büyük kararlar:

• öfkeyle,

• intikam duygusuyla,

• gururla

verilmemelidir.

19. Gurur Geri Dönüşü Zorlaştırır

İnsan yıllarca bir fikri savunduktan sonra:

“Şimdi nasıl vazgeçerim?”

diye düşünebilir.

19. Ders

Yanıldığını kabul etmek küçülmek değil, büyümektir.

20. İnsan Kendi Sözüne Esir Olmamalıdır

Dün söylediğimiz yanlış bir sözü bugün sırf gururumuz yüzünden savunmamalıyız.

20. Ders

Hakikat değişmediyse biz değişebilmeliyiz.

21. Aile İmtihanı

Utbe’nin ailesindeki kişiler daha sonraki İslâm tarihinde farklı tercihlerle karşımıza çıkar.

Bu bize ferdî sorumluluğu hatırlatır.

21. Ders

Aynı aileden gelmek aynı yolu seçmek anlamına gelmez.

22. Her İnsan Kendi Tercihinden Sorumludur

Kur’ân:

“Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez.”
(En‘âm, 6/164)

buyurur.

22. Ders

Anne-babanın yanlışı çocuğun kaderi değildir.

Çocuğun doğruluğu da anne-babanın kurtuluş garantisi değildir.

23. Dünya İtibarı Çok Kısadır

Utbe bir dönem Mekke’nin güçlü isimlerindendi.

Bugün ise hayatı tarihî bir ibret konusu olarak incelenmektedir.

23. Ders

Şöhret geçer, karakterin izi kalır.

24. Güç Kalıcı Değildir

Bugün güçlü olan yarın güçsüz olabilir.

Kur’ân:

“Her nefis ölümü tadacaktır.”
(Âl-i İmrân, 3/185)

buyurur.

24. Ders

Gücümüz varken adaletli olmalıyız.

25. Akıllı İnsan Sonucu Düşünür

Bir karar verirken yalnız bugünkü kazancı düşünmek doğru değildir.

25. Ders

Şunu sormalıyız:

“Bu karar beni beş yıl sonra, ölüm anında ve ahiret hesabında nereye götürecek?”

26. Hakikatin Karşısında Statü Önemsizdir

Peygamberlik mesajı karşısında zengin ile fakir aynı sorumluluğa sahiptir.

26. Ders

Allah karşısında makamlarımız değil, kulluğumuz konuşur.

27. Tarih Başkalarını Küçümsemek İçin Okunmamalıdır

Utbe’nin hayatını okuyup:

“Ne kötü davranmış.”

demek kolaydır.

27. Ders

Asıl soru:

“Ben menfaatim tehlikeye girdiğinde nasıl davranıyorum?”

olmalıdır.

28. Nefis Hakikati Kendisine Uydurmak İster

İnsan bazen:

“Doğru nedir?”

yerine:

“Benim işime gelen nedir?”

diye düşünür.

28. Ders

Hakikat nefsimize göre değişmez; nefsimiz hakikate göre terbiye edilmelidir.

29. Son Anda Pişman Olmamak İçin

Ölüm geldiğinde mal, makam ve toplumsal itibar geride kalır.

29. Ders

Bugün verebildiğimiz doğru kararları yarına bırakmamalıyız.

30. En Büyük Ders: Hakikat Menfaatten Üstündür

Utbe’nin hayatından çıkarılabilecek ana derslerden biri şudur:

İnsan hakikati kendi makamına, kabilesine, servetine ve menfaatine göre değerlendirmemelidir.

Mal kaybedilebilir.

Makam kaybedilebilir.

Çevre kaybedilebilir.

Fakat insan vicdanını ve hakikati kaybetmemelidir.

Sonuç ve Dua

Allah’ım!

Bize hakkı hak olarak gösterip ona uymayı; bâtılı bâtıl olarak gösterip ondan uzaklaşmayı nasip eyle.

Menfaatimizi hakikatin önüne geçirmemizi engelle.

Yanlışımızı fark ettiğimizde gurur yapmadan dönmeyi nasip et.

Kalabalıkların yanlışına kapılmadan adalet üzere yaşamayı nasip eyle.

Âmin.