Ticari Hayat ve İş Ahlakı Yönünden Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Hayatından Hikmetli Dersler

Giriş: İslam’da Ticaret Sadece Kazanç Meselesi Değildir

Hz. Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hayatı yalnızca ibadet, tebliğ, aile ve devlet idaresi açısından değil; ticaret, çalışma hayatı, kazanç ahlakı, borç-alacak ilişkileri, ortaklık, sözleşme, tüketici hakkı ve piyasa düzeni açısından da önemli ölçüler ihtiva eder.

Resûlullah (s.a.v.), peygamberlikten önce ticaret hayatının içinde bulunmuş; doğruluğu ve güvenilirliği sebebiyle toplumunda “el-Emîn” olarak tanınmıştır. Peygamberlikten sonra ise ticareti yasaklamamış, aksine onu helal kazancın önemli yollarından biri olarak kabul etmiş; fakat ticaretin adalet, doğruluk, şeffaflık, karşılıklı rıza ve kul hakkı temelinde yürütülmesini istemiştir.

Kur’ân-ı Kerîm'in şu ölçüsü İslam'ın ticaret anlayışını özetler:

“Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesna.”
(Nisâ, 4/29)

Dolayısıyla İslam'da temel mesele sadece “Ne kadar kazandın?” değildir. Bunun öncesinde:

“Nasıl kazandın, kimden kazandın, kazanırken birinin hakkını yedin mi, malın kusurunu gizledin mi, verdiğin sözü tuttun mu ve kazancının seni nasıl bir insana dönüştürdüğü?”

soruları vardır.

1. Peygamberlikten Önce Ticaret Hayatı

Hz. Peygamber (s.a.v.) gençlik döneminde ticaretle meşgul olmuş, ticaret kervanlarıyla bağlantılı işler yapmış ve Hz. Hatice'nin (r.a.) ticari faaliyetlerinde görev almıştır.

Bu dönem onun insanlarla alışveriş, emanet, sözleşme, yolculuk, sermaye, mal ve güven ilişkilerini yakından tanımasına vesile olmuştur.

Buradan önemli bir ders çıkar:

Ticaret insan karakterinin ortaya çıktığı büyük bir imtihan alanıdır.

İnsan namazda, camide veya yalnızken güzel davranabilir. Fakat para söz konusu olduğunda karakter daha açık biçimde ortaya çıkar.

Çünkü ticarette insanın karşısına:

• para,

• menfaat,

• rekabet,

• fırsat,

• zarar korkusu,

• daha fazla kazanma arzusu,

• rakipler,

• borçlar,

• müşteriler

çıkar.

Bütün bunların içerisinde dürüst kalabilmek ciddi bir ahlak eğitimidir.

2. Ticarette En Büyük Sermaye: Güven

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) peygamberlikten önce toplumda tanındığı en önemli vasıflardan biri el-Emîn, yani güvenilir insan olmasıdır.

Bu sıfat ticari hayat bakımından son derece anlamlıdır.

Çünkü ticaretin görünmeyen sermayesi güvendir.

Bir işletmenin:

sermayesi olabilir,

mağazası olabilir,

ürünü olabilir,

reklamı olabilir,

teknolojisi olabilir.

Fakat müşterinin güveni yoksa uzun vadede başarı zorlaşır.

Bu sebeple Müslüman tüccarın en değerli markası aslında kendi karakteridir.

Hikmetli ders

Güven yıllar içinde kazanılır, bazen tek bir hileyle kaybedilir.

Mümin kısa vadeli kazanç uğruna uzun vadeli itibarını satmamalıdır.

3. Doğruluk Ticaretin Temelidir

Resûlullah (s.a.v.) ticarette doğruluğa büyük önem vermiştir.

Bir hadis-i şerifte:

“Alıcı ve satıcı ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler. Eğer doğru söyler ve malın durumunu açıklarlarsa alışverişleri bereketli olur. Eğer gizler ve yalan söylerlerse alışverişlerinin bereketi silinir.”
(Buhârî, Büyû'; Müslim, Büyû')

Burada çok önemli bir ekonomik ahlak ilkesi bulunmaktadır:

Kâr ile bereket aynı şey değildir.

Bir insan yalan söyleyerek daha fazla para kazanabilir.

Fakat İslam'a göre:

Kazancın miktarı artarken bereketi azalabilir.

Örneğin bir satıcı ürünün gerçek değerinin 1.000 TL olduğunu bildiği halde müşteriyi yanıltarak 1.500 TL kazanabilir.

Muhasebe açısından kâr etmiş görünür.

Fakat ahlak açısından zarar etmiş olabilir.

Çünkü:

müşterinin güvenini kaybetmiş,

kul hakkına girmiş,

yalan söylemiş,

helal kazancına şüphe karıştırmış olabilir.

4. Malın Kusurunu Gizlememek

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ticaret ahlakını gösteren en çarpıcı hadiselerden biri pazar denetimi sırasında gerçekleşmiştir.

Bir yiyecek yığınının yanından geçerken elini içine sokmuş ve parmaklarına ıslaklık gelmiştir.

Satıcıya:

“Bu nedir?”

diye sormuştur.

Satıcı yağmurdan ıslandığını söyleyince Resûlullah (s.a.v.), ıslak kısmın insanların görebileceği şekilde üste konulması gerektiğini bildirmiş ve meşhur ikazını yapmıştır:

“Bizi aldatan bizden değildir.”
(Müslim, Îmân)

Bu hadis modern ticaret açısından son derece kapsamlıdır.

Bugün bunun karşılığı şunlar olabilir:

• arızalı ürünü sağlam diye satmak,

• ikinci el ürünü sıfır gibi göstermek,

• aracın kazasını gizlemek,

• kilometresiyle oynamak,

• telefonun değişen parçasını söylememek,

• evin ciddi kusurlarını gizlemek,

• sahte ürünü orijinal diye satmak,

• ürün fotoğrafını olduğundan farklı göstermek,

• son kullanma tarihini gizlemek,

• internet satışında yanıltıcı açıklama kullanmak.

Nebevî ölçü açıktır:

Müşterinin kararını değiştirebilecek önemli bir kusur varsa satıcı bunu gizlememelidir.

5. Ticarette Şeffaflık

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ticaret anlayışı bilgi saklama üzerine değil, açıklık üzerine kuruludur.

Satıcı müşterinin bilmesi gereken hususları söylemelidir.

Bu prensibi günümüz ticaretine uyarlarsak ürün açıklamalarında şu konuların açık olması gerekir:

ürünün özellikleri, kusurları, fiyatı, teslim şartları, garanti durumu, önemli kullanım şartları ve satışın mahiyetini değiştirebilecek bilgiler.

Böylece müşteri bilinçli karar verir.

İslam'ın rıza prensibi de ancak gerçek bilgi üzerine kurulmuş bir tercih olduğunda anlam kazanır.

6. Ölçü ve Tartıda Adalet

Kur'ân ölçü ve tartıda hile yapanları ağır biçimde uyarır:

“Ölçü ve tartıda hile yapanların vay hâline! Onlar insanlardan ölçerek aldıklarında tam alırlar; fakat insanlara ölçüp tarttıklarında eksiltirler.”
(Mutaffifîn, 83/1-3)

Bu ayet yalnızca eski dönemlerdeki terazi hilesinden bahseden tarihî bir hüküm değildir.

Bugün de “ölçü ve tartı” kavramını geniş düşünmek mümkündür.

Örneğin:

1000 gram yazıp daha az ürün koymak,

metrajı eksik vermek,

kalite sınıfını yüksek göstermek,

hizmet süresini olduğundan fazla yazmak,

işçilik miktarını şişirmek,

faturada yapılmayan işi yapılmış göstermek

aynı ahlaki problemin farklı biçimleridir.

Temel ölçü:

Kendimiz için istediğimiz adaleti müşterimiz için de istemeliyiz.

7. Yeminle Mal Satmaya Çalışmamak

Ticarette sık yemin etmek müşteriyi psikolojik olarak etkilemenin yollarından biri olabilir.

“Vallahi bana gelişi bu.”

“Vallahi hiç kâr etmiyorum.”

“Vallahi bundan daha ucuzu yok.”

gibi ifadeler, özellikle doğru değilse büyük bir manevi tehlikedir.

Resûlullah (s.a.v.) yeminle malın sürümünün artırılabileceğini fakat bunun bereketi yok edeceğini bildirmiştir.

Ders

Müslüman tüccarın satış yöntemi:

yemin değil güven, baskı değil bilgi, manipülasyon değil dürüstlük olmalıdır.

8. Müşterinin Bilgisizliğinden Yararlanmamak

İslam ticareti, taraflardan birinin diğerinin bilgisizliğini sömürmesine dönüştürmez.

Bir müşterinin:

piyasa fiyatını bilmemesi,

ürünü tanımaması,

teknik bilgiden anlamaması,

acil ihtiyacının bulunması

satıcı için fırsatçılık gerekçesi olmamalıdır.

Müslüman tüccarın zihniyeti:

“Bu müşteri anlamıyor, istediğim fiyatı söyleyeyim.”

değil;

“Bu insan bana güveniyor; onun güvenini korumalıyım.”

olmalıdır.

Bu anlayış ticareti sıradan alışverişten çıkararak emanet ahlakına dönüştürür.

9. Aşırı Kâr Hırsından Korunmak

İslam meşru kazancı ve ticareti kötülemez. Problem kazanç değil, kazancın insanın kalbini esir almasıdır.

Kur'ân:

“Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir imtihandır.”
(Teğâbün, 64/15)

buyurur.

Mal hem nimet hem imtihandır.

İnsan:

malı kullanıyor mu, yoksa mal mı insanı kullanıyor?

Bu önemli bir muhasebedir.

Kazanç arzusu insanı:

yalana,

hileye,

faize,

kul hakkına,

ibadetleri ihmale,

aileyi unutmaya,

merhametsizliğe

götürmeye başladığında ticaret araç olmaktan çıkar, insanın efendisi hâline gelir.

10. Helal Kazanç Bilinci

İslam'da yalnızca kazanmak değil, helal kazanmak esastır.

Kur'ân:

“Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır.”
(Bakara, 2/275)

buyurur.

Dolayısıyla Müslüman için:

“Bu işten para kazanabilir miyim?”

sorusundan önce:

“Bu kazanç helal midir?”

sorusu gelir.

Bu fark İslam'ın iktisadi ahlakının temelidir.

11. Borçları Yazmak ve Ticari Kayıt Tutmak

Kur'ân'ın en uzun ayeti olan Bakara sûresinin 282. ayetinin borç ilişkilerine dair olması son derece dikkat çekicidir.

Kur'ân vadeli borçların yazılmasını emreder ve şahitlik gibi güvenlik tedbirleri getirir.

Buradan büyük bir prensip çıkar:

Tevekkül tedbirsizlik değildir.

“Biz kardeşiz, gerek yok.”

“Birbirimize güveniyoruz.”

“Sonra hesaplaşırız.”

gibi sözler iyi niyetli olabilir.

Fakat para ilişkilerinde yazılı kayıt hem tarafları hem de dostluğu korur.

Bugün bunun karşılığı:

• sözleşme,

• fatura,

• makbuz,

• banka kaydı,

• borç senedi,

• teslim tutanağı,

• elektronik kayıt

olabilir.

Hikmet

Yazılı sözleşme güvensizlik değil, hakkın korunmasıdır.

12. Borçluya Kolaylık Göstermek

Kur'ân borçlu gerçekten ödeme güçlüğü içerisindeyse ona mühlet verilmesini ister:

“Eğer borçlu darlık içindeyse eli genişleyinceye kadar ona mühlet verin...”
(Bakara, 2/280)

Burada ekonomi ile merhamet birleşmektedir.

İslam alacaklının hakkını yok saymaz.

Fakat gerçek anlamda zor durumda bulunan insanı ezmeyi de ahlaki görmez.

Ticarette büyük insanlık ölçüsü

Alacağını istemek haktır; fakat çaresiz insanı ezmemek fazilettir.

13. Borcunu Ödeyebildiği Hâlde Geciktirmemek

Merhametin diğer tarafında borçlunun sorumluluğu vardır.

Resûlullah (s.a.v.):

“Varlıklı kişinin borcunu geciktirmesi zulümdür.”
(Buhârî, Müslim)

buyurmuştur.

Dolayısıyla İslam yalnızca alacaklıya merhamet tavsiye etmez; borçluya da sorumluluk yükler.

Parası olduğu hâlde:

“Biraz daha beklesin.”

“Sonra veririm.”

“Nasıl olsa bir şey diyemez.”

diyerek ödeme geciktirmek kul hakkına dönüşebilir.

14. İşçinin Ücretini Korumak

Çalışanın emeğini sömürmek İslam ahlakıyla bağdaşmaz.

Hadislerde işçinin hakkının korunmasına dair çok ciddi uyarılar vardır. Buhârî'de geçen kudsî hadiste Allah Teâlâ'nın kıyamet günü hasım olacağı kimselerden biri, işçiyi çalıştırdığı hâlde ücretini vermeyen kişi olarak zikredilir.

Bu son derece ağır bir ikazdır.

İşveren açısından çalışan yalnızca:

“personel”,

“maliyet kalemi”,

“iş gücü”

değildir.

O aynı zamanda ailesi, ihtiyaçları, onuru ve hakları bulunan bir insandır.

Nebevî iş ahlakı

Çalışanın emeğinden yararlanıp hakkını vermemek ekonomik zulümdür.

15. Çalışana İnsan Olarak Değer Vermek

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) insan ilişkilerinde merhamet, nezaket ve haysiyete saygı esastır.

Bu yaklaşım iş hayatına uygulandığında patron-çalışan ilişkisinde önemli bir ölçü ortaya çıkar:

Yetki, insanı küçümseme hakkı vermez.

İşveren:

bağırarak,

hakaret ederek,

küçümseyerek,

insanların onurunu kırarak

iş yönetmemelidir.

Yönetmek başka, tahakküm etmek başkadır.

16. Satışta Kolaylık ve Hoşgörü

Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

“Allah, sattığında, satın aldığında ve hakkını talep ettiğinde kolaylık gösteren kimseye rahmet etsin.”
(Buhârî, Büyû')

Bu hadis ticaretin ruhunu değiştiren büyük bir ahlak ölçüsüdür.

Müslüman:

satarken insaflı,

alırken anlayışlı,

alacağını isterken ölçülü

olmalıdır.

Yani ticari başarı yalnızca pazarlıkta karşı tarafı yenmek değildir.

Bazen asıl başarı insan kazanmaktır.

17. Karaborsacılık ve Fırsatçılık

Toplumun ihtiyaç duyduğu malları sırf fiyat artsın diye piyasadan çekmek ahlaki açıdan ciddi problemlere yol açar.

Hadislerde ihtikâr yani toplumun ihtiyacı olan malları fiyat yükseltmek amacıyla stoklayarak insanları sıkıntıya sokmak kınanmıştır.

Özellikle:

gıda,

su,

ilaç,

yakıt,

temel ihtiyaçlar

gibi alanlarda insanların çaresizliğinden yararlanmak ticari zekâ olarak görülmemelidir.

Hikmet

İnsanların felaketi Müslüman için fırsat piyasası olmamalıdır.

Deprem, salgın, savaş veya ekonomik kriz zamanlarında ihtiyaç mallarının fiyatını olağanüstü artırarak insanların çaresizliğini sömürmek Nebevî merhamet anlayışıyla bağdaşmaz.

18. Piyasada Adalet ve Denetim

Hz. Peygamber (s.a.v.) Medine pazarını takip etmiş, hile ve aldatmaya müdahale etmiştir.

Bu bize piyasanın tamamen ahlaksız ve denetimsiz bırakılmasının doğru olmadığını gösterir.

Serbest ticaret:

hile yapma özgürlüğü değildir.

Piyasanın sağlıklı işlemesi için:

şeffaflık,

adil rekabet,

doğru ölçüm,

tüketici hakkı,

sözleşmeye bağlılık

gibi ilkeler gereklidir.

19. Tekelcilik ve Manipülasyondan Kaçınmak

Ticarette güç elde eden kişinin bunu başkalarını ezmek için kullanması ahlaki değildir.

Bir işletmenin büyümesi haram değildir.

Fakat büyüklük:

rakipleri haksız yollarla yok etmek,

fiyat manipülasyonu yapmak,

müşteriyi mecbur bırakmak,

tedarikçiyi ezmek

için kullanılırsa mesele başka bir boyuta geçer.

İslam'ın temel ölçüsü adalettir.

20. Rekabet Düşmanlık Değildir

Modern ticarette rakip işletmeler bazen düşman gibi görülür.

Oysa Müslüman ticaret ahlakında rekabet olabilir fakat ahlaksız rekabet olmamalıdır.

Rakibin:

iftirayla itibarını zedelemek,

müşterisini yalanla kandırmak,

ticari sırrını çalmak,

malına zarar vermek,

haksız yollarla piyasadan çıkarmaya çalışmak

meşru rekabet sayılamaz.

Ölçü

Rızık Allah'tandır; rakibin rızkını kesmeye çalışarak kendi rızkımızı bereketlendiremeyiz.

21. Sözünde Durmak

Kur'ân:

“Ahdi yerine getirin. Çünkü verilen söz sorumluluk gerektirir.”
(İsrâ, 17/34)

buyurur.

Ticaret hayatında verilen söz son derece önemlidir.

“Yarın teslim edeceğim.”

“Şu kalitede olacak.”

“İki yıl garantili.”

“Şu tarihte ödeyeceğim.”

“Bu işi şu fiyata tamamlayacağım.”

denildiğinde bunlar ahlaki sorumluluk doğurur.

Müslüman tüccarın sözü senet kadar güvenilir olmalıdır.

22. İsraf ve Gösterişten Kaçınmak

Ticarette başarı bazen insanı lüks ve gösteriş yarışına sürükleyebilir.

Kur'ân:

“Yiyin, için fakat israf etmeyin.”
(A'râf, 7/31)

buyurur.

Kazancın artması ihtiyaçların sınırsızlaşması anlamına gelmez.

Mümin serveti:

kibir,

gösteriş,

üstünlük yarışı

için değil; Allah'ın verdiği bir nimet ve emanet olarak görmelidir.

23. Zekât Ticaretin Manevî Temizliğidir

İslam servetin yalnızca belli ellerde dolaşmasını istemez.

Ticaret malı belirli şartlarla zekâta tabidir.

Zekâtın derin mesajlarından biri şudur:

Malın tamamı mutlak anlamda insanın değildir.

Mal içerisinde ihtiyaç sahibinin de hakkı bulunmaktadır.

Bu yüzden başarılı tüccar yalnızca:

“Nasıl daha fazla kazanabilirim?”

diye düşünmez.

Aynı zamanda:

“Kazancımdan topluma nasıl fayda sağlayabilirim?”

diye düşünür.

24. Sadaka ve İnfakın Ticari Hayata Kazandırdığı Ruh

Kur'ân Allah yolunda yapılan harcamayı bereketlenen bir tohuma benzetir:

“Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başakta yüz tane bulunan bir tohum gibidir.”
(Bakara, 2/261)

Bu bakış açısında servet yalnızca biriktirilecek bir değer değildir.

Servet aynı zamanda:

fakiri kaldırmak,

öğrenci okutmak,

borçluyu rahatlatmak,

yetimi korumak,

topluma hizmet etmek

için bir imkândır.

25. Ticaret İbadete Engel Olmamalıdır

Kur'ân müminleri överken:

“Onlar öyle kimselerdir ki ne ticaret ne alışveriş onları Allah'ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyar.”
(Nûr, 24/37)

buyurur.

Bu ayet ticaret hayatının dengesini muhteşem şekilde ortaya koyar.

İslam:

“Dükkânı bırak.”

demez.

Fakat:

“Dükkân kalbine yerleşmesin.”

mesajını verir.

El ticarette olabilir; fakat kalp Allah'tan kopmamalıdır.

26. Tevekkül ile Çalışmayı Birlikte Anlamak

Hz. Peygamber'in hayatında tevekkül pasiflik değildir.

Mümin:

plan yapar,

çalışır,

araştırır,

tedbir alır,

hesap yapar,

sonra neticeyi Allah'a bırakır.

Dolayısıyla:

tevekkül = sebepleri terk etmek

değildir.

Doğru anlayış:

Sebebe sarılmak + neticeyi Allah'tan bilmek

şeklindedir.

27. Rızık Anlayışı Ticari Kaygıyı Dengeler

İnsan ticarette bazen büyük korkular yaşayabilir:

“Ya müşteri gelmezse?”

“Ya zarar edersem?”

“Ya rakibim beni geçerse?”

İman burada psikolojik bir denge sağlar.

Kur'ân:

“Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın.”
(Hûd, 11/6)

buyurur.

Bu anlayış tembellik doğurmamalıdır.

Tam tersine insan çalışır fakat rızkın nihai kaynağının yalnızca müşteri, patron veya şirket olmadığını bilir.

Böylece kazanç uğruna şahsiyetini satmaz.

28. Risale-i Nur Perspektifinden Ticaret: Mal Mülk Değil Emanettir

Risale-i Nur'un genel iman ve ubudiyet anlayışında insan mâlik değil, emanetçi konumundadır.

Bediüzzaman'ın sıkça vurguladığı mana çerçevesinde insan kendisini ve sahip olduğu nimetleri mutlak mülkü olarak değil, Cenâb-ı Hakk'ın ihsanı olarak görmelidir.

Bu anlayış ticarete uygulandığında çok güçlü bir sonuç ortaya çıkar:

Servetin sahibi değil, emanetçisiyiz.

İnsan:

“Bu benim param, istediğimi yaparım.”

anlayışından;

“Allah bunu bana verdi; helal dairede kullanmakla sorumluyum.”

anlayışına yükselir.

Bu düşünce zenginliği kibir sebebi olmaktan çıkarıp şükür vesilesine dönüştürür.

29. İktisat ile Cimrilik Aynı Şey Değildir

Risale-i Nur'da iktisat önemli bir şükür prensibi olarak ele alınır.

İktisat:

cimrilik değildir.

İktisat:

nimetin kıymetini bilmek,

gereksiz harcamamak,

kaynakları doğru kullanmak,

israftan kaçınmaktır.

Ticarette de işletmenin parasını kontrolsüz harcamak başarı değildir.

Kazancın bir kısmını:

yatırıma,

acil durum fonuna,

çalışanların gelişimine,

hayır hizmetlerine

ayırmak hikmetli yönetimin parçasıdır.

30. Hırsın Bereketi Kaçırması

Risale-i Nur'da hırsın insanı mahrumiyete sürükleyebileceği üzerinde özellikle durulur.

Bu ticaret hayatında açıkça görülür.

Aşırı kazanç hırsı:

yanlış yatırım,

gereksiz borçlanma,

ahlaki taviz,

kalitesiz ürün,

müşteriyi aldatma,

aileyi ihmal,

ibadeti ihmal

gibi sonuçlar doğurabilir.

Kanaat ise tembellik değildir.

Kanaat:

Çalışırken kalben açgözlü olmamaktır.

31. Ticarette İnsan Kazanmak Para Kazanmaktan Daha Büyük Olabilir

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hayatının genel ahlakından çıkarılabilecek önemli prensiplerden biri insanı merkeze almaktır.

Bir müşteri bugün alışveriş yapıp gidebilir.

Fakat dürüst davranılmışsa yıllarca dua edebilir.

Bazen tüccar küçük bir maddi menfaatten vazgeçerek:

bir dost,

bir güven,

bir dua,

bir itibar

kazanır.

Bunların değeri muhasebe defterinde görünmez.

Fakat hayatın büyük sermayelerindendir.

32. E-Ticaret ve İnternet Satışlarında Nebevî Ahlak

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ticaret ilkeleri bugün internet ticaretine de doğrudan uygulanabilir.

Bir Müslüman internet satıcısı:

• gerçek ürün fotoğrafı kullanmalı,

• kusurları gizlememeli,

• sahte yorum oluşturmamalı,

• stokta olmayan ürünü varmış gibi göstermemeli,

• yanıltıcı indirim yapmamalı,

• gerçek olmayan “son 1 ürün” baskısı oluşturmamalı,

• sahte marka satmamalı,

• teslim süresini doğru bildirmeli,

• müşteri verilerini kötüye kullanmamalı,

• reklamda ürünü olduğundan farklı göstermemelidir.

Teknoloji değişmiştir.

Fakat hadis değişmemiştir:

“Bizi aldatan bizden değildir.”

Dolayısıyla dükkândaki hile nasıl yanlışsa ekrandaki hile de yanlıştır.

33. Reklam Ahlakı

Reklam ürünün tanıtımıdır; gerçekliğin değiştirilmesi değildir.

Bir ürünün olumlu özelliklerini anlatmak normaldir.

Ancak olmayan özellikleri varmış gibi göstermek aldatmaya dönüşebilir.

Örneğin:

“Kesin sonuç verir.”

“%100 garantili kazanç.”

“Dünyanın en iyisi.”

“Hiç bozulmaz.”

gibi ispatlanamayan iddialar problem oluşturabilir.

Müslümanın reklam dili de doğruluk ilkesine bağlı olmalıdır.

34. Kriz Zamanlarında Müslüman Tüccar

Deprem, salgın, savaş, ekonomik kriz ve afetler ticaret ahlakının gerçek sınavlarından biridir.

Normal zamanda dürüst olmak kolay olabilir.

Fakat herkesin ihtiyaç duyduğu bir ürün azaldığında karakter ortaya çıkar.

Müslüman:

“İnsanların ihtiyacı arttı, fiyatı istediğim kadar yükselteyim.”

yerine:

“Bu zamanda insanlara nasıl kolaylık sağlayabilirim?”

diye düşünmelidir.

Bazen az kâr etmek büyük bir manevi kazanç olabilir.

35. Zenginlik Kötü Değildir; Zenginliğin Kalbe Yerleşmesi Tehlikelidir

İslam serveti başlı başına kötü görmez.

Hz. Hatice (r.a.), Hz. Osman (r.a.) ve Abdurrahman b. Avf (r.a.) gibi sahabiler servet sahibi olmuş; fakat mallarını Allah yolunda kullanmışlardır.

Problem malın elde olması değildir.

Problem malın kalpte olmasıdır.

İnsan malını kaybettiğinde imanını, ahlakını ve huzurunu da kaybediyorsa mal kalbe fazla yerleşmiş olabilir.

36. Başarının İslami Tanımı

Modern ekonomi başarıyı çoğu zaman:

ciro,

kâr,

büyüme,

pazar payı,

şube sayısı,

servet

ile ölçer.

Bunlar önemlidir fakat İslam'ın başarı ölçüsü daha geniştir.

Gerçek başarı:

helal kazanmak + adaletli davranmak + insanlara faydalı olmak + kul hakkından korunmak + Allah'ın rızasını aramak

şeklinde düşünülebilir.

Bir işletme milyonlar kazanıp binlerce insanın hakkına giriyorsa mali olarak başarılı görünse bile ahlaken başarılı değildir.

37. Müslüman Tüccarın Günlük Vicdan Muhasebesi

Bir Müslüman iş insanı her akşam kendisine şu soruları sorabilir:

Bugün kazandığım para tamamen helal miydi?

Bir müşteriyi yanılttım mı?

Malın kusurunu gizledim mi?

Bir çalışanın hakkını geciktirdim mi?

Borçlu olduğum birinin parasını sebepsiz beklettim mi?

Verdiğim sözü tuttum mu?

Rakibim hakkında haksız konuştum mu?

Kazanç hırsı yüzünden namazımı veya ailemi ihmal ettim mi?

Bugün kazancımdan bir insana faydam dokundu mu?

Allah bugün bana verdiği rızkı sorsa hesabını verebilir miyim?

Bu sorular ticareti manevi terbiyeye dönüştürür.

38. Hz. Peygamber'in Ticaret Ahlakından 20 Temel İlke

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hayatı, Kur'ân'ın hükümleri ve sahih sünnetin genel ilkelerinden hareketle Müslümanın ticaret ahlakını şu esaslarda özetlemek mümkündür:

1. Helal kazan.

2. Doğru söyle.

3. Güvenilir ol.

4. Malın kusurunu gizleme.

5. Ölçü ve tartıda eksiltme.

6. Müşterinin bilgisizliğini sömürme.

7. Yalan yeminle satış yapma.

8. Verdiğin sözü tut.

9. Borçlarını kayıt altına al.

10. Borcunu imkânın varsa zamanında öde.

11. Gerçekten zor durumdaki borçluya kolaylık göster.

12. Çalışanın ücretini ve hakkını koru.

13. Rakibini düşman görme.

14. Karaborsacılık ve fırsatçılıktan kaçın.

15. İsraf etme.

16. Zekâtını ver.

17. Sadaka ve infakı hayatının parçası yap.

18. Ticaretin ibadetlerini unutturmasına izin verme.

19. Rızkın Allah'tan olduğunu bil.

20. Kazançtan önce Allah'ın rızasını düşün.

39. Ticaretin Manevî Formülü

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) örnek hayatından hareketle Müslüman tüccarın ticari anlayışını şu şekilde özetlemek mümkündür:

Sermaye + Çalışma + Doğruluk + Güven + Adalet + Merhamet + Kanaat + Tevekkül = Bereketli Ticaret

Buna karşılık:

Hırs + Yalan + Hile + Kul Hakkı + Faiz + Fırsatçılık + İsraf = Görünürde Kazanç, Hakikatte Zarar

İşte Nebevî ticaret anlayışının modern ekonomik anlayışa yaptığı en büyük katkılardan biri budur:

Her kâr kazanç değildir; her zarar da kayıp değildir.

Bazen dürüstlüğü korumak için vazgeçilen para gerçek kazançtır.

Bazen hileyle elde edilen para ise gerçek zarardır.

Sonuç: Dükkân da Bir İmtihan Yeridir

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hayatından çıkarılabilecek en önemli derslerden biri, din ile ticaretin birbirinden ayrılmamasıdır.

Müslüman yalnızca camide Müslüman değildir.

Dükkânda da Müslümandır.

Ofiste de Müslümandır.

Pazarda da Müslümandır.

İnternet satışında da Müslümandır.

Sözleşme imzalarken de Müslümandır.

Müşteriyle pazarlık ederken de Müslümandır.

Borç öderken de Müslümandır.

Çalışanına maaş verirken de Müslümandır.

Çünkü iman hayatın yalnızca belirli saatlerine ait değildir.

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ticaret anlayışında hedef sadece çok kazanmak değil, temiz kazanmaktır; sadece müşteri edinmek değil, güven kazanmaktır; sadece servet büyütmek değil, insanlığını korumaktır.

Bu nedenle Müslüman tüccarın temel duası ve hedefi şu mana etrafında şekillenmelidir:

“Allah'ım, bana çok maldan önce helal mal; büyük kazançtan önce bereketli kazanç; çok müşteriden önce güven; ticari başarıdan önce Senin rızanı nasip et.”

Çünkü dünya ticaretinin bilançosu ölümle kapanır; fakat helal kazancın, kul hakkının, zekâtın, sadakanın, dürüstlüğün ve insanlara yapılan iyiliğin hesabı âhirete taşınır.

Bu bakımdan ticaret yalnızca para kazanma sanatı değildir.

Ticaret aynı zamanda doğruluğun, sabrın, kanaatin, adaletin, merhametin ve Allah'a kulluğun imtihan edildiği büyük bir ahlak mektebidir.

Ve Hz. Muhammed'in (sallallahu aleyhi ve sellem) ticaret hayatından kalan en güçlü mesajlardan biri şudur:

Kazancın büyüklüğünden önce temizliğine, kârın miktarından önce bereketine, müşterinin parasından önce güvenine, dünyanın hesabından önce Allah'a verilecek hesaba dikkat et.