18px

Kur’an-ı Kerîm’de Allah’ın Eli, Arş ve Kürsî Kavramlarının Hikmetleri


Kur’an-ı Kerîm’de Allah’ın Eli, Arş ve Kürsî Kavramlarının Hikmetleri

Kur’an-ı Kerîm’de Allah’ın Eli, Arş ve Kürsî Kavramlarının Hikmetleri

Kur’an, sahih sünnet, Ehl-i Sünnet akaidi ve Risale-i Nur perspektifinde ayrıntılı tefekkür ve tevhid makalesi

Giriş: Allah’ın Zâtı ve Sıfatları Nasıl Anlaşılmalıdır?

Kur’an-ı Kerîm’de Cenâb-ı Hak kendisini insan aklının kavrayabileceği kelimelerle tanıtır. Bazı ayetlerde Allah’ın eli, yüzü ve gözü gibi ifadeler geçer. Bazılarında ise Arş, Kürsî, istivâ ve ilâhî hükümranlıktan söz edilir.

Bu ifadeler üzerinde düşünürken insanın zihnine önemli sorular gelir:

  • Allah’ın eli denildiğinde ne anlaşılmalıdır?

  • Allah’ın eli insanların eli gibi midir?

  • Arş ve Kürsî gerçekten var mıdır, yoksa yalnızca mecaz mıdır?

  • Allah Arş'ın üzerinde midir? Arş'a muhtaç mıdır?

  • Allah mekândan münezzeh olduğuna göre Arş'a istivâ ne demektir?

  • Cenâb-ı Hakk'ın bütün varlıkları aynı anda yaratması ve yönetmesi nasıl anlaşılabilir?

  • Bediüzzaman Said Nursî bu kavramları tevhid, kudret, rububiyet ve Esmâ-i Hüsnâ açısından nasıl izah eder?

Bu soruların cevabında iki esas korunmalıdır: Kur’an ve sahih sünnette bildirilen hakikatleri kabul etmek, Allah’ı yaratılmış varlıklara benzetmemek.

Makalemizde ayetlerin anlamını, İslâm âlimlerinin yorumlarını ve Risale-i Nur'dan hareketle yapılan tefekkürî açıklamaları birbirinden ayıracağız.

1. Bölüm: Allah Hiçbir Yaratılmış Varlığa Benzemez

ŞÛRÂ SURESİ · 11. AYET

لَيْسَ كَمِثْلِهٖ شَيْءٌۚ وَهُوَ السَّمٖيعُ الْبَصٖيرُ

“O’na benzer hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”

Bu ayet, Allah'ın sıfatlarını anlamanın temel ölçülerinden biridir.

Allah vardır; fakat varlığı yaratılmışların varlığına benzemez.

Allah işitir; fakat işitmek için kulağa ihtiyaç duymaz.

Allah görür; fakat görmek için göze, ışığa veya başka bir organa muhtaç değildir.

Allah bilir; fakat bilgisi öğrenmeyle meydana gelmez.

Allah kudret sahibidir; fakat kudreti kaslardan, organlardan veya maddî araçlardan kaynaklanmaz.

İnsan ise yaratılmıştır. Onun görmesi, işitmesi ve hareket etmesi belirli organlara, şartlara ve imkânlara bağlıdır.

İşte Yaratıcı ile yaratılmış arasındaki en önemli fark budur.

Risale-i Nur açısından Vacibü'l-Vücud ve mümkinat

Bediüzzaman, Cenâb-ı Hakk'ın varlığının zatından olduğunu, yaratılmışların ise varlıklarının kendilerinden kaynaklanmadığını açıklar.

Vâcibü'l-Vücud, varlığı zorunlu olan, var olmak için hiçbir sebebe muhtaç bulunmayan Allah demektir.

Mümkinü'l-vücud ise varlığı da yokluğu da düşünülebilen, var olmak için yaratıcıya muhtaç olan varlıklardır.

İnsan eli bir mümkin varlıktır. Allah'ın kudreti ise ezelîdir ve sonradan yaratılmış bir araca muhtaç değildir.

Bu yüzden Allah'a ait ifadeleri insanın organları ve fiziksel hareketleriyle bire bir özdeşleştirmek doğru değildir.

İhlâs suresinin son ayeti de bu hakikati bildirir:

“Hiçbir şey O'na denk ve benzer değildir.” (İhlâs, 112/4)

Bu esas, Ehl-i Sünnet düşüncesinde tenzih olarak ifade edilir: Allah'ı noksanlıklardan ve yaratılmışlara benzemekten uzak tutmak.

Kuran Diyanet+1

2. Bölüm: Kur’an’da Geçen “Allah’ın Eli” Ne Demektir?

Arapçada el kelimesinin karşılığı yed (يد) kelimesidir.

Kur’an’da el kelimesi, insanın organını ifade etmek için kullanıldığı gibi Allah'a nispet edildiği ayetlerde de geçer.

İnsan dilinde el, yalnızca bir organı değil; güç, tasarruf, yardım, sahiplik ve cömertlik gibi anlamları da ifade edebilir.

Mesela günlük hayatta “Devletin eli her yere uzanır” denildiğinde devletin maddî bir elinin bütün yerlere uzandığı anlatılmaz. Devletin otoritesinden ve etki gücünden söz edilir.

Ancak bu dil örneği tek başına bütün ilâhî sıfatların kesin tefsiri sayılamaz. Her ayetin bağlamı, Arapça kullanımı ve sahih dinî açıklamalar birlikte değerlendirilmelidir.

2.1. Fetih suresi 10. ayet: Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir

FETİH SURESİ · 10. AYET

يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ اَيْدٖيهِمْ

“Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir.”

Bu ayet Hudeybiye'de gerçekleşen Rıdvan Biatı bağlamındadır.

Müminler Hz. Peygamber'e (asm) bağlılık sözü vermişlerdi. Kur’an bu bağlılığı Allah'a verilen bir söz olarak değerlendirdi.

Buradaki ifadenin tefsirinde, ilâhî yardım, kudret, destek ve verilen ahdin Allah katındaki değeri öne çıkarılmıştır.

Kuran Diyanet+1

Buna göre ayetten çıkarılabilecek önemli dersler şunlardır:

Birincisi: İlâhî kudret. Müminlerin gerçek dayanağı Allah'ın kudretidir.

İkincisi: İlâhî yardım. Hak yolunda gösterilen sadakat, Allah'ın yardımı ve desteğiyle anlam kazanır.

Üçüncüsü: Ahde vefa. Peygambere verilen meşru bağlılık sözü aynı zamanda Allah'a karşı sorumluluk ifade eder.

Dördüncüsü: İlâhî hâkimiyet. Hiçbir insanın gücü, Allah'ın iradesinden bağımsız değildir.

Bu ayetten Allah'ın insan eli gibi bir organa sahip olduğu veya biat eden insanların ellerine fiziksel olarak temas ettiği sonucu çıkarılmaz.

Risale-i Nur perspektifi

Bediüzzaman'ın eserlerinde geçen yed-i kudret ve dest-i kudret ifadeleri burada açıklayıcıdır.

Bunlar, yaratma ve tasarrufun hakiki sahibinin Allah olduğunu anlatan ifadelerdir.

Bir ağacın topraktan çıkması, çiçek açması ve meyve vermesi tabiatta gördüğümüz fiziksel süreçler aracılığıyla gerçekleşir. Fakat Risale-i Nur'un tevhid yorumunda bunların nihai yaratıcısı Allah'tır.

Bu bakımdan bir meyvenin yaratılması da yıldızların yaratılması da aynı ilâhî kudretin eseridir.

Allah'ın küçük bir varlığı yaratmak için küçük, büyük bir varlığı yaratmak için daha büyük bir kuvvet harcaması söz konusu değildir.

Çünkü insan kudreti sınırlı, ilâhî kudret ise sonsuzdur.

Bediüzzaman, Âsâr-ı Bedîiye içindeki kudret bahislerinde bu gerçeği, ilâhî kudrete nispetle büyük ile küçüğün eşit oluşu üzerinden ele alır.

Risale-i Nur

2.2. Mâide suresi 64. ayet: Allah'ın iki eli de açıktır

Kur’an'da şöyle buyurulur:

“Hayır, O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi verir.” (Mâide, 5/64)

Bu ayetin öncesinde bazı Yahudilerin Allah'ın elinin bağlı olduğunu söyledikleri bildirilir.

Arapçada elin bağlı olması cimrilik ve vermemek, elin açık olması ise cömertlik ve bolca ihsan etmek anlamında kullanılabilir.

Bu sebeple birçok müfessir, burada Allah'ın sonsuz cömertliğinin ve ihsanının vurgulandığını belirtmiştir.

Kuran Diyanet

Risale-i Nur açısından İsm-i Kerîm ve Rezzâk

Bediüzzaman'ın tefekkür yöntemine göre yeryüzündeki bütün canlıların rızıklandırılması, Allah'ın Rezzâk ve Kerîm isimlerinin tecellilerini gösterir.

Bir düşünelim:

Toprakta yaşayan bir karınca rızık bulur.

Denizin derinliklerinde yaşayan balıkların beslenmesi için imkânlar yaratılır.

Anne rahmindeki bir bebeğin gelişmesi için gerekli maddeler, annenin bedeni üzerinden ulaştırılır.

Ağaçlar suyu ve mineralleri alarak meyve meydana getirir.

Bütün bu olaylar biyolojik ve fiziksel sebepler içinde gerçekleşir. Risale-i Nur'un imanî yorumuna göre bu düzenin nihai sahibi Allah'tır.

İşte Allah'ın ihsanının bolluğu, insan aklını hayrete düşüren bir hakikattir.

Allah'ın hazineleri vermekle eksilmez. Çünkü yaratılmışların sahip olduğu gibi sınırlı bir servete muhtaç değildir.

2.3. Sâd suresi 75. ayet: İki elimle yarattığım

Hz. Âdem'in yaratılışı anlatılırken Allah Teâlâ şöyle buyurur:

“Ey İblîs! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” (Sâd, 38/75, ilgili bölüm)

Bu ayet, Allah'a nispet edilen iki el ifadesinin en çok tartışıldığı yerlerden biridir.

Burada iki önemli tefsir yaklaşımı vardır.

Birinci yaklaşım — tefviz: Ayetteki ifadeyi kabul etmek, bunun Allah'a layık olan hakikatine inanmak, keyfiyetini bilmediğimizi söylemek ve insan eliyle benzerlik kurmamak.

İkinci yaklaşım — tevil: İfadeyi Allah'ın kudreti, doğrudan yaratması veya Hz. Âdem'e verilen hususi değer ve şeref yönünden açıklamak.

Özellikle Ehl-i Sünnet'in Eş'arî ve Mâtürîdî geleneklerindeki birçok kelâm âlimi, ikinci yaklaşımı da benimsemiştir.

Ancak “iki el kesinlikle yalnızca iki kudret demektir” şeklinde tek bir tefsiri bütün âlimlerin ortak görüşü olarak sunmak doğru değildir.

İfade, Hz. Âdem'in yaratılışındaki özel ilâhî takdiri ve İblîs'in kibirli itirazının yanlışlığını da ortaya koyar.

2.4. Sahih hadislerde Allah'ın eli

Ebû Hüreyre'den rivayet edilen bir hadiste Hz. Peygamber (asm), Allah'ın elinin dolu olduğunu, gece gündüz ihsanda bulunmasının O'nun hazinesini eksiltmediğini haber verir.

Kaynak: Sahîh-i Buhârî, 7411.

Sunnah

Bu hadis, ilâhî ihsanın tükenmezliğine dikkat çeker.

Abdullah b. Amr'dan rivayet edilen diğer sahih hadiste ise adaletli kimselerin Allah katında nurdan makamlar üzerinde bulunacakları bildirilir ve Allah'a nispetle “iki eli de sağdır” ifadesi geçer.

Kaynak: Sahîh-i Müslim, 1827.

Sunnah

Bu hadisler sahih kaynaklarda yer almaktadır. Fakat bunları yorumlarken Allah'a iki insan eli, parmakları veya vücut yapısı isnat etmek doğru değildir.

Hadislerin lafızları muhafaza edilir; mahiyetleri konusunda ihtiyatlı davranılır.

3. Bölüm: Selef, Eş'arî ve Mâtürîdî Âlimlerin Yaklaşımları

Allah'ın eli, yüzü ve istivâsı gibi ifadeler kelâm ilminde genellikle haberî sıfatlar başlığı altında ele alınır.

Bu meselede İslâm âlimleri arasında farklı yöntemler bulunmaktadır.

Yaklaşım

Temel açıklama

Selef ve eserî yaklaşım

Naslarda gelen ifadeleri kabul eder; Allah'ı yaratılmışlara benzetmez, keyfiyet belirlemez

Tefviz yaklaşımı

İfadenin hakikatini veya murat edilen ayrıntılı anlamını Allah'ın ilmine bırakır

Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmında tevil

Dil ve ayetlerin bütünü elverdiğinde kudret, ihsan, hâkimiyet gibi anlamlarla açıklama yapar

Bu yöntemlerin ayrıntılarında farklılıklar vardır. Ayrıca bütün Selef âlimlerinin veya bütün Eş'arî ve Mâtürîdî âlimlerin aynı yorumda birleştiği söylenemez.

Tenzih ilkesi ise bu yaklaşımların temelinde yer alır.

İslâm Ansiklopedisi

Tefviz ne demektir?

Tefviz, Allah'ın bildirdiği bir hakikati kabul etmekle birlikte o hakikatin bütün mahiyetini insan aklıyla belirlemeye çalışmamaktır.

Mesela:

Allah'ın arşa istivâ ettiğine inanılır; fakat bunu insanın bir koltuğa oturması gibi tasvir etmekten kaçınılır.

Tevil ne demektir?

Tevil, bir ifadenin Arapça dilinin ve Kur’an'ın genel ilkelerinin izin verdiği anlamlarından birini tercih ederek açıklamaktır.

Mesela “Allah'ın eli” ifadesinin bazı ayetlerde ilâhî kudret veya cömertlik şeklinde anlaşılması buna örnektir.

Önemli esas: Allah'ı cisim olarak düşünmemek gerekir. Aynı zamanda Kur’an'daki ifadeleri gelişigüzel inkâr etmek veya keyfî anlamlara çekmek de doğru değildir.

4. Bölüm: Arş Nedir? Kur’an'da Arş Kavramı

Arş (العرش) kelimesi Arapçada taht, yüksek makam ve hükümdarlıkla ilişkili anlamlar taşır.

Kur’an'da hem bazı hükümdarların tahtları için hem de Allah'a nispet edilerek kullanılır.

Allah'a nispet edilen Arş hakkında özellikle iki yorum çizgisi öne çıkar:

Birincisi, Arş'ın mahiyetini bilemediğimiz, yaratılmış ve çok yüce bir varlık olduğu görüşüdür.

İkincisi, Arş ifadelerinde Allah'ın mutlak hükümranlığının ve bütün varlıklar üzerindeki tasarrufunun vurgulandığını kabul eden tefsir yaklaşımıdır.

Bu yorumlar birbirini her durumda dışlamak zorunda değildir. Bir âlim Arş'ın gerçek bir yaratılmış varlık olduğunu kabul ederken, onunla ilgili bazı ayetlerde ilâhî saltanatın temsilî biçimde anlatıldığını da söyleyebilir.

4.1. A'râf suresi 54. ayet

A'RÂF SURESİ · 54. AYETTEN

ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ

“Sonra Arş'a istivâ etti.”

Ayetin devamında gece ve gündüzün düzeni, Güneş, Ay ve yıldızların Allah'ın emrine bağlı oluşu anlatılır.

Ve şu önemli hakikat vurgulanır:

Yaratmak da emretmek de Allah'a aittir.

Diyanet'in Kur’an Yolu tefsirinde, ilk dönem âlimlerinin istivânın keyfiyetini Allah'a havale eden yaklaşımıyla sonraki müfessirlerin ilâhî hükümranlık merkezli yorumları birlikte ele alınır.

Diyanet İşleri Başkanlığı'

4.2. Tâhâ suresi 5. ayet

“Rahmân, Arş'a istivâ etmiştir.” (Tâhâ, 20/5)

Burada özellikle Rahmân isminin zikredilmesi dikkat çekicidir.

Allah'ın sonsuz hükümranlığı yalnızca kudret ve hâkimiyet açısından değil, rahmet açısından da düşünülmelidir.

Allah bütün âlemlerin Rabbidir.

Yeryüzünde bir tohumun filizlenmesi, bir canlının yaşaması ve kâinattaki büyük düzen, Rahmân isminin tecellileri bakımından tefekkür edilebilir.

Kur’an Yolu tefsiri de Tâhâ suresindeki bu ayeti, bütün evrenin Rahmân'ın hükümranlığı altında bulunmasıyla ilişkilendirir.

Diyanet Kur’an Platformu

5. Bölüm: Allah Arş'a Muhtaç mıdır? Arş'a İstivâ Nasıl Anlaşılmalıdır?

Bu meselenin en önemli noktalarından biri şudur:

Allah'ın Arş'a ihtiyacı yoktur. Arş, Allah'a muhtaçtır.

Allah Arş'ı yaratandır. Yaratıcı, yarattığı şeyin desteğine veya kendisini taşımasına muhtaç olamaz.

Bir insan bir sandalyeye oturur. Çünkü bedeni vardır, ağırlığı vardır ve belirli bir yerde bulunur.

Böyle bir oturuşu Allah'a nispet etmek, yaratılmışların özelliklerini Yaratıcı'ya benzetmek olur.

Allah'ın Arş'a istivâsı hakkında şu hususları birbirinden ayırmak gerekir:

  1. Ayetin bildirdiği: Allah Arş'a istivâ etmiştir.

  2. İmanın gerektirdiği: Allah yaratılmışlara benzemez; hiçbir yaratılmışa muhtaç değildir.

  3. İhtilaflı yorum: İstivânın ayrıntılı anlamı ve nasıl açıklanacağı konusunda farklı kelâmî yöntemler vardır.

İmam Mâlik'in meşhur açıklaması

İmam Mâlik'e atfedilen meşhur rivayette istivânın bilindiği, keyfiyetinin bilinmediği ve ona imanın gerekli olduğu ifade edilir.

Bu söz, Selef yaklaşımını anlatmak için yaygın biçimde aktarılır. Ancak rivayetin farklı lafızları bulunduğu için onu bütün ayrıntılarıyla kesin ve tek bir formül gibi değerlendirmemek gerekir.

Diyanet Kur’an Platformu

Risale-i Nur açısından arş-ı rububiyet

Risale-i Nur'da geçen arş-ı rububiyet tabiri, Allah'ın bütün varlıkların Rabbi oluşunu ve onların üzerindeki mutlak hâkimiyetini tefekkür etmemize yardımcı olur.

Burada rububiyet; yaratmak, yaşatmak, terbiye etmek, rızık vermek, düzenlemek ve yönetmek gibi ilâhî fiillere işaret eder.

Mesela bir ormanın bütün ağaçlarında, hayvanlarında ve canlılık süreçlerinde bir düzen görülür.

Bir yıldız sisteminde ise farklı ölçeklerde fiziksel düzenlilikler vardır.

Risale-i Nur'un tevhid düşüncesine göre bütün bu farklı düzenler birbirinden bağımsız ilâhların eserleri değildir. Hepsi tek bir Yaratıcı'nın ilim, irade ve kudretine bağlıdır.

İşte Arş'ın ilâhî saltanatla ilişkilendirilmesinden çıkarılabilecek imanî ders budur:

Allah'ın hâkimiyeti hiçbir varlıkla, hiçbir bölgeyle ve hiçbir zaman dilimiyle sınırlı değildir.

Arş'ın mahiyetini bilebilir miyiz?

Hayır, Arş'ın bütün mahiyetini bildiğimizi söyleyemeyiz.

Kur’an'da Arş'tan söz edilmesi, onun fiziksel şeklini ve yapısını ayrıntılarıyla bildiğimiz anlamına gelmez.

Ayrıca Arş'ı modern astronomideki belirli bir gök cismi, galaksi veya fiziksel uzay sınırıyla özdeşleştirecek kesin bir dinî delil yoktur.

Bu nedenle Arş hakkında konuşurken vahyin bildirdikleri ile insanın tasavvurlarını ayırmak gerekir.

6. Bölüm: Arş'ı Taşıyan Melekler ve İlâhî Saltanat

Kur’an-ı Kerîm'de Arş hakkında dikkat çekici başka ayetler de vardır.

6.1. Hâkka suresi 17. ayet

“O gün Rabbinin Arş'ını, bunların da üstünde sekiz taşıyıcı taşır.” (Hâkka, 69/17)

Burada kıyamet gününe ait bir hakikat bildirilmektedir.

Müfessirlerin çoğu, sekiz taşıyıcıyı melekler olarak yorumlamıştır. Bununla birlikte sayının ve taşımanın mahiyeti konusunda farklı açıklamalar yapılmıştır.

Diyanet Kur’an Platformu

Dikkat edilmesi gereken temel nokta şudur:

Meleklerin Arş'ı taşıması, Allah'ın taşındığı anlamına gelmez.

Arş yaratılmıştır. Melekler de yaratılmıştır. Allah ise her ikisinin yaratıcısıdır.

6.2. Mü'min suresi 7. ayet

Kur’an'da Arş'ı taşıyan ve onun çevresinde bulunan meleklerin Allah'ı hamd ile tesbih ettikleri, iman ettikleri ve müminler için bağışlanma diledikleri bildirilir.

Bu ayet, Arş ile meleklerin kulluğu arasında bir ilişki kurar.

Buradan üç önemli hakikat anlaşılır:

Birincisi: Melekler Allah'ın kullarıdır ve O'na ibadet ederler.

İkincisi: Arş'ın yüceliği, Allah'ın ona muhtaç olmasından değil, yaratılmışlar içindeki makamından kaynaklanır.

Üçüncüsü: Allah'ın hükümranlığı, meleklerin tesbihi ve müminlere yönelik dualarla birlikte anlatılmaktadır.

Diyanet tefsirinde Arş'ı taşıyan meleklerin mahiyeti hakkında ileri sürülen bazı tarihî kozmolojik açıklamaların kesin dinî bilgi gibi değerlendirilmemesi gerektiğine de dikkat çekilir.

Diyanet Kur’an Platformu

6.3. Hûd suresi 7. ayet: Arş'ın su üzerinde olması

Kur’an'da Allah'ın Arş'ının su üzerinde bulunduğu bildirilir (Hûd, 11/7).

Bu ayet bize yaratılışla ilgili gaybî bir bilgi verir.

Ancak buradaki suyun mahiyetini veya Arş ile su arasındaki ilişkinin fiziksel yapısını kesin olarak açıklayabilecek ayrıntılı bir bilgiye sahip değiliz.

Bunu, bugünkü okyanuslardan biriyle veya belirli bir astronomik yapıyla özdeşleştirmek isabetli olmaz.

Ayetin bildirdiğine iman edilir; açıklanmamış ayrıntılarda kesin hüküm verilmez.

7. Bölüm: Kürsî Nedir? Âyetü'l-Kürsî'nin Sırları

Kürsî (الكرسي) kelimesi Arapçada oturulan yer, makam ve hükümranlıkla ilişkili anlamlarda kullanılır.

Kur’an'da Allah'a nispet edilen Kürsî, Bakara suresinin 255. ayetinde geçer.

Bu ayet, İslâm inancında Cenâb-ı Hakk'ın birliğini, ilmini, kudretini, hayatını ve mutlak hâkimiyetini anlatan en kapsamlı ayetlerden biridir.

7.1. Âyetü'l-Kürsî

BAKARA SURESİ · 255. AYETTEN

وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ

“O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır.”

Bu ayet hakkında İslâm âlimleri farklı açıklamalar yapmıştır.

Diyanet'in Kur’an Yolu tefsirinde üç önemli yaklaşım aktarılır:

  • İlâhî ilim: İbn Abbas'a nispet edilen yorumlardan birinde Kürsî, Allah'ın her şeyi kuşatan ilmiyle açıklanır.

  • Hükümranlık: Kürsî, Allah'ın mutlak egemenliğinin ve hiçbir şeyin bu egemenliğin dışında kalmamasının ifadesi olarak yorumlanır.

  • Gaybî bir varlık: Kürsî'nin, mahiyetini tam bilmediğimiz, gökleri ve yeri kuşatan yaratılmış bir varlık olduğu kabul edilir.

Dolayısıyla Kürsî'nin yalnızca ilim veya yalnızca maddî bir taht olduğunu herkesçe kabul edilmiş kesin bir açıklama gibi sunmak doğru değildir.

Diyanet Kur’an Platformu

7.2. Kürsî ve İsm-i Alîm

Allah'ın ilmi geçmişi, şimdiyi ve geleceği kuşatır.

İnsan ise bilgiyi zaman içinde öğrenir.

Bir bilim insanı evrenin belirli kanunlarını araştırır. Bir hekim insan vücudunun bazı işleyişlerini öğrenir. Bir astronom uzak galaksileri inceler.

Fakat insanın bilgisi daima sınırlıdır.

Kur’an'da Âyetü'l-Kürsî'nin aynı zamanda şu hakikati bildirmesi son derece anlamlıdır:

“O'nun bildirdiklerinin dışında insanlar O'nun ilminden hiçbir şeyi tam olarak bilemezler.” (Bakara, 2/255, ilgili bölüm)

Bu ifade, Allah'ın sonsuz ilmi ile insanın sınırlı bilgisi arasındaki farkı ortaya koyar.

Risale-i Nur açısından ilâhî ilmin kuşatıcılığı

Bediüzzaman'ın eserlerinde ilim sıfatı, bütün varlıklardaki ölçü, düzen, hikmet ve hayat faaliyetleri üzerinden tefekkür edilir.

Bir hücrenin DNA'sındaki bilgi, o hücrenin faaliyetlerinde önemli bir rol oynar.

Bir tohumun genetik yapısı, kendisinden gelişecek bitkinin özelliklerini ve gelişim süreçlerini etkiler.

Bir canlının büyümesi çok sayıda biyokimyasal sürecin koordinasyonu sayesinde gerçekleşir.

Bunlar bilimsel olarak araştırılan olaylardır.

Risale-i Nur'un imanî yorumunda ise bu sistemlerde gözlenen düzen, Allah'ın Alîm ve Hakîm isimlerinin tecellileri bakımından değerlendirilir.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır:

Bir hücrenin genetik bilgisi ile Allah'ın ezelî ilmi aynı şey değildir.

Genetik bilgi yaratılmış, sınırlı ve değişebilir özellikler taşır. Allah'ın ilmi ise yaratılmış değildir; sonradan öğrenmeyle meydana gelmez.

Bu sebeple Kürsî'nin ilâhî ilimle ilişkilendirilmesi, Allah'ın ilminin fiziksel evrenin içinde bulunan bir bilgi deposu olduğu anlamına gelmez.

8. Bölüm: Arş ile Kürsî Arasındaki Fark

Arş ve Kürsî kavramlarının birbirine benzer yönleri bulunsa da bunlar Kur’an'da aynı kelimeler olarak kullanılmaz.

Özellik

Arş

Kürsî

Sözlük anlamı

Taht, yüksek makam

Oturulan yer, makam

Kur’an'daki bağlam

İstivâ, hükümranlık, melekler

Gökleri ve yeri kuşatma

Tefsirlerdeki yorum

İlâhî saltanatın göstergesi veya gaybî varlık

İlim, hükümranlık veya gaybî varlık

Mahiyet

Bütün ayrıntıları bilinmiyor

Bütün ayrıntıları bilinmiyor

Temel imanî ders

Allah'ın mutlak hâkimiyeti

Allah'ın kuşatıcı ilmi ve kudreti

Bazı rivayetlerde Kürsî'nin göklere, Arş'ın ise Kürsî'ye nispetle çok büyük olduğu anlatılmıştır.

Fakat bu rivayetlerin sıhhati ve mahiyetine ilişkin değerlendirmeler aynı değildir. Özellikle halka ve çöl benzetmesiyle aktarılan metinlerin farklı rivayet yolları bulunduğu için bunları Kur’an ayeti veya üzerinde ittifak edilmiş kesin kozmolojik ölçü olarak değerlendirmemek gerekir.

Arş'ın ve Kürsî'nin büyüklüğünü kilometrelerle, ışık yıllarıyla veya matematiksel hacimlerle hesaplayabileceğimize dair güvenilir bir bilgi bulunmamaktadır.

Bediüzzaman'ın bakışıyla büyüklük meselesi

İnsan, büyüklüğü genellikle hacim ve mesafeyle ölçer.

Fakat Allah'ın azameti bir cismin fiziksel büyüklüğü gibi değerlendirilemez.

Bir yıldız çok büyük olabilir. Bir galaksi milyonlarca veya milyarlarca yıldız içerebilir.

Ancak bunların hepsi yaratılmıştır.

Yaratılmışların ne kadar büyük olduğu, Yaratıcı'nın da maddî bir büyüklüğe sahip olmasını gerektirmez.

Bediüzzaman'ın tevhid anlayışında asıl mesele, bütün büyüklüklerin Allah'ın kudretine nispetle aynı derecede mümkün olmasıdır.

Bu bakımdan büyük bir yıldızın yaratılmasıyla küçük bir tohumun yaratılması, Allah için zorluk bakımından farklı değildir.

9. Bölüm: Risale-i Nur'da Arş, Kalp ve Kâinat İlişkisi

Risale-i Nur'da Arş kavramı yalnızca gaybî âlemler açısından değil, insanın kalbi ve kâinatın yaratılışındaki hikmetler açısından da ele alınır.

Bediüzzaman'ın şu ifadesi dikkat çekicidir:

“Kalb de bir arştır, fakat ben de Arş gibiyim diyemez.”

Bu ifade, Risale-i Nur'un arş konusunu ele alan açıklamalarında aktarılır.

Sorularla Risale

Burada insanın kalbinin, Allah'ın zatını içine aldığı kastedilmez.

Kalbin Allah'ın isimlerine, imana ve marifetullaha ayna olabilme kabiliyeti üzerinde durulur.

9.1. Kalp neden Arş'a benzetilir?

İnsanın maddî kalbi, kanı bütün bedene pompalayan hayati bir organdır.

Ancak dinî ve tasavvufî metinlerde kalp kelimesi, insanın iman, niyet, sevgi, idrak ve manevî yönelişlerini de ifade eder.

İşte bu ikinci anlamıyla kalp, ilâhî isimlerin tanınması bakımından bir tefekkür merkezi olarak değerlendirilir.

Bir insanın kalbinde şu duygular bulunabilir:

Merhamet, şefkat, sevgi, minnettarlık, adalet arzusu, sonsuzluk isteği ve Allah'a yönelme.

Risale-i Nur'un imanî bakışıyla bunlar, insanın Allah'ın isimlerini tanımasına vesile olabilecek kabiliyetlerdir.

Merhamet duygusu Rahmân ve Rahîm isimlerini düşünmeye yardımcı olur.

Adalet arzusu, Adl isminin anlaşılmasına vesile olabilir.

Güzellik sevgisi, Cemîl ismini tefekkür ettirebilir.

İlim öğrenme arzusu, Alîm isminin anlamı üzerinde düşünmeye yönlendirebilir.

Fakat insanın kalbindeki merhamet, Allah'ın rahmetinin kendisi değildir; Allah'ın yarattığı sınırlı bir duygudur.

9.2. Kalp ile Arş arasında nasıl bir ilişki vardır?

Buradaki benzerlik mahiyet benzerliği değil, temsilî bir ilişkidir.

Kalp, insanın manevî hayatında merkezî bir yer tutar.

Arş ise ilâhî saltanatın yüceliğiyle ilişkilendirilen bir kavramdır.

Bu yüzden kalbe “arş” denilmesi, kalbin gerçek Arş'la eşit olduğu anlamına gelmez.

Bu benzetmenin amacı, küçücük görünen insanın Allah'ı tanıyabilme bakımından çok büyük bir manevi kabiliyete sahip olduğunu düşündürmektir.

İnsan kalbi Allah'ın zatını kuşatamaz; fakat iman ve marifet yoluyla Allah'ı tanıyabilir.

9.3. Risale-i Nur'da dört arş ifadesi

Bediüzzaman'ın bazı açıklamalarında yeryüzündeki hayat, ilâhî tasarrufun farklı tecellilerine sahne olan bir âlem olarak değerlendirilir ve dört arş-ı ilâhî ifadesi kullanılır.

Bu anlatım, Arş'ın mahiyetini fiziksel olarak tarif etmekten ziyade rububiyetin farklı tecellilerini açıklama çerçevesinde ele alınmalıdır.

Bununla birlikte Risale-i Nur'daki temsilî arş kavramlarıyla Kur’an'da zikredilen Arş-ı Âzam'ı doğrudan aynı şey saymamak gerekir.

10. Bölüm: Allah Her Şeye Yakınsa Arş'a İstivâ Ne Anlama Gelir?

Kur’an-ı Kerîm'de Allah'ın kullarına yakınlığını bildiren ayetler de vardır.

10.1. Kaf suresi 16. ayet

“Biz ona şah damarından daha yakınız.” (Kaf, 50/16)

Bu ayet, Allah'ın insana yakınlığını ifade eder.

Buradaki yakınlık, Allah'ın insan bedeninin içinde bulunduğu veya ona fiziksel mesafeyle yaklaştığı anlamına gelmez.

İslâm âlimleri bu yakınlığı Allah'ın ilmi, kudreti ve insanın her hâlinden haberdar olması bağlamında açıklamışlardır. Ayetin meleklerle ilgili devamı da tefsirde dikkate alınır.

10.2. Hadîd suresi 4. ayet

Kur’an'da şöyle buyurulur:

“Nerede olsanız O sizinle beraberdir.” (Hadîd, 57/4, ilgili bölüm)

Bu beraberliğin Allah'ın ilmi ve gözetimi yönünden anlaşılması, özellikle kelâmî tefsirlerde öne çıkar.

Allah bütün varlıkları bilir.

Hiçbir yer O'nun bilgisinin dışında değildir.

Hiçbir gizli düşünce O'ndan saklanamaz.

Risale-i Nur'da vahidiyet ve ehadiyet

Bu mesele Bediüzzaman'ın vahidiyet ve ehadiyet bahisleriyle birlikte düşünülebilir.

Vahidiyet, Allah'ın bütün kâinat üzerinde görülen birlik ve hâkimiyetini tefekkür etmektir.

Ehadiyet ise her bir varlığın yaratılışında Allah'ın isimlerinin hususi tecellilerini görmektir.

Bir örnek üzerinde düşünelim.

Güneş, dünya üzerindeki çok geniş bir alanı aydınlatır. Aynı zamanda küçük bir su damlasında güneşin bir yansıması görülebilir.

Bu yalnızca sınırlı bir temsildir. Allah'ın zatı, ışığı veya isimleri fiziksel güneşle özdeş değildir.

Temsilden çıkarılacak ders şudur:

Kâinatın bütününü yaratan Allah, tek bir kulunun da bütün ihtiyaçlarını bilir.

Bütün âlemleri yönetmesi, tek bir insanın duasını işitmesine engel değildir.

İşte Risale-i Nur'un tevhid anlayışında bu husus çok önemlidir.

Allah'ın bütün kâinat üzerindeki hâkimiyeti ile tek bir kuluna olan ilmi ve rahmeti arasında bir çelişki yoktur.

11. Bölüm: Allah'ın Zâtı Mekân ve Zamana Muhtaç Değildir

Ehl-i Sünnet kelâmında Allah'ın mekâna, zamana ve yaratılmışların taşıdığı sınırlara muhtaç olmadığı vurgulanır.

Çünkü mekân da zaman da yaratılmış âlemle ilgilidir.

Bir insan belirli bir yerde yaşar. Bedeninin sınırları vardır. Aynı anda her yerde bulunamaz.

Allah hakkında ise bu tür beşerî sınırlamalar düşünülmez.

Burada iki yanlış anlayıştan kaçınmak gerekir.

Birincisi, Allah'ı Arş'ın üzerinde oturan, Arş tarafından taşınan veya Arş'ın içine sığan maddî bir varlık gibi tasavvur etmektir.

İkincisi, Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmamasını O'nun ilim ve kudret bakımından âlemden uzak veya habersiz olması şeklinde anlamaktır.

Allah'ın Arş'a istivâ ettiğini bildiren ayetlerle kullarına yakın olduğunu bildiren ayetler birlikte okunmalıdır.

Bediüzzaman'ın eserlerinde kullanılan Sâni-i Zülcelâl, Vâcibü'l-Vücud, Kayyûm ve Kadîr-i Mutlak gibi isim ve tabirler, Allah'ın yarattıklarına muhtaç olmamasını ve bütün yaratılmışların O'na muhtaç bulunmasını anlamaya yardımcı olur.

12. Bölüm: Arş, Kürsî ve Allah'ın İsimlerinin Tecellileri

Bu kavramları Esmâ-i Hüsnâ açısından düşündüğümüzde zengin bir tefekkür alanı açılır.

İlâhî isim

Anlamı

Tefekkür bağlantısı

Melik

Mutlak hükümdar

Arş ve ilâhî hükümranlık

Alîm

Her şeyi bilen

Kürsî'nin ilim yorumu

Kadîr

Her şeye gücü yeten

Yed-i kudret ifadeleri

Kayyûm

Her şeyi ayakta tutan

Kâinatın devamı ve korunması

Rahmân

Rahmeti bütün yaratılmışları kuşatan

Rahmân'ın Arş'a istivâsı

Hafîz

Koruyan, muhafaza eden

Göklerin ve yerin korunması

Hakîm

Her işi hikmetli olan

Kâinattaki ölçü ve düzen

Kerîm

İhsanı bol olan

İlâhî cömertlik ve rızık

Bu bağlantılar doğrudan her ayetin tek ve kesin tefsiri değildir. Risale-i Nur'un Esmâ-i Hüsnâ merkezli tefekkür yöntemiyle yapılan açıklamalardır.

İsm-i Kayyûm'un özel önemi

Âyetü'l-Kürsî'de Allah kendisini Hayy ve Kayyûm olarak tanıtır.

Hayy, daima diri olan ve hayatı zatî bulunan demektir.

Kayyûm ise varlığı kendinden olan ve bütün varlıkları ayakta tutandır.

Bu iki isim, Arş ve Kürsî konusunda çok önemli bir gerçeği gösterir:

Allah'ın hükümranlığı, yaratılmış bir tahtın desteğine dayanmaz.

Bütün varlıklar O'nun yaratmasına ve varlıklarını devam ettirmesine muhtaçtır.

Bir yıldızın varlığını sürdürebilmesi, bir ağacın büyümesi ve bir insanın hayatını devam ettirmesi, bilimsel açıdan farklı mekanizmalarla açıklanır.

Risale-i Nur'un imanî yorumunda bütün bu mekanizmaların varlığı ve işleyişi, Kayyûm isminin tecellileri bakımından değerlendirilir.

13. Bölüm: Bu Ayetlerin İnsan Hayatına Verdiği Dersler

Arş, Kürsî ve Allah'ın eli gibi kavramlar yalnızca teorik kelâm tartışmaları değildir. Bunlar insanın iman, ahlâk ve kulluk hayatıyla da ilgilidir.

13.1. Tevazu

İnsan çok şey öğrense bile Allah'ın zatını ve gaybî âlemlerin bütün mahiyetini kuşatamaz.

Bu yüzden bilgi sahibi olmak kadar bilginin sınırlarını kabul etmek de önemlidir.

13.2. Tevekkül

Allah'ın kudretinin bütün varlıkları kuşattığına iman eden insan, sebeplere başvururken neticeyi yalnızca sebeplerden bilmez.

Çalışır, tedbir alır, dua eder ve Allah'a güvenir.

13.3. Adalet

Allah'ın bütün işleri bildiğini düşünen insan, kimsenin görmediği yerde de adil davranmaya gayret eder.

Çünkü gizli veya açık hiçbir haksızlığın Allah'ın bilgisinden saklanmadığına inanır.

13.4. Şükür

İlâhî ihsanın bolluğunu düşünen insan, kendisine verilen nimetleri yalnızca kendi başarısının eseri olarak görmez.

Sağlığını, aklını, hayatını, ailesini ve rızkını şükür vesilesi kabul eder.

13.5. Marifetullah

Risale-i Nur'un temel hedeflerinden biri, insanın yaratılmışlardan hareketle Allah'ı isimleri ve sıfatları üzerinden tanımasıdır.

Bir çiçeğin yaratılışında hikmeti, bir bebeğin gelişmesinde rahmeti, yıldızların düzeninde kudreti tefekkür etmek marifetullaha vesile olabilir.

Fakat yaratılmışlar üzerinde düşünmek, Allah'ın zatının nasıl olduğunu tasvir etmeye dönüşmemelidir.

14. Bölüm: Sık Sorulan İtikadî Sorular

Allah'ın gerçekten eli var mıdır?

Kur’an'da Allah'a nispet edilen yed ve yedeyn ifadeleri vardır. Bunlara iman edilir. Bunların mahiyetinin ne olduğu konusunda âlimlerin açıklama yöntemleri farklıdır. Allah'ın insan eli gibi bir organı bulunduğu düşünülmez.

Allah Arş'ın üzerinde oturuyor mu?

Kur’an'da Arş'a istivâ bildirilir; fakat bunun insanın oturması gibi olduğu söylenemez. İstivânın keyfiyetini Allah'a havale eden âlimler olduğu gibi mutlak hâkimiyet şeklinde açıklayanlar da vardır.

Allah'ın Arş'a ihtiyacı var mı?

Hayır. Allah hiçbir yaratılmışa muhtaç değildir.

Arş ile Kürsî aynı şey midir?

Aynı kelimeler değildir. Âlimler bunlar arasındaki ilişkiye dair farklı açıklamalar yapmıştır. Mahiyetlerinin bütün ayrıntıları kesin olarak bilinmemektedir.

Arş'ı sekiz melek mi taşıyor?

Hâkka suresi 17. ayette kıyamet gününde sekiz taşıyıcıdan söz edilir. Bunlar yaygın tefsirde melekler olarak açıklanır. Bu, Allah'ın melekler tarafından taşındığı anlamına gelmez.

Allah hem Arş'a istivâ edip hem bize yakın olabilir mi?

Evet. Allah'ın aşkınlığı ile ilim ve kudret bakımından kullarına yakınlığı çelişmez. Yakınlık ve beraberlik ifadelerini maddî mesafeyle sınırlamak doğru değildir.

Risale-i Nur'da geçen yed-i kudret gerçek el midir?

Bediüzzaman'ın bu ifade biçimi, ilâhî kudretin yaratma ve tasarrufunu anlatır. Buradaki kullanım maddî bir organ tasviri değildir.

15. Bölüm: Genel Değerlendirme ve Sonuç

Kur’an'daki Allah'ın eli, Arş ve Kürsî kavramları bir arada incelendiğinde, Allah'ın zatını insan zihninde fiziksel bir şekle dönüştürmememiz gerektiği anlaşılır.

Allah'ın eli hakkında gelen ayetler, O'na nispet edilen haberî ifadeleri ve bazı bağlamlarda kudret, cömertlik, yardım ve tasarruf anlamlarını gündeme getirir.

Arş ayetleri, Allah'ın saltanatını, rububiyetini ve gaybî âleme dair hakikatleri düşündürür.

Kürsî ayeti, O'nun sonsuz ilmini, kudretini ve bütün âlemleri koruyup gözetmesini anlatır.

Risale-i Nur perspektifinde ise bu hakikatler özellikle tevhid, vahidiyet, ehadiyet, rububiyet, kayyûmiyet ve ilâhî kudret açısından tefekkür edilir.

Bütün bu meseleleri anlamaya çalışırken üç temel ilkeye bağlı kalmak gerekir:

  1. Tasdîk: Kur’an'ın ve sahih sünnetin bildirdiklerine inanmak.

  2. Tenzih: Allah'ı yaratılmışların özelliklerine benzetmemek.

  3. İhtiyat: Hakkında kesin bilgi bulunmayan gaybî meselelerde kesin tasvirlerden kaçınmak.

İnsanın aklı Allah'ın eserlerini inceleyebilir, isimlerinin anlamlarını öğrenebilir ve varlık üzerindeki tecellilerini düşünebilir. Ancak Allah'ın zatının mahiyetini bütünüyle kuşatamaz.

Bu nedenle Bediüzzaman'ın tefekkür yönteminden çıkarılabilecek temel ders şudur:

En büyük galaksiden en küçük zerreye kadar her şey Allah'ın yaratmasıyla var olur. Hiçbir varlık O'nun ilim ve kudretinin dışında değildir. Fakat Allah, yarattığı hiçbir şeye benzemez ve hiçbirine muhtaç değildir.

Böyle bir iman anlayışı insanı hem tefekküre hem tevazuya hem de kulluğa yöneltir.

Başvurulan temel kaynaklar

Bu çalışmada özellikle şu kaynakların ilgili bahisleri esas alınmıştır:

  • Kur’an-ı Kerîm: Şûrâ 42/11, Fetih 48/10, Mâide 5/64, Sâd 38/75, A'râf 7/54, Tâhâ 20/5, Hûd 11/7, Bakara 2/255, Mü'min 40/7 ve Hâkka 69/17.

  • Diyanet Kur’an Yolu Tefsiri — Arş ve istivâ

  • Diyanet Kur’an Yolu Tefsiri — Âyetü'l-Kürsî

  • Sahîh-i Buhârî, hadis 7411; Sahîh-i Müslim, hadis 1827.

  • Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i Nur Külliyatı; özellikle tevhid, kudret, rububiyet, kayyûmiyet ve Esmâ-i Hüsnâ bahisleri. Âsâr-ı Bedîiye içindeki kudret açıklamaları da dikkate alınmıştır.

Kaynak notu: Risale-i Nur'a ilişkin bazı açıklamalar doğrudan alıntı değil, eserlerin düşünce çerçevesinden hareketle yapılmış yorumlardır. Arş ve Kürsî'nin gaybî mahiyetine ilişkin ihtilaflı açıklamalar kesin dinî bilgilerden ayrı tutulmuştur.

 

Yorumlar:

Yorum Yazabilirsiniz.

Mail adresiniz gizli kalacaktır. Lütfen bütün alanları doldurun. *


Benzer Bloglar

ALLAH’A İMAN
  • Salih Avcı
  • 20.02.2023
ALLAH’A İMAN
24 Altın
  • Salih Avcı
  • 21.02.2023
24 Altın
Allah Marifeti
  • Salih Avcı
  • 21.02.2023
Allah Marifeti
Deprem hutbesi
  • Salih Avcı
  • 22.02.2023
Deprem hutbesi
Büyük Günahlardan Kaçınma
  • Salih Avcı
  • 22.02.2023
Büyük Günahlardan Kaçınma
Küll Cüz Kavramları
  • Salih Avcı
  • 15.12.2024
Küll Cüz Kavramları
ENE ÜZERİNE
  • Salih Avcı
  • 15.12.2024
ENE ÜZERİNE
Meleklere İman
  • Salih Avcı
  • 16.12.2024
Meleklere İman
Hakikatli Bir Hatıra
  • Salih Avcı
  • 22.02.2025
Hakikatli Bir Hatıra
KADERE BİR DE BÖYLE BAK
  • Salih Avcı
  • 16.05.2025
KADERE BİR DE BÖYLE BAK
KADERE İMAN İZAHI
  • Salih Avcı
  • 09.08.2025
KADERE İMAN İZAHI
 TEVEKKÜL
  • Salih Avcı
  • 10.08.2025
TEVEKKÜL
Hırs ve Azim
  • Salih Avcı
  • 10.08.2025
Hırs ve Azim
Hastalar için Manevi Reçete
  • Salih Avcı
  • 30.11.2025
Hastalar için Manevi Reçete
Kamil Mürşid
  • Salih Avcı
  • 20.01.2026
Kamil Mürşid
Çocuğu Vefat Edenen Teselli
  • Salih Avcı
  • 22.05.2026
Çocuğu Vefat Edenen Teselli
Aklın Mertebeleri
  • Salih Avcı
  • 04.08.2026
Aklın Mertebeleri
Dinin Direği Namaz
  • Salih Avcı
  • 10.08.2026
Dinin Direği Namaz
Tevhid Ehadiyet Vahdaniyet
  • Salih Avcı
  • 11.08.2026
Tevhid Ehadiyet Vahdaniyet
İnsan Kimdir?
  • Salih Avcı
  • 11.08.2026
İnsan Kimdir?
Vesvese Takıntı
  • Salih Avcı
  • 12.08.2026
Vesvese Takıntı
Besmelenin Büyük Sırrı
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Besmelenin Büyük Sırrı
Gerçek Mutluluğun Sırrı
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Gerçek Mutluluğun Sırrı
Nefis Terbiyesi
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Nefis Terbiyesi
Gıybet
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Gıybet
Riba Nedir?
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Riba Nedir?
Zekat ve İnfak
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Zekat ve İnfak
İhlas
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
İhlas
Mehdiyet
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Mehdiyet
Kainat Ağacı ve İnsan
  • Salih Avcı
  • 16.08.2026
Kainat Ağacı ve İnsan
Anne Baba Hakkı
  • Salih Avcı
  • 17.08.2026
Anne Baba Hakkı
Gençlik Rehberi
  • Salih Avcı
  • 17.08.2026
Gençlik Rehberi
AKTİF SABIR VE SABR-I CEMÎL
  • Salih Avcı
  • 13.09.2026
AKTİF SABIR VE SABR-I CEMÎL
 BEŞ HİKMETLİ CÜMLE
  • Salih Avcı
  • 23.09.2026
 BEŞ HİKMETLİ CÜMLE
 EL-HAYY
  • Salih Avcı
  • 30.10.2026
EL-HAYY
EL-KAYYÛM
  • Salih Avcı
  • 03.11.2026
EL-KAYYÛM
EL-ALÎM
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
EL-ALÎM
 EL-HAFÎZ
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
EL-HAFÎZ
 ER-REZZÂK
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
ER-REZZÂK
ER-RAHÎM
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
ER-RAHÎM
ER-RAHMÂN
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
ER-RAHMÂN
EL-KADÎR
  • Salih Avcı
  • 09.11.2026
EL-KADÎR
EL-HAKÎM
  • Salih Avcı
  • 09.11.2026
EL-HAKÎM