- Salih Avcı
- 21.02.2023
Kur’ân-ı Kerîm, bilimsel gerçekler ve Risale-i Nur perspektifinden detaylı bir inceleme









Yeryüzünde yaşayan sayısız canlı arasında karıncalar, küçücük bedenlerine rağmen son derece dikkat çekici özelliklerle donatılmıştır. Bir karıncayı dikkatle incelediğimizde onun yalnızca toprak üzerinde dolaşan basit bir böcek olmadığını, karmaşık organlara, gelişmiş duyulara, güçlü bir haberleşme sistemine ve yaşadığı çevrede önemli vazifelere sahip olduğunu görürüz.
Karıncaların dünyasında düzen, dayanışma, iş bölümü, fedakârlık ve çevreye uyum dikkat çeker. Bir karınca tek başına sınırlı işler yapabilirken binlerce karıncadan oluşan bir koloni, birlikte hareket ederek büyük ve karmaşık faaliyetleri gerçekleştirebilir.
Kur’ân-ı Kerîm'de karıncalardan özel olarak söz edilmesi de üzerinde düşünülmeye değer bir husustur. Hatta Kur’ân'ın 27. suresi, karınca anlamına gelen Neml adını taşır.
Bilim, karıncaların bu faaliyetlerinin nasıl gerçekleştiğini araştırır. İman ve tefekkür perspektifi ise bu düzenin insana hangi hikmetleri hatırlattığını ele alır.

Karıncalar, böcekler sınıfının zar kanatlılar takımına ve Formicidae familyasına mensuptur. Bilimsel olarak tanımlanmış 14 binden fazla karınca türü bulunmaktadır. Henüz tanımlanmamış türlerle birlikte bu sayı daha yüksektir.
Bir karıncanın bedeni genel olarak baş, göğüs bölgesi ve karın bölgesinden oluşur. Göğüs ve karın arasında ince bir bel bağlantısı bulunur.
Karıncanın başında antenler, gözler, ağız parçaları ve beyin yer alır.
Antenler: Karıncalar antenleriyle çevrelerindeki kimyasal izleri algılar, besin kaynaklarını bulur, diğer karıncaları tanır ve yuvalarına yönelirler.
Gözler: Birçok karınca türünde bileşik gözler bulunur. Ancak bütün karıncalar aynı derecede iyi görmez. Bazı yeraltı türlerinde gözler küçülmüş veya tamamen kaybolmuştur.
Çeneler: Karıncaların güçlü çeneleri besin taşımaya, yuva kazmaya, yavruları korumaya ve gerektiğinde savunmaya hizmet eder.
Beyin: Karıncaların beyinleri insan beynine göre son derece küçük olmasına rağmen yön bulma, öğrenme, koku ayırt etme ve davranışlarını çevreye göre değiştirme gibi faaliyetleri yönetir.
Burada düşündürücü olan husus şudur: Küçücük bir bedende, hayatın devamı için gerekli pek çok sistem bir arada çalışmaktadır.
Risale-i Nur'un tefekkür yaklaşımıyla bakıldığında bir canlının küçüklüğü, onun yaratılışındaki sanatın da küçük olduğu anlamına gelmez. Bazen küçücük bir varlıkta son derece ince ve kapsamlı bir düzen görülür.

Karıncaların altı ayağı bulunur. Bu ayaklar üç çift hâlinde göğüs bölgesine bağlıdır.
Karıncalar yürürken çoğunlukla üç ayaklarını destek için kullanıp diğer üç ayağını ileri hareket ettirir. Buna üçayaklı yürüyüş düzeni denir.
Bu hareket sistemi sayesinde:
Düz ve engebeli yüzeylerde dengelerini koruyabilirler.
Kendi bedenlerine göre ağır yükleri taşıyabilirler.
Dar geçitlerden ve karmaşık zeminlerden ilerleyebilirler.
Tehlike anında hızlı yön değiştirebilirler.
Karıncaların taşıma gücü türlerine ve yükün koşullarına göre değişir. Bazı türler kendi vücut ağırlıklarının birkaç katı, hatta onlarca katı ağırlığındaki yükleri taşıyabilir.
Bunun önemli sebeplerinden biri, küçük canlılarda kas kuvveti ile vücut ağırlığı arasındaki oranın büyük canlılardan farklı olmasıdır.
Tefekkür: İnsanın kaldırmakta zorlanacağı ağırlıklarla karşılaştırıldığında küçücük bir karıncanın bedenine uygun kuvvetle donatılması, yaratılıştaki ölçü ve uygunluk üzerinde düşündürür.

Karıncaların en dikkat çekici özelliklerinden biri, aralarındaki gelişmiş haberleşme sistemidir.
İnsanlar konuşma, yazı ve işaretlerle haberleşirken karıncalar büyük ölçüde kimyasal maddelerden yararlanır.
Bu maddelere feromon denir.
Bir işçi karınca yiyecek bulduğunda bazı türlerde dönüş yolu boyunca kimyasal bir iz bırakır. Diğer karıncalar antenleriyle bu izi takip ederek besine ulaşabilir.
Karıncaların kimyasal haberleşmesi yalnızca besin bulmakla sınırlı değildir. Alarm verme, koloni üyelerini tanıma, üreme durumunu bildirme ve çeşitli toplumsal davranışları düzenleme gibi görevleri de vardır.
Her karınca türü aynı haberleşme yöntemini kullanmaz. Bazıları görsel işaretlerden, dokunmadan veya titreşimlerden de yararlanır.
Binlerce bireyin yaşadığı bir toplulukta iletişim olmadan düzenli faaliyetlerin sürdürülmesi oldukça zor olurdu.
Karıncaların haberleşmesi sayesinde yiyecek kaynaklarından yararlanılır, tehlikelere karşı tepki verilir ve koloni faaliyetleri eşgüdümlü biçimde yürütülür.
Burada önemli bir bilimsel ayrıntı vardır: Bu düzen, bütün karıncaların emir aldığı tek bir yönetici tarafından kurulmaz. Çoğu durumda bireylerin yerel işaretlere verdiği tepkiler, koloni düzeyinde karmaşık bir düzen ortaya çıkarır.
Bu olay, bilimde kolektif davranış ve özörgütlenme kavramlarıyla açıklanır.

Bir karınca kolonisi, türüne göre onlarca bireyden milyonlarca bireye kadar değişen büyüklüklerde olabilir.
Kolonilerde genellikle kraliçeler, işçiler ve üreme dönemlerinde erkek karıncalar bulunur.
Kraliçenin temel görevi yumurta üretmektir. Kraliçe, bütün koloniye günlük emirler veren bir hükümdar gibi çalışmaz.
Bazı türlerde tek kraliçe, bazılarında ise birden fazla kraliçe bulunabilir.
İşçi karıncalar çoğunlukla üremeyen dişilerdir. Yuvanın temizlenmesi, besin toplanması, yavruların bakımı, yuva yapımı ve savunma gibi faaliyetleri yürütürler.
Bazı türlerde iri yapılı savunma işçileri bulunur. Ancak her türde ayrı bir asker sınıfı yoktur.
Erkek karıncaların temel biyolojik görevi çiftleşmedir. Birçok türde çiftleşmeden kısa süre sonra ölürler.
Kolonideki iş bölümü, bütün bireylerin aynı işi yapmasından daha verimli bir toplumsal düzen oluşturur.
İbret yönü: Bir koloninin devamı için farklı görevlerin birlikte yürütülmesi gerekir. Bu durum, insanların toplumsal hayatında da iş birliği ve sorumluluk paylaşımının önemini hatırlatır.

Karıncaların yuvaları, türün özelliklerine ve yaşadığı çevreye göre büyük farklılıklar gösterir.
Bazı karıncalar toprak altında tüneller ve odacıklar oluştururken bazıları ağaç kovuklarında, yaprakların arasında veya odun içinde yaşar.
Toprak altında yuva yapan türlerin faaliyetleri sırasında:
Toprak parçacıkları taşınır ve tüneller açılır.
Yumurtalar ve larvalar için uygun bölümler kullanılır.
Besinlerin saklanabileceği alanlar oluşturulabilir.
Yuva içindeki sıcaklık ve nem koşullarına göre yavrular farklı bölümlere taşınabilir.
Girişler ve geçitler çevre şartlarına göre değiştirilebilir.
Karınca yuvalarının karmaşık yapısı, merkezi bir mimarın çizdiği plana bağlı değildir. Karıncaların çevresel koşullara ve birbirlerinin faaliyetlerine verdiği tepkiler sonucunda oluşur.
Bu yuvaların toprak üzerinde de önemli etkileri vardır. Toprağın havalanmasına, suyun hareketine ve organik maddelerin yer değiştirmesine katkıda bulunabilirler.
Böylece karıncalar yalnızca kendi barınaklarını hazırlamakla kalmaz, içinde yaşadıkları ekosistemi de etkilerler.








Karıncaların tamamı aynı besinlerle yaşamaz.
Bazı türler tohum toplar, bazıları başka böcekleri avlar, bazıları ölü hayvan kalıntılarıyla beslenir, bazıları da bitkilerden veya böceklerden elde ettikleri şekerli sıvıları tüketir.
Özellikle yaprak kesici karıncaların faaliyetleri oldukça dikkat çekicidir.
Bu karıncalar yaprak parçalarını yuvalarına taşır. Fakat yaprakları doğrudan temel besin olarak tüketmek yerine özel mantar bahçeleri yetiştirmek için kullanırlar.
Karıncalar mantarın gelişmesine uygun koşulların korunmasına katkıda bulunurken mantar da koloni için besin sağlar.
Bazı karıncalar ise yaprak bitlerini koruyarak onların salgıladığı şekerli balözü sıvısından yararlanır.
Bu örnekler, canlılar arasında çok farklı beslenme ilişkilerinin bulunduğunu gösterir.
Hikmet yönü: Her canlı aynı besini tüketseydi kaynaklar üzerindeki rekabet çok daha farklı olurdu. Karıncaların beslenme çeşitliliği, doğadaki madde ve enerji akışında birbirinden farklı roller üstlenmelerini sağlar.

Karıncalar yalnızca kendi kolonilerinin devamı için çalışan canlılar değildir. Doğada çok sayıda ekolojik göreve katkıda bulunurlar.
Bazı bitkilerin tohumlarında karıncaları cezbeden besleyici yapılar bulunur. Karıncalar bu tohumları yuvalarına taşır, besleyici kısmını tüketir ve tohumu başka bir yere bırakabilir.
Bu olay mirmekokori, yani karıncalarla tohum yayılması olarak bilinir.
Bu sayede bazı bitkilerin yayılışına katkıda bulunulur.
Toprak altında açılan tüneller, toprağın fiziksel yapısını değiştirebilir. Bu durum bazı koşullarda suyun toprağa geçişini ve hava dolaşımını kolaylaştırır.
Ölü böcekler ve diğer organik kalıntılarla beslenen karıncalar, maddelerin ekosistem içinde yeniden dolaşıma katılmasına yardımcı olur.
Avcı karınca türleri çeşitli böceklerle beslenerek onların popülasyonlarını etkileyebilir.
Ancak her karınca türü çevresine yararlı değildir. Bazı istilacı türler yerli canlılara zarar verebilir veya tarım alanlarında sorun oluşturabilir.
Dolayısıyla karıncaların ekolojik vazifelerini değerlendirirken türler ve çevre koşulları arasındaki farklılıkları dikkate almak gerekir.

Karıncaların hayatındaki en dikkat çekici davranışlardan biri yavru bakımıdır.
Karıncaların gelişimi dört temel aşamadan oluşur: yumurta, larva, pupa ve yetişkin.
Yumurtadan çıkan larvalar kendi ihtiyaçlarını karşılayamaz. İşçi karıncalar onları besler, temizler ve uygun sıcaklık ile nem koşullarında tutmaya çalışır.
Yuvanın bir bölümünde sıcaklık veya nem uygun olmadığında işçiler yavruları başka bölümlere taşıyabilir.
Bu faaliyetler karıncaların sinir sistemleri, kalıtsal davranışları, çevresel işaretler ve kimyasal haberleşmeleriyle ilişkilidir.
İman perspektifinden bakıldığında, kendi ihtiyaçlarını karşılayamayan yavruların hayatlarını sürdürebilmeleri için gerekli bakım davranışlarının bulunması, rahmet, rızık ve hayatın korunması kavramlarını düşündürür.
Risale-i Nur'da özellikle şefkat ve rahmet konularında vurgulanan temel düşüncelerden biri, canlıların ihtiyaçlarıyla bu ihtiyaçların karşılanmasını sağlayan imkânlar arasındaki uyumdur.

Karıncalar bazen yuvalarından oldukça uzak mesafelere giderek besin arar. Buna rağmen birçok tür yuvasına geri dönme konusunda başarılıdır.
Karıncaların yön bulmasında farklı mekanizmalar görev alabilir:
Güneşin konumundan ve gökyüzündeki kutuplanmış ışıktan yararlanma
Kimyasal izleri takip etme
Çevredeki görsel işaretleri öğrenme
Yürüdükleri yön ve mesafeyi birleştirerek dönüş yönünü hesaplama
Özellikle çöl karıncalarında gözlemlenen yol entegrasyonu dikkat çekicidir. Karınca, yaptığı hareketlerden elde ettiği bilgileri kullanarak başlangıç noktasına dönüş yönünü belirleyebilir.
Elbette bu sistem kusursuz değildir. Karıncalar da yönlerini şaşırabilir. Ancak bu kadar küçük bir sinir sisteminin karmaşık yön bulma görevlerini gerçekleştirebilmesi bilimsel açıdan son derece ilgi çekicidir.
Tefekkür açısından ise bu kabiliyet, her canlının yaşadığı ortamın ihtiyaçlarına uygun özelliklerle donatılmış olmasını hatırlatır.

Karıncalar kendilerini ve kolonilerini korumak için farklı savunma yöntemleri kullanırlar.
Bazı türler güçlü çeneleriyle ısırır. Bazılarında iğne ve zehir sistemi bulunur. Formica cinsindeki bazı karıncalar ise formik asit içeren savunma salgılarından yararlanır.
Savunma davranışları türlere göre farklılık gösterir.
Bir karınca tehlikeyle karşılaştığında alarm feromonları salgılayabilir. Bu kimyasal işaretler diğer karıncaların kaçmasına, savunmaya geçmesine veya tehlike kaynağına yönelmesine sebep olabilir.
Bu özellikler, koloninin hayatta kalma ihtimalini artırabilir.
Hikmet yönü: Karıncaların yalnızca besin toplamak için değil, hayatlarını ve yavrularını korumak için de farklı özelliklere sahip olmaları, canlıların hayat mücadelesindeki çok yönlü düzeni gösterir.
Kur’ân-ı Kerîm'de karıncalarla ilgili en dikkat çekici anlatım, Neml suresinin 18 ve 19. ayetlerinde yer alır.
Neml suresi, 18. ayet (mealen):
Nihayet karınca vadisine geldiklerinde bir karınca, "Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesin!" dedi.
Neml suresi, 19. ayet (mealen):
Süleyman onun sözüne gülümsedi ve şöyle dua etti: "Rabbim! Bana ve anne babama verdiğin nimetlere şükretmemi, senin razı olacağın iyi işler yapmamı bana ilham et ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat."
Bu ayetler üzerinde düşündüğümüzde birkaç önemli hikmet ortaya çıkar.
Kur’ân, büyük hükümdarlık ve ordulardan bahsederken küçücük bir karıncanın uyarısına da yer verir.
Bu anlatım, insanın dikkatini yalnızca büyük ve güçlü varlıklara değil, küçük canlıların hayatına da yöneltir.
Karıncanın diğer karıncalara yuvalarına girmelerini söylemesi, tehlikeden korunma ve tedbir alma fikrini hatırlatır.
Hz. Süleyman'ın karıncanın sözü karşısında gülümsemesi ve ardından Allah'a şükretmesi, sahip olunan büyük imkânların kibir sebebi değil, şükür vesilesi olması gerektiğini öğretir.
Kur’ân'da karıncanın konuşmasından söz edilmesi, canlıların insanlar tarafından bütünüyle anlaşılamayan iletişim biçimlerinin de bulunabileceğini düşündürür.
Bilimsel araştırmalar karıncaların kimyasal, dokunsal ve bazı türlerde titreşim temelli haberleşme yöntemleri kullandığını göstermektedir. Bununla birlikte ayetteki konuşmanın mahiyetini yalnızca günümüzde bilinen feromon iletişimine indirgemek doğru olmaz.
Bediüzzaman Said Nursi'nin Risale-i Nur'da üzerinde önemle durduğu konulardan biri, kâinattaki varlıkların yaratılışında görülen ölçü, düzen, hikmet ve rahmettir.
Risale-i Nur'un genel tefekkür yöntemiyle karıncalara baktığımızda özellikle şu hakikatler üzerinde durabiliriz.
Karıncanın antenleri, çeneleri, ayakları, sindirim sistemi ve duyuları birbiriyle uyumlu çalışır.
Bu uyum, imanî bakış açısından Allah'ın ilim sıfatını düşündürür.
Karınca kendi bedeninin anatomisini bilmez. Fakat bedeninde hayatını sürdürebilmesi için gerekli organlar bulunur.
Karınca küçüktür; fakat yaptığı işler küçüklüğüyle ölçülemeyecek kadar çeşitlidir.
Toprak kazabilir, besin taşıyabilir, yön bulabilir ve koloni hayatına katılabilir.
Risale-i Nur'un bakış açısıyla bu durum, kudretin yalnızca büyük varlıklarda değil, en küçük canlılarda da tefekkür edilebileceğini gösterir.
Karıncanın anteni, ayağı ve çenesi farklı işlere hizmet eder.
Bir organın yapısıyla gerçekleştirdiği iş arasındaki uyum, yaratılışta hikmet bulunduğu düşüncesine örnek olarak değerlendirilebilir.
Karıncaların besin bulmalarını sağlayan duyuları, yavru bakım davranışları ve toplumsal iş birliği, rahmet ve rızık kavramlarıyla ilişkilendirilebilir.
Karıncaların besin arama stratejileri, çevredeki kaynaklardan yararlanma ve bazı türlerde yiyecek depolama davranışları iktisat prensibini hatırlatır.
Ancak bu davranışları insanlardaki bilinçli ahlaki tasarrufla birebir aynı görmek doğru değildir.

Karıncaların hayatı insan için yalnızca biyolojik bir araştırma konusu değildir. Aynı zamanda çeşitli ahlaki ve toplumsal dersler üzerinde düşünmeye vesile olabilir.
Çalışkanlık: Karıncaların düzenli besin arama ve yuva bakım faaliyetleri, insana çalışmanın önemini hatırlatır.
Yardımlaşma: Bir karıncanın tek başına gerçekleştiremeyeceği faaliyetler, koloni üyelerinin ortak davranışlarıyla mümkün olabilir.
Sorumluluk: İşçi karıncaların yavru bakımı ve yuva faaliyetlerine katılması, insanın kendi sorumluluklarını yerine getirmesi gerektiğini düşündürür.
Tedbir: Karıncaların besin depolaması ve tehlikelere tepki vermesi, geleceği düşünme ve korunma konusunda ibret vesilesi olabilir.
Tevazu: İnsan, sahip olduğu bilgi ve teknolojiyle övünürken küçücük bir karıncanın karmaşık hayatını inceleyerek henüz öğrenmesi gereken pek çok şey bulunduğunu fark eder.
Burada önemli bir ayrım vardır: Karıncaların davranışları biyolojik süreçlerle açıklanır; insanların bu davranışlardan çıkardığı ahlaki dersler ise tefekkür ve yorum alanına girer.
Kur’ân-ı Kerîm'de İsrâ suresinin 44. ayetinde bütün varlıkların Allah'ı tesbih ettiği bildirilir.
Ayetin ilgili kısmı mealen şöyledir:
"O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların tesbihini anlayamazsınız."
Bu ayet, İslam düşüncesinde varlıkların Allah'ın kudretini ve sanatını gösteren işaretler olduğu anlayışıyla birlikte değerlendirilmiştir.
Risale-i Nur'da da kâinatın bir kitap gibi okunması, canlıların Allah'ın isimlerine ayna olması ve varlıkların hâl diliyle yaratıcılarını tanıtması üzerinde durulur.
Bu perspektiften bakıldığında bir karıncanın:
Düzenli bedeni Allah'ın ilim ve kudretini,
İhtiyaçlarına uygun organları hikmetini,
Beslenme ve korunma imkânları rahmetini,
Tabiattaki vazifeleri ise yaratılıştaki kapsamlı düzeni
hatırlatan işaretler olarak yorumlanabilir.
Karıncanın tesbihinin nasıl gerçekleştiği ise inanç ve tefsir alanına ait bir meseledir; bilimsel yöntemlerle bütünüyle açıklanmış bir olgu olarak sunulamaz.

Karıncalar, yeryüzündeki canlı çeşitliliğinin en dikkat çekici örneklerinden biridir.
Küçücük bedenlerinde bulunan organlar, birbirleriyle haberleşmeleri, yavrularını korumaları, yuvalar inşa etmeleri, besin toplamaları ve ekosistemde üstlendikleri roller bilimsel açıdan incelenmeye değer olağanüstü bir çeşitlilik ortaya koyar.
Kur’ân-ı Kerîm, Hz. Süleyman kıssasında bir karıncanın uyarısına yer vererek insanın dikkatini bu küçük canlıya yöneltir.
Risale-i Nur'un tefekkür anlayışı ise büyüklük ve küçüklük ayrımı yapmadan her varlıkta ilim, kudret, hikmet ve rahmetin işaretlerini okumaya davet eder.
Bir karınca kendi hayatını sürdürürken toprağın yapısını değiştirebilir, bir tohumun başka yere taşınmasına vesile olabilir, başka canlıların besin ilişkilerinde rol alabilir ve yaşadığı ekosistemin işleyişini etkileyebilir.
İnsan, karıncayı dikkatle incelediğinde yalnızca bir böceği değil, hayatın birbirine bağlı sistemlerinden küçük fakat önemli bir parçasını görür.
Son söz: Karıncanın bedeni küçük, fakat yaratılışı üzerinde düşünmeye vesile olan hakikatler büyüktür. İman nazarıyla bakıldığında küçücük bir karınca dahi insanı ilim, kudret, rahmet, hikmet ve şükür üzerine düşünmeye davet eden canlı bir tefekkür vesilesidir.
Bu makaledeki bilimsel açıklamalar karınca biyolojisine ilişkin genel bilgilerden, dinî değerlendirmeler ise Kur’ân ayetleri ve Risale-i Nur'un genel tefekkür yaklaşımından hareketle hazırlanmıştır. Risale-i Nur'a ilişkin yorumlar doğrudan alıntı değil, açıklayıcı değerlendirmelerdir.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.