- Salih Avcı
- 21.02.2023
Kur’ân-ı Kerîm, sahih hadisler ve Risale-i Nur perspektifinde ayrıntılı tefekkür makalesi
İnsan yüzü, yalnızca göz, kulak, burun, ağız ve deriden meydana gelen biyolojik bir yapı değildir. İslâmî tefekkür açısından yüz; insanın kimliğini, duygularını, şahsiyetini, diğer insanlarla münasebetini ve yaratılışındaki hikmetleri gösteren olağanüstü bir tecelli aynasıdır.
Bir insanın yüzüne baktığımızda onun sevincini, hüznünü, merhametini, korkusunu, sevgisini ve bazen söylemediği düşüncelerinin izlerini görebiliriz.
Aynı iki göz, iki kulak, bir burun ve bir ağız bütün insanlarda ortak olduğu hâlde milyarlarca insanın siması birbirinden farklıdır.
Bediüzzaman Said Nursî, insan yüzündeki bu birlik ve farklılığı Allah'ın vahdâniyet ve ehadiyetinin delilleri arasında ele alır.
Fakat konunun daha derin bir yönü vardır:
İnsan yüzü, Allah'ın Rahmân isminin tecellilerini nasıl gösterir?
Bu sorunun merkezinde, Hz. Peygamber'e (sallallahu aleyhi ve sellem) nispet edilen ve farklı lafızlarla nakledilen bir hadis bulunmaktadır.
Öncelikle hadisin sıhhatiyle ilgili önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Peygamber Efendimiz'den şu lafız nakledilmiştir:
خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ
Halekallâhu Âdeme alâ sûratihî.
Anlamı: “Allah, Âdem'i onun/kendi sûreti üzere yarattı.”
Bu rivayet Sahih-i Buhârî, 6227 ve Sahih-i Müslim, 2841 numaralı hadislerde bulunmaktadır.
Dolayısıyla bu temel lafzın sahih olduğu kabul edilir.
Sunnah+1
Buradaki asıl tartışma hadisin varlığı değil, “onun sûreti” ifadesindeki zamirin kime döndüğü ve sûret kavramının nasıl anlaşılması gerektiğidir.
Bir başka rivayette şöyle denilmektedir:
خُلِقَ عَلَى صُورَةِ الرَّحْمَنِ
Hulika alâ sûreti'r-Rahmân.
Anlamı: “Rahmân'ın sûreti üzere yaratıldı.”
Bu lafız da çeşitli hadis kaynaklarında nakledilmiştir. Ancak özellikle “Rahmân” kelimesini içeren rivayetin sıhhati konusunda hadis âlimleri ihtilaf etmiştir.
Bazı âlimler rivayeti kabul etmiş; İbn Huzeyme gibi bazı muhaddisler isnadında problemler görmüş, Elbânî de bu lafzı zayıf değerlendirmiştir.
الدرر السنية+2
Burada önemli sonuç şudur:
“Allah, Âdem'i onun/kendi sûreti üzere yarattı” lafzı sahihtir. “Rahmân'ın sûreti üzere” lafzının sahihliği ise tartışmalıdır.
Bu sebeple ikinci lafzı kesin olarak sahih kabul edip itikadî bir hükmün tek dayanağı yapmak doğru olmaz.
İslâm âlimlerinin açıklamalarında üç yaklaşım öne çıkar.
1. Âdem'in yaratıldığı sûret: Allah'ın Hz. Âdem'i kendisine mahsus, belirli bir insan sûretiyle yaratması kastedilmiş olabilir. Bu yorumda zamir Âdem'e döner.
2. İnsan yüzünün hürmeti: Özellikle yüze vurmayı yasaklayan hadis bağlamında, bütün insanların Hz. Âdem'in sûretini taşıyan bir insanlık ortaklığına sahip oldukları ve yüzlerinin korunması gerektiği açıklanmıştır. Nitekim Sahih-i Müslim 2612e'de yüze vurmama emriyle bu ifade beraber geçmektedir.
Sunnah
3. İlâhî sıfatların benzerlik olmaksızın kabulü: Bazı âlimler zamiri Allah'a döndürmüş, fakat bunun Allah ile insan arasında mahiyet veya şekil benzerliği anlamına gelmeyeceğini vurgulamışlardır.
Bu farklı açıklamalar arasında ortak ve vazgeçilmez esas, Allah'ın hiçbir mahlûka benzememesidir.
Kur'ân şöyle buyurur:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
“Hiçbir şey O'nun benzeri değildir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
Şûrâ sûresi, 42:11.
Bu âyet, hadisin insan biçiminde bir Allah tasavvuruna dönüştürülmesine kesin bir sınır koyar.
Bu meselenin en dikkat çekici tarafı, Bediüzzaman'ın On Dördüncü Lem'a'nın İkinci Makamı'nda, yani Besmele'nin sırlarını anlattığı bölümde, hadisi doğrudan ele almasıdır.
Bediüzzaman, Allah'ın şekli, benzeri ve dengi bulunmadığını belirttikten sonra insanın Rahmân ismine nasıl ayna olduğunu açıklar.
Eserinde şu ifadeyi kullanır:
“İnsan, ism-i Rahmân’ı tamamıyla gösterir bir surettedir.”
Bu açıklama, On Dördüncü Lem'a'nın İkinci Makamı'nda yer almaktadır.
Risale-i Nur Külliyatı
Buradaki “tamamıyla” ifadesi, Allah'ın sonsuz rahmetinin insan tarafından bütünüyle kuşatıldığı anlamında değildir. İnsanın yaratılışındaki çok yönlü ihtiyaç, istidat ve kabiliyetlerin Rahmân isminin pek çok tecellisini birlikte gösterdiği şeklinde anlaşılır.
İki ifade arasında çok büyük bir fark vardır.
Allah'a benzemek, yaratıcı ile yaratılan arasında mahiyet veya şekil ortaklığı bulunduğunu düşündürebilir. Bu, İslâm'ın tenzih esasına aykırıdır.
Allah'ın isimlerine ayna olmak ise mahlûkun yaratılışında, Allah'ın isimlerini tanımamıza vesile olan işaretlerin bulunması demektir.
Mesela:
İnsan görür; bu kabiliyet Allah'ın Basîr ismini düşünmesine vesile olabilir.
İnsan işitir; bu kabiliyet Semî' ismini hatırlatır.
İnsan öğrenir; ilmin kıymetini kavrayarak Alîm ismine yönelir.
İnsan merhamet eder; bu duygu Rahmân ve Rahîm isimlerini anlamak için sınırlı bir ölçü olabilir.
Fakat Allah'ın görmesi gözle, işitmesi kulakla, bilmesi beyinle gerçekleşmez.
İnsanın bütün kabiliyetleri yaratılmış, sınırlı ve muhtaçtır. Allah'ın sıfatları ise ezelîdir, sonsuzdur ve hiçbir organa muhtaç değildir.
İşte Risale-i Nur'un bu hadise yaklaşımını anlamanın temel anahtarı budur.
Rahmân ismi, Allah'ın geniş ve kuşatıcı rahmetini ifade eder.
İnsan yüzündeki organları düşündüğümüzde bu rahmetin farklı yönleri üzerinde tefekkür edebiliriz.
Bir insanın iki gözü vardır.
Göz, çevreden gelen ışığı algılar. Kornea ve mercek ışığın odaklanmasına katkıda bulunur; retina ışığı sinirsel sinyallere dönüştürür; beyin ise bu sinyallerin işlenmesiyle görsel algıyı meydana getirir.
Bu bilimsel işleyiş, görmenin nasıl gerçekleştiğini açıklar.
Risale-i Nur perspektifinde ise daha farklı bir soru sorulur:
İnsana görme kabiliyetinin verilmesindeki hikmet nedir?
İnsan gözü sayesinde annesinin yüzünü, çocuğunun tebessümünü, gökyüzünü, çiçekleri ve yeryüzünün güzelliklerini görür.
Göz yalnızca hayatta kalmaya yarayan bir organ olarak değil, güzellikleri fark etmeye vesile olan bir nimet olarak da düşünülebilir.
Bu bakımdan gözde birkaç ilâhî ismin tecellisi üzerinde durulabilir:
El-Basîr: Her şeyi hakkıyla gören Allah.
El-Hakîm: Her işi hikmetli olan Allah.
Er-Rahmân: Rahmeti bütün yaratılmışlara ulaşan Allah.
El-Musavvir: Varlıklara sûret veren Allah.
Burada görmenin biyolojik açıklaması ile görmenin nimet oluşuna dair imanî yorum birbirinden ayrılmalıdır.
İnsan kulağı hava titreşimlerini toplar. Bu titreşimler orta kulaktan iç kulağa iletilir ve sinirsel sinyallere dönüşür.
Ancak kulağın insan hayatındaki değeri yalnızca ses algılamakla sınırlı değildir.
Bir anne çocuğunun sesini tanır.
Bir çocuk babasının çağrısını duyar.
Bir insan kendisine söylenen güzel bir sözle teselli bulur.
Kur'ân tilavetini, ezanı ve kendisine verilen bir nasihati işitebilir.
İşte kulak, insana yalnızca seslerin değil, anlamların ve ilişkilerin de kapısını açar.
Risale perspektifinde bu nimet, Semî' ve Hakîm isimleri üzerinde düşünmeye vesile olabilir.
Ağız, insan yüzünün son derece önemli bir bölümüdür.
Aynı ağızla insan beslenir, konuşur, gülümser, dua eder ve başkalarına sevgisini ifade eder.
Dil hem tat alma hem de konuşmanın şekillenmesinde görev alır. Konuşma ise dil, dudaklar, çene, ses telleri, solunum sistemi ve beynin birlikte çalışmasıyla gerçekleşir.
Tefekkür açısından burada dikkat çekici olan, farklı görevlerin aynı bölgede bir araya gelmesidir.
İnsan bir tek diliyle yüzlerce tat arasında fark görebilir; binlerce kelime söyleyebilir; şükredebilir, dua edebilir, ilim öğrenebilir.
Fakat bu nimet, insana bir sorumluluk da yükler.
Şükür için verilen dil, yalan ve iftira için; güzel söz için verilen ağız, insanları incitmek için de kullanılabilir.
Bu sebeple yüzün hikmeti yalnız yaratılışında değil, insanın onu hangi maksatla kullandığında da ortaya çıkar.
Bediüzzaman'ın insan yüzü konusunda en önemli açıklamalarından biri Otuzuncu Lem'a'da, İsm-i Ferd bahsindeki Üçüncü Sikke'de bulunmaktadır.
Burada insan yüzünü sikke-i ehadiyet, yani Allah'ın her bir fert üzerindeki hususi birlik mührü olarak değerlendirir.
Risale-i Nur Külliyatı
Bu düşüncenin iki önemli yönü vardır.
İnsanların yüzlerinde büyük ölçüde ortak bir anatomik düzen bulunur.
İki göz, iki kulak, burun ve ağız belirli bir bütünlük içinde yer alır.
Bu ortak düzen, Bediüzzaman'ın tefekküründe vahdâniyetin işaretlerinden biridir.
Yani çok sayıda insanın yaratılışında ortak bir düzen bulunmaktadır.
Bütün insanlar temel yüz düzeninde birbirine benzer. Fakat yüz hatları, gözlerin şekli, kaşların yerleşimi, burnun yapısı, çene çizgisi ve diğer özellikler bakımından farklılık gösterir.
Bu farklılıklar genetik, gelişimsel ve çevresel süreçlerle meydana gelir.
Biyoloji bu süreçlerin mekanizmalarını araştırır.
Bediüzzaman ise bu farklılıklar üzerinde imanî bir tefekkür yürütür: Her insanın kalabalık insanlık ailesi içerisinde tanınabilir bir kimliğe sahip olması, ilâhî ilim ve iradenin hususi tecellisine işaret eder.
Burada iki kavramı ayıralım:
Vahdâniyet: Allah'ın birliğinin bütün varlık âlemindeki ortak düzen ve bütünlük içerisinde görünmesi.
Ehadiyet: Allah'ın birliğinin tek bir varlıkta, o varlığın kendine mahsus özelliklerinde tecelli etmesi.
Böylece insan yüzünde iki mananın birlikte okunduğu söylenebilir:
Ortak yaratılış düzeni vahdâniyeti, kişiye mahsus sima ise ehadiyeti düşündürür.
Her insanın yüzünün mutlak olarak eşsiz olduğunu bilimsel bir kesinlik gibi ifade etmek gerekmez. Tek yumurta ikizleri dâhil pek çok benzerlik bulunabilir. Ancak bu durum, yüz farklılıklarının tefekkür açısından önemini ortadan kaldırmaz.
İnsan yüzünde çok sayıda kas bulunur.
Bu kasların farklı şekillerde çalışmasıyla gülümseme, kaş çatma, şaşırma, ağlama ve diğer yüz ifadeleri meydana gelir.
Yüz ifadeleri sinir sistemi ve duygusal süreçlerle ilişkilidir. Bununla birlikte her yüz ifadesi, kişinin iç dünyasını kesin biçimde ortaya koymaz; insanlar duygularını gizleyebilir veya farklı şekillerde ifade edebilir.
Bir annenin bebeğine gülümsemesini düşünelim.
Bebek henüz konuşmayı öğrenmeden yüz ifadelerine tepki verebilir. Karşılıklı bakış ve tebessüm, insan ilişkilerinin erken dönemlerinden itibaren önemli bir rol oynar.
Bir insanın tebessümü başka bir insanın korkusunu azaltabilir, güven duygusunu artırabilir ve muhabbeti güçlendirebilir.
Rahmân ve Rahîm isimleri bağlamında bu durum şöyle yorumlanabilir:
İnsana yalnızca yaşamını sürdürecek organlar verilmemiş; başkalarıyla sevgi, yakınlık ve merhamet ilişkileri kurmasına yarayan kabiliyetler de verilmiştir.
Gözyaşları göz yüzeyinin korunmasında ve nemli tutulmasında görev yapar. Duygusal ağlama ise insanın psikolojik ve sosyal hayatıyla ilişkilidir.
Bir göz hem görme organıdır hem de insanın hüznünü dışa vurmasına vesile olabilir.
Bunun tefekkürî manası şudur:
İnsan, yalnızca hisseden değil; hislerini ifade edebilen, başkalarının hislerine karşılık verebilen bir varlık olarak yaratılmıştır.
Gözyaşı bazen pişmanlığı, bazen sevgiyi, bazen acıyı, bazen de şükrü ifade eder.
Risale-i Nur'un insanı yalnızca maddî bedenden ibaret görmeyen yaklaşımı açısından bu durum, insanın ruhî ve manevî yönünü düşünmeye vesile olur.
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
“Biz insanı en güzel biçimde yarattık.”
Tîn sûresi, 95:4.
Bu âyet, insanın yaratılışındaki güzellik ve değer üzerinde düşünmeye davet eder.
Ancak buradaki güzelliği yalnızca dış görünüş veya belirli yüz ölçülerinden ibaret görmek doğru değildir.
İnsanın ahlâkî ve manevî kabiliyetleri de bu değerlendirmede önemli bir yer tutar.
El-Musavvir, varlıklara sûret veren anlamındadır.
Bir insanın yüzü, anne karnındaki gelişim sırasında birçok dokunun, hücrenin ve genetik düzenleme sürecinin birlikte çalışmasıyla şekillenir.
Embriyonik gelişimdeki bu olaylar bilimsel olarak incelenebilir.
İmanî tefekkür açısından ise bütün bu süreçlerin sonucunda belirli bir insan simasının ortaya çıkması Musavvir ismini hatırlatır.
El-Cemîl, güzellik sahibi anlamında kullanılan ilâhî isimlerdendir.
Yüzün estetik düzeni, insanın güzelliği algılama kabiliyeti ve başkalarında güzellik görebilmesi, Cemîl ismi üzerinde düşünmeye vesile olabilir.
Ancak bu tecelliyi yalnızca genç, sağlıklı veya toplumsal güzellik ölçülerine uyan yüzlerde aramak eksik olur.
Yaşlı bir insanın yüzündeki çizgiler, bir çocuğun masum ifadesi, hastalık geçirmiş bir insanın siması da insanlık haysiyetinin ve yaratılışın tefekkür konusudur.
İnsanların Allah katındaki değeri yüzlerinin güzelliğine indirgenemez.
Risale-i Nur'da insanın kâinatın küçük bir örneği, yani bir çeşit fihristesi olduğu fikri önemli bir yer tutar.
Bu düşünceyi insan yüzüne uyguladığımızda çok yönlü bir ilişki görürüz.
Göz için ışık gerekir.
Kulak için sesin iletilebildiği bir ortam gerekir.
Burun, havayla ve kokulu maddelerle ilişki içindedir.
Ağız, beslenme ve konuşma faaliyetlerinde bütün bedenle birlikte çalışır.
Yüzdeki deri, sinirler, damarlar, kaslar ve kemikler birbirleriyle bağlantılıdır.
Dolayısıyla yüz, bedenden ve çevreden kopuk bir yapı değildir.
Bediüzzaman'ın tefekkür yönteminde bu bağlantılar, insanı kâinattaki geniş düzenle birlikte düşünmeye götürür.
Bir insan yüzünün varlığı ve işleyişi; suya, havaya, besinlere, enerjiye, bedenin diğer sistemlerine ve çevre şartlarına bağlıdır.
Bu ilişkilerin bilimsel açıklaması, yüzün ne şekilde çalıştığını ortaya koyar.
Risale perspektifindeki imanî yorum ise bu karşılıklı bağımlılığı Allah'ın rububiyeti, hikmeti ve rahmeti bağlamında değerlendirir.
Yüz küçüktür; fakat hizmet ettiği insan hayatı ve bağlı bulunduğu varlık düzeni son derece geniştir.
Aşağıdaki tablo, doğrudan Kur'ân veya hadisin her organ için yaptığı bir sınıflandırma değil, Risale-i Nur'un esmâ merkezli tefekkür yönteminden hareketle hazırlanmış bir yorumdur.
|
İlâhî isim |
İnsan yüzündeki tefekkür yönü |
|---|---|
|
Er-Rahmân |
Yüzün insana sağladığı çok yönlü nimetler |
|
Er-Rahîm |
Merhamet ve şefkatin yüzle ifade edilmesi |
|
El-Musavvir |
Her insanın yüzünün şekillenmesi |
|
El-Hakîm |
Organların farklı görevleri ve uyumu |
|
El-Alîm |
Yaratılıştaki ayrıntılı düzen |
|
El-Basîr |
Görme nimetinin verilmesi |
|
Es-Semî' |
İşitme nimetinin verilmesi |
|
El-Latîf |
İnce ve hassas yapıların bulunması |
|
El-Hafîz |
Göz kapakları ve deri gibi koruyucu yapılar |
|
El-Cemîl |
Yüzün güzelliği ve güzelliğin algılanması |
|
El-Vâhid |
İnsan yüzlerindeki ortak yapı |
|
El-Ehad |
Her insana mahsus sima ve özellikler |
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Bu isimlerin hiçbiri yüzün içinde bulunan maddî parçalar değildir. Yüz, ilâhî isimlerin kendisini değil, yaratılmış özellikleri vasıtasıyla onların manalarını düşündüren işaretleri gösterir.
Bu soruya İslâmî tevhid anlayışı bakımından açık cevap vermek gerekir:
Hayır. İnsan yüzü ile Allah'ın zâtı arasında şekil, cisim veya mahiyet benzerliği kurulamaz.
Allah mekâna, organlara, sınırlara ve yaratılmışların özelliklerine muhtaç değildir.
İnsan ise bedeni olan, zaman içinde değişen, yaşlanan ve ölümlü bir varlıktır.
Hadiste geçen sûret kelimesi hangi yorumla ele alınırsa alınsın, Allah'ın insan biçiminde olduğu sonucuna varılamaz.
Bir ayna, kendisine yansıyan ışığın kaynağı değildir.
Aynanın ışığı göstermesi, ışık kaynağına dönüşmesi anlamına gelmez.
Risale-i Nur'da kullanılan tecelli ve aynadarlık kavramları da bu sınırlı benzetme yoluyla düşünülebilir.
Ancak burada bir incelik vardır: Allah'ın zâtı fiziksel bir ışık kaynağı gibi aynaya yansımaz.
Bu örnekte anlatılan yalnızca şudur:
Yaratılmış bir şey, kendisini var eden Allah'ın isimlerini tanımamıza vesile olabilir.
İnsan yüzü de ilâhî zâtın görüntüsü değil, yaratılmış özellikleri sayesinde ilâhî isimlerin anlaşılmasına vesile olan bir tefekkür sahasıdır.
Hadisin dikkat çekici bir tarafı, yüze vurmayı yasaklayan bir bağlamda da nakledilmiş olmasıdır.
Bu durum, yüzün yalnızca yaratılış bakımından değil, insan haysiyeti bakımından da korunması gereken bir nimet olduğunu gösterir.
İnsan yüzü kimliğin, iletişimin ve şahsiyetin önemli bir parçasıdır.
Bu sebeple insan yüzünün aşağılanması, insanın küçük düşürülmesi, yüzüne zarar verilmesi veya görünüşünden dolayı alay edilmesi ahlâkî açıdan ciddi meselelerdir.
Kur'ân-ı Kerîm de insanların birbirleriyle alay etmelerini yasaklar.
Hucurât sûresi, 49:11.
Buradan şu manayı çıkarabiliriz:
Yüz, Allah'ın yaratma sanatını düşünmeye vesile olduğu kadar, başkalarının hukukuna saygı göstermemiz gerektiğini de hatırlatır.
Bir insanın yüzündeki yaratılış farklılığı, onun hor görülmesine değil, insanlık haysiyetinin tanınmasına vesile olmalıdır.
İnsan yüzü zamanla değişir.
Çocuklukta farklı, gençlikte farklı, yaşlılıkta farklı bir görünüm kazanır.
Derideki kolajen ve elastin yapısının değişmesi, yağ dokusunun yeniden dağılımı, kemik ve kas yapılarındaki değişimler, çevresel etkenler ve genetik özellikler yüzün yaşlanmasında rol oynar.
Bunlar biyolojik süreçlerdir.
Fakat Risale-i Nur'un fanilik ve bekâ konularına yaklaşımında, değişim yalnızca maddî bir olay olarak görülmez.
İnsan yaşlandıkça yüzü ona zamanın geçtiğini hatırlatabilir.
Çocukluk siması kaybolur.
Gençlik siması değişir.
Bir zamanlar aynada gördüğü yüz artık aynı değildir.
Bediüzzaman'ın fanilik üzerine tefekkürleri açısından bu durum önemli bir hakikate işaret eder:
İnsanın yüzü değişir; insanın kalıcı anlam ve sonsuzluk arayışı ise yalnızca yüzün gençliğiyle tatmin edilemez.
Bu bakımdan yüz, bir taraftan hayatın güzelliklerini gösterirken diğer taraftan dünyanın geçiciliğini hatırlatır.
Yaşlanma da insan değerini azaltan bir kusur değil, insan hayatının tabii bir merhalesidir.
İnsan yalnızca dış görünüşünden ibaret değildir.
Yüz, insanın biyolojik ve sosyal hayatının önemli bir bölümünü oluşturur; fakat insanın bütün manevî varlığını açıklamaz.
Bir insanın merhametli olması yüzündeki belirli bir kasın varlığına indirgenemez.
Ahlâk, niyet, irade, şuur, vicdan ve sorumluluk çok daha geniş meselelerdir.
Risale-i Nur'un insan anlayışında kalp, akıl, ruh, vicdan ve diğer manevî kabiliyetler önemli yer tutar.
Bu bakış açısıyla insan yüzünü iki yönden değerlendirebiliriz.
Dış yüz: Görme, işitme, konuşma, beslenme, korunma ve iletişim gibi faaliyetlerin gerçekleştiği bedensel yapı.
İç dünya ile ilişkisi: Sevgi, korku, neşe, hüzün, merhamet ve diğer duyguların bazen yüz ifadeleriyle dışa vurulması.
Fakat yüz ifadesi, kalbin kesin tercümanı değildir. Bir insan gülümsediği hâlde üzgün olabilir; sert göründüğü hâlde merhametli olabilir.
Bu sebeple insanın hakiki değerini yalnızca simasına bakarak belirleyemeyiz.
İnsan yüzü Allah'ın sanatını düşündürür; insanın ahlâkî tercihleri ise kendi sorumluluğunu ortaya koyar.
Şimdi Bediüzzaman'ın hadise getirdiği yoruma yeniden dönelim.
Neden özellikle Rahmân ismi?
Çünkü Rahmân ismi, kuşatıcı rahmet manasını taşır.
İnsanın bütün varlığı ise çok yönlü ihtiyaçlarla çevrilidir.
İnsan görmeye, işitmeye, beslenmeye, korunmaya, sevmeye ve sevilmeye ihtiyaç duyar.
Yalnızca bedensel ihtiyaçları değil, psikolojik ve sosyal ihtiyaçları da vardır.
İşte Bediüzzaman'ın düşüncesinde insanın bu kapsamlı yapısı, Rahmân isminin çok sayıda tecellisine birlikte ayna olur.
Burada bir noktayı özellikle vurgulamak gerekir:
Rahmân isminin tecellisi yalnızca yüzün güzel görünmesiyle ilgili değildir.
İnsan bedeninin korunması, organlarının çalışması, ihtiyaçlarının karşılanması, duygularının bulunması ve hayatının sürdürülmesi de bu tefekkürün kapsamındadır.
Yüz ise bütün bu manaları görünür hâle getiren önemli bir merkezdir.
Görmek, işitmek, konuşmak, tebessüm etmek, ağlamak ve başka insanlarla ilişki kurmak yüz üzerinden gerçekleşen veya yüzle yakından ilişkili olan nimetlerdir.
Bu nedenle yüz, Rahmân ismini düşünmek için dikkat çekici bir penceredir.
Bediüzzaman'ın açıklamasını en sağlıklı şekilde şöyle özetleyebiliriz:
Allah'ın zâtı hiçbir varlığa benzemez. Fakat insanın kapsamlı yaratılışı, Allah'ın Rahmân isminin pek çok tecellisini anlamamıza vesile olacak özelliklerle donatılmıştır.
Şöyle bir tefekkür yapalım:
Bir insanın gözünü düşünelim.
Bu gözün görmesi için ışığa ihtiyacı vardır.
Işık, insanın çevresini algılamasını sağlar.
İnsanın gördüğü nesneler yeryüzünde bulunur.
Yeryüzündeki hayatın sürmesi, güneşten gelen enerjiye, suya, atmosferin şartlarına ve çok sayıda fiziksel ve biyolojik sürece bağlıdır.
Dolayısıyla göz, işlevini çok geniş bir varlık düzeni içerisinde yerine getirir.
Aynı şekilde kulak, ağız, burun ve deri de çevreyle sürekli etkileşim içerisindedir.
Risale-i Nur'un tefekkür yöntemiyle bakıldığında bu bağlantılar insana şu soruyu sordurur:
Tek bir insanın yaşaması için böylesine geniş bir varlık düzeniyle ilişki kurulmuşsa insanın varlığı ve hayatı üzerinde nasıl bir hikmet düşünülmelidir?
Bediüzzaman'ın cevabı tevhid merkezlidir.
Ona göre kâinattaki bütünlük ile tek bir insandaki düzen birbirinden bağımsız iki hakikat değildir.
Her ikisi de aynı ilâhî ilim, irade ve kudretin eserleri olarak değerlendirilir.
Bu, bilimsel bir deneyin ulaştığı sonuç olarak değil, Risale-i Nur'un Kur'ân'dan hareketle geliştirdiği imanî yorum olarak anlaşılmalıdır.
Yüzün tefekküründen çıkan son ders, insanın sorumluluğudur.
Allah'ın verdiği görme kabiliyetiyle insan faydalı şeylere bakabilir.
İşitme nimetiyle hakikati dinleyebilir.
Diliyle güzel söz söyleyebilir.
Tebessümüyle başka bir insanı sevindirebilir.
Yüzünü ve bedenini koruyarak kendisine verilen nimete özen gösterebilir.
Buna karşılık aynı kabiliyetler zarar vermek, aşağılamak, aldatmak veya haksızlık etmek için de kullanılabilir.
Bu nedenle yüzün yaratılışındaki hikmeti anlamak, yalnızca organların inceliklerini hayranlıkla seyretmek değildir.
Aynı zamanda bu nimetlerin hangi amaçla kullanılması gerektiğini düşünmektir.
İnsan yüzü ilâhî isimlerin tecellilerini hatırlatan bir sanat eseri olduğu kadar, insanın ahlâkî sorumluluklarını taşıdığı bir emanettir.
Hadisleri, Kur'ân âyetlerini ve Risale-i Nur'un açıklamalarını birlikte değerlendirdiğimizde şu temel sonuçlara ulaşırız:
Birincisi, “Allah, Âdem'i onun/kendi sûreti üzere yarattı” rivayeti sahih hadis kaynaklarında bulunmaktadır. Fakat “Rahmân'ın sûreti üzere” lafzının sıhhati hakkında hadis âlimleri arasında ihtilaf vardır.
İkincisi, hadisten Allah'ın insan biçiminde olduğu sonucu çıkarılamaz. Çünkü Allah'ın hiçbir benzeri yoktur.
Üçüncüsü, Bediüzzaman bu hadisi özellikle Rahmân isminin insanın kapsamlı yaratılışındaki tecellileriyle açıklar.
Dördüncüsü, insan yüzü ortak anatomik düzeniyle vahdâniyeti, kişiye mahsus özellikleriyle ehadiyeti düşündüren bir tefekkür alanıdır.
Beşincisi, insan yüzünün yaratılışındaki hikmetler yalnızca güzellik ve tanınma ile sınırlı değildir. Görmek, işitmek, konuşmak, duyguları ifade etmek ve başkalarıyla iletişim kurmak gibi çok sayıda nimeti kapsar.
Son olarak insan yüzüne bakarken yalnızca bedenin dış görünüşünü değil, insana verilen nimetleri ve bu nimetlerin doğurduğu sorumlulukları düşünmek gerekir.
Bir insanın yüzü küçüktür; fakat onda okunabilecek yaratılış hikmetleri son derece geniştir.
Yüz, Allah'ın zâtını gösteren bir görüntü değil; Allah'ın ilim, hikmet, rahmet ve sanatını tefekkür ettiren yaratılmış bir aynadır.
Kur'ân-ı Kerîm: Şûrâ 42:11, Tîn 95:4, Hucurât 49:11, Rûm 30:27.
Sahih-i Buhârî: Hadis 6227.
Sunnah
Sahih-i Müslim: Hadis 2612e ve 2841.
Sunnah+1
Bediüzzaman Said Nursî: Lem'alar — On Dördüncü Lem'a, İkinci Makam (Besmele'nin sırları); Otuzuncu Lem'a, İsm-i Ferd bahsi, Üçüncü Sikke.
Risale-i Nur Külliyatı+1
Bu makalenin devamında özellikle “İnsan yüzünde İsm-i Ferd, İsm-i Ehad ve İsm-i Rahmân'ın tecellileri; her insana ayrı bir sima verilmesinin hikmeti” konusunu, Otuzuncu Lem'a'nın ilgili metnini cümle cümle açıklayarak daha derin inceleyebiliriz.

Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.