- Salih Avcı
- 21.02.2023
3. Bölüm — DNA, Kromozomlar, Türlerin Devamlılığı ve Genetik Mühendisliğinin Geleceği
Önceki bölümlerde insanın tek bir döllenmiş hücreden başlayarak nasıl geliştiğini, hücrelerin nasıl farklılaştığını ve organların nasıl oluştuğunu inceledik.
Şimdi daha derin bir soruya cevap arayacağız:
Bir insan hücresinin DNA'sını değiştirirsek, hangi noktada o hücre insan olma özelliğini kaybeder? İnsanla hayvanın genetik özellikleri birleştirilerek yeni bir canlı meydana getirilebilir mi?
Burada bilimin ortaya koyduğu önemli bir gerçek vardır:
İnsan olmak yalnızca 46 kromozoma sahip olmak değildir. İnsan türünün biyolojik kimliği; genomun yapısı, genlerin düzenlenmesi, embriyonik gelişim ve evrimsel soy geçmişiyle ilişkilidir.
Bir hücreye hayvandan alınmış genlerin eklenmesi, o hücrenin otomatik olarak hayvan hücresine dönüşmesi anlamına gelmez.




İnsan vücudundaki çekirdekli hücrelerin çoğu, 23 çift kromozomdan oluşan bir genom taşır.
Bunun 22 çifti otozom, bir çifti ise eşey kromozomlarıdır.
Bu kromozomlarda yaklaşık 3,2 milyar DNA baz çifti bulunur (tek kromozom takımı için). Çift kromozomlu hücrelerde bunun yaklaşık iki katı kadar nükleer DNA vardır.
DNA'daki dört temel baz:
Adenin
Timin
Guanin
Sitozin
Bu bazların dizilişi, hücrede proteinlerin ve işlevsel RNA moleküllerinin üretimi için önemli bilgiler içerir.
DNA kopyalanırken çeşitli enzimler görev yapar. Bazı kopyalama hataları düzeltilir; yine de mutasyonlar oluşabilir.
Çünkü üremede aktarılan kromozomlar ve genetik düzen, insan soyunun devamlılığını sağlar. İnsan embriyosu da bu kalıtsal bilgi ve ona eşlik eden hücresel mekanizmalarla gelişir.
Üstelik her çocuk anne ve babasının genetik özelliklerinin yeni bir birleşimini taşır.
Dolayısıyla insan türünün devamlılığı, bütün insanların DNA'sının aynı olmasıyla değil, ortak bir genetik ve gelişimsel düzenin kalıtılmasıyla gerçekleşir.
Bu soru ilk bakışta matematiksel gibi görünse de biyolojide belirlenmiş bir yüzde sınırı yoktur.
Örneğin insan DNA'sının yüzde 1'i veya yüzde 10'u değiştirilince artık insan değildir diyemeyiz.
Çünkü önemli olan yalnızca değişen DNA miktarı değil, hangi genlerin, hangi düzenleyici bölgelerin ve hangi gelişim mekanizmalarının etkilendiğidir.
Bazı tek gen değişiklikleri ciddi hastalıklara neden olabilir. Buna rağmen bireyin türü değişmez.
Diğer yandan genomda büyük yapısal farklılıklar bulunması da doğrudan yeni bir tür oluştuğunu göstermez.
İnsanla şempanzenin genomları arasında yüksek düzeyde benzerlik bulunur. Ancak iki canlının farklı gelişim özellikleri, yalnızca birkaç genin varlığı veya yokluğuyla açıklanamaz.
Burada şu ayrımı yapmalıyız:
Mutasyon: DNA dizisindeki değişikliktir.
Gen düzenleme: DNA'nın belirli bölgelerine yapılan teknolojik müdahaledir.
Türleşme: Popülasyonların uzun süreçlerde birbirlerinden bağımsız evrimsel soylar oluşturacak biçimde ayrışmasıdır.
Genetik olarak değiştirilmiş tek bir birey, sırf bu değişiklik nedeniyle yeni bir tür olarak kabul edilmez.






Canlıların kromozom sayıları birbirinden farklı olabilir.
Örneğin insanın 46, şempanzenin 48, atın 64 kromozomu vardır.
Bu farklılıklar, kromozomların evrimsel süreçte birleşmesi, ayrılması ve yeniden düzenlenmesiyle ilişkilidir.
İnsan 2. kromozomunun, insan ve diğer büyük insansı maymunların ortak atasından sonraki insan soy hattında iki atasal kromozomun birleşmesiyle oluştuğunu destekleyen güçlü genetik kanıtlar bulunur.
Ancak kromozom sayısı, bir canlının karmaşıklığını veya değerini gösteren bir ölçü değildir.
Farklı türlerin üreme hücreleri arasında pek çok engel bulunabilir:
Sperm ve yumurtanın birbirini tanıyamaması.
Döllenmenin gerçekleşmemesi.
Embriyonun normal gelişememesi.
Plasenta oluşumunda uyumsuzluk.
Doğan melez bireyin üreme yeteneğinin bulunmaması.
At ile eşeğin çiftleşmesinden katır oluşması, türler arasında bazı biyolojik sınırların aşılabildiğini gösterir.
Buna karşılık insanla başka bir hayvan arasında yaşayabilir bir üreme melezi oluştuğuna dair doğrulanmış bilimsel kanıt yoktur.

CRISPR-Cas teknolojileri, DNA'nın hedeflenen bölgelerinde değişiklik yapılmasını sağlayan genetik mühendisliği araçlarıdır.
Genellikle bir kılavuz RNA, Cas enziminin hedef DNA bölgesini bulmasına yardım eder. Bazı sistemlerde DNA kesilir ve hücrenin onarım mekanizmaları üzerinden değişiklik elde edilir.
Daha yeni yöntemler arasında baz düzenleme ve prime editing gibi teknolojiler de bulunmaktadır.
Bu yöntemler sayesinde bazı hastalıkların tedavisine yönelik hücrelerin genetik yapısı değiştirilebilmektedir.
Fakat insan genomuna bir hayvan geni eklemek, insanın bir anda o hayvana dönüşmesini sağlamaz.
Çünkü farklı bir organın, uzvun veya vücut biçiminin gelişmesi için çok sayıda genin ve embriyonik sinyalin uyumlu biçimde işlemesi gerekir.
Önemli ayrım: Yetişkin bir insanın bazı hücrelerinde gen düzenlemesi yapmakla döllenmiş yumurta veya erken embriyo üzerinde değişiklik yapmak aynı şey değildir.
Yetişkinin belirli dokularındaki değişiklikler genellikle sonraki nesillere aktarılmaz. Embriyodaki kalıtsal değişikliklerin ise gelecek nesillere geçme ihtimali bulunabilir; bu nedenle çok daha ciddi güvenlik ve etik sorunları vardır.







Bu konuyu anlamak için üç kavramı birbirinden ayırmamız gerekiyor.
|
Kavram |
Anlamı |
|---|---|
|
Transgenik canlı |
Başka bir canlıdan alınan genetik materyali taşıyan canlı |
|
Kimera |
Farklı genetik kökenlerden gelen hücre topluluklarını aynı bedende bulunduran canlı |
|
Melez (hibrit) |
Farklı türlerin üreme hücrelerinin birleşmesi sonucu meydana gelen canlı |
Kimeralarda bütün hücreler aynı DNA'yı taşımaz. Örneğin bazı hücreler insan kökenliyken diğerleri başka bir hayvanın hücreleri olabilir.
2021 yılında Cell dergisinde yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar, maymun embriyolarına insan pluripotent kök hücreleri aktardılar.
Bu deneyde, laboratuvar ortamında gelişen bazı embriyolarda insan hücrelerinin varlığını sürdürdüğü ve farklı hücresel soy hatlarına katkı sağlayabildiği gözlendi.
Bazı embriyolar yaklaşık 19–20 günlük gelişim aşamasına kadar incelendi. Ancak bunlar rahimde gelişimini tamamlamış veya doğmuş canlılar değildi.
PubMed+2
Bu araştırma önemli bir soruya cevap arıyordu:
İnsan hücreleri başka bir türün gelişmekte olan organizmasına katıldığında, o organizmanın biyolojik sinyallerini algılayıp birlikte gelişebilir mi?
Cevap, belirli koşullarda ve sınırlı ölçüde evettir. Ancak farklı tür hücrelerinin birlikte bulunması, bu hücrelerin kusursuz uyumla bütün bir organizma meydana getirebildiği anlamına gelmez.

Bilim insanlarının üzerinde çalıştığı en önemli konulardan biri, hayvanlarda nakil amacıyla insan hücrelerinden oluşan organlar geliştirebilmektir.
Bu düşüncenin temelinde blastosist tamamlama (blastocyst complementation) adı verilen araştırma yaklaşımı vardır.
Örneğin deneysel bir modelde, bir hayvan embriyosunun belirli bir organı geliştirme kapasitesini etkileyen genetik bir değişiklik yapılır. Sonrasında eklenen farklı kök hücrelerin o organın gelişimine katkıda bulunup bulunmadığı incelenir.
Kemirgenler arasında bu yaklaşımla önemli başarılar elde edilmiştir. Ancak insan hücrelerinden oluşan, nakle uygun, tam işlevli bir organın başka bir hayvanda rutin biçimde üretimi henüz gerçekleştirilmiş bir tıbbi uygulama değildir.
Bunun önemli nedenleri şunlardır:
İnsan ve hayvan hücrelerinin farklı gelişim hızlarına sahip olması.
Hücresel sinyallerin türler arasında tam uyum göstermemesi.
Organlarda kan damarları, bağ dokusu ve sinirler gibi farklı hücresel bileşenlerin bulunması.
Nakil sonrası bağışıklık uyumu ve güvenliğinin sağlanması gereği.
Bu engeller güncel araştırmalarda da ele alınmaktadır.
PubMed Central (PMC)+2
Bu soru daha hassas bir alanı ilgilendirir.
Bilim insanları insan kök hücrelerinden sinir hücreleri ve beyin organoidleri adı verilen üç boyutlu doku modelleri geliştirebilmektedir.
Ayrıca insan kaynaklı sinir hücrelerinin bazı hayvan modellerine nakledilmesi üzerine araştırmalar yapılmıştır.
Fakat insan sinir hücrelerinin bir hayvan beyninde bulunması, o hayvanın insan gibi düşündüğü veya insan bilincine sahip olduğu anlamına gelmez.
Çünkü:
Beyin işlevleri yalnızca tek tek nöronlara bağlı değildir.
Nöronların bağlantı düzeni önemlidir.
Beynin gelişim geçmişi ve anatomik organizasyonu belirleyicidir.
Öğrenme, deneyim ve çevreyle etkileşim sinir sistemini etkiler.
Bu nedenle bir hayvana insan sinir hücreleri aktarmakla insan zihni meydana getirmek arasında çok büyük fark vardır.
Bu tür araştırmalarda bilişsel etkilerin, hayvan refahının ve hücrelerin üreme dokularına katkıda bulunma ihtimalinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Uluslararası kök hücre araştırma kılavuzları bu nedenle özel denetim mekanizmaları öngörür.
International Society for Stem Cell Research+1
Burada bilimsel olarak üç farklı olasılığı ele almalıyız.
Genetik özelliklerin aktarılması
Başka bir türden alınan belirli genetik özelliklerin insan veya hayvan hücrelerinde kullanılması mümkündür. Ancak bu, yeni bir insan-hayvan türü oluşturulduğu anlamına gelmez.
İnsan hücreleri içeren hayvan organizmaları
Araştırmalar, hayvan organizmalarında insan kökenli hücrelerin belirli dokulara katkı sağlayabileceğini göstermiştir. Ancak bunun kapsamı türe, gelişim aşamasına ve hücre tipine bağlıdır.
İnsan ve hayvan özelliklerini bütünüyle birleştiren yeni canlı
İnsan düşünme yeteneğine ve başka bir hayvanın anatomik özelliklerine birlikte sahip olacak, yaşayabilir ve üreyebilir yeni bir canlı türünün üretildiği bilimsel olarak gösterilmiş değildir. Gelecekteki uygulanabilirliği de belirsizdir.
2025'te güncellenen Uluslararası Kök Hücre Araştırmaları Derneği (ISSCR) kılavuzları, insan-hayvan kimerası araştırmalarında gelişimsel ve etik risklere göre değerlendirme ve gözetim gerektiğini vurgular.
en.gscn.org+1
Şimdi soruyu imanî tefekkür yönünden ele alalım.
Risale-i Nur'un yaratılış bahislerinde özellikle ilim, irade, kudret, hikmet, nizam ve hafîziyet kavramları üzerinde durulur.
Canlılardaki kalıtsal bilginin korunması, hücrelerin belirli görevleri yerine getirmesi ve organizmaların gelişimindeki uyum, bu kavramlar çerçevesinde değerlendirilebilir.
Bir insanın anne ve babasından aldığı genetik bilgi, daha önceki nesillerden aktarılan kalıtsal mirası da içerir.
Biyolojik olarak bu devamlılık, DNA'nın kopyalanması ve üreme süreçleriyle açıklanır.
İmanî tefekkür açısından ise bunun İsm-i Hafîz'in bir tecellisi olduğu düşünülebilir.
Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır:
Genetik bilginin korunması, canlıların hiçbir zaman değişmediği anlamına gelmez.
Mutasyon, doğal seçilim, genetik sürüklenme ve türleşme bilimsel olarak gözlemlenen veya güçlü kanıtlarla desteklenen süreçlerdir.
Dolayısıyla tefekkürî yorumların, bilimsel bulguların yerine konulmaması gerekir.
Kur'an'da şöyle buyrulur:
"O, sizi rahimlerde dilediği gibi şekillendirendir." (Âl-i İmrân, 3:6, meal)
Bu ayet, imanî açıdan insanın anne rahmindeki şekillenmesi üzerinde düşünmeye davet eder.
İnsan embriyosunda organların biçimlenmesi ve farklı hücrelerin belirli yapılara dönüşmesi, biyolojik olarak gen düzenleme ağları, hücre hareketleri ve gelişimsel sinyallerle açıklanır.
Bu oluşumu yaratılışın sanat yönünden değerlendirmek ise ayrı bir tefekkür boyutudur.
DNA'da depolanan genetik bilgi, hücre tarafından okunur ve kullanılır.
Bu süreçte RNA molekülleri, ribozomlar, enzimler ve çok sayıda düzenleyici protein görev yapar.
Risale-i Nur perspektifinde bütün bu faaliyetlerin birbiriyle uyumlu olması, Allah'ın ilim sıfatı açısından tefekkür edilebilir.
Bir insanın karaciğer hücresiyle sinir hücresi farklı görevler yapar.
Aynı şekilde bir kedinin, kuşun veya insanın gelişiminde kendi organizmasının ihtiyaçlarıyla ilişkili farklı biyolojik yapılar oluşur.
Bunları hikmet açısından yorumlamak mümkündür.
Fakat canlılıkta hastalık, gelişimsel bozukluk ve biyolojik sınırlılıklar da bulunduğunu unutmamak gerekir. Hikmet üzerine yapılan imanî yorum, biyolojinin her olayda kusursuz işleyiş bulduğu anlamına gelmez.
Bu sorunun iki yönü vardır.
Bilimsel yönü: İnsan, doğadaki biyolojik mekanizmaları kullanarak belirli genleri, hücreleri ve gelişim süreçlerini değiştirebilir. Ancak mevcut bilimsel bilgiyle bütün organizma gelişimini sınırsız biçimde tasarlamak mümkün değildir.
İmanî yönü: Risale-i Nur'un anlayışına göre insanın maddi varlıklar üzerindeki faaliyetleri de yaratılış düzeninin ve tabiattaki kanunların kapsamında değerlendirilebilir. İnsan bir teknolojiyi kullanarak yeni bir sonuç elde ettiğinde, bunu Allah'ın yaratmasıyla nasıl ilişkilendireceği teolojik bir yorumdur.
Burada genetik mühendisliğini doğrudan yaratılışın inkârı veya bilimsel olarak imkânsız bir faaliyet saymak doğru olmaz.
Örneğin genetik bir hastalığın tedavi edilmesi ile insanın kalıtsal özelliklerini gelecek nesiller boyunca etkileyecek biçimde değiştirilmesi, hem bilimsel hem etik bakımdan farklı konulardır.
İnsan türünün devamlılığı tek bir gene, tek bir kromozoma veya değişmez bir genetik dizilişe bağlı değildir.
Bu devamlılık; kalıtım, üreme, hücresel farklılaşma, gelişimsel mekanizmalar ve popülasyonların evrimsel geçmişiyle ilişkilidir.
Genetik teknolojiler bu sistemlerin bazılarına müdahale edebilmektedir. Ancak insana birkaç hayvan geni ekleyerek onu başka türe dönüştürmek veya hayvan hücreleriyle insan hücrelerini bir araya getirerek iki türün bütün özelliklerini taşıyan yeni bir canlı üretmek, günümüz biliminin gösterebildiği bir başarı değildir.
İnsanın biyolojik tür kimliği ile ahlaki değeri ve insan onuru da birbirinden ayrılmalıdır. Bir kişinin DNA'sında değişiklik meydana gelmesi, onun insan olarak değerini azaltmaz.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.