- Salih Avcı
- 21.02.2023
2. Bölüm — Tek Hücreden Beyin, Kalp, Göz ve İnsan Bedeninin Oluşumu
İnsan yaratılışındaki en dikkat çekici biyolojik olaylardan biri, başlangıçta tek hücre olan embriyonun zamanla çok sayıda farklı hücre tipinden oluşan bir organizmaya dönüşmesidir.
Düşünelim:
Bir hücre nasıl kalp kasına, başka bir hücre nasıl gözün ışığa duyarlı tabakasına, bir diğeri nasıl sinir hücresine dönüşmektedir?
Bütün bu hücrelerin büyük ölçüde aynı DNA'yı taşımasına rağmen birbirinden farklı görevler üstlenmesini sağlayan nedir?
Bu soruların cevapları gen düzenlenmesi, hücre farklılaşması, hücreler arası iletişim ve embriyonik gelişim alanlarında araştırılmaktadır.






Döllenmenin ardından zigot art arda bölünmeye başlar. İlk bölünmelerde hücrelerin toplam hacmi çok artmaz; başlangıçtaki hücresel materyal daha küçük hücrelere paylaşılır.
Gelişimin temel aşamaları şöyledir:
Zigot: Sperm ve yumurtanın birleşmesiyle oluşan ilk hücre.
Bölünme: Zigotun iki, dört, sekiz ve daha fazla hücreye ayrılması.
Morula: Birbirine sıkıca tutunan hücre topluluğunun oluşması.
Blastosist: İç hücre kitlesi ve dış hücresel tabakaların belirginleşmesi.
Gastrulasyon: Embriyonun üç temel embriyonik tabaka oluşturması.
Organogenez: Organların ilk taslaklarının oluşması ve gelişmeye başlaması.
Bu gelişim tek bir merkezi hücrenin diğer bütün hücrelere sürekli emir göndermesiyle gerçekleşmez. Genlerin faaliyetleri, hücrelerin konumları, komşu hücrelerden aldıkları sinyaller ve karşılıklı geri bildirimlerle ilerler.

İnsan gelişiminde döllenmeden sonraki yaklaşık üçüncü haftada, gastrulasyon adı verilen süreçle üç ana embriyonik tabaka oluşur.
|
Embriyonik tabaka |
Başlıca gelişen yapılar |
|---|---|
|
Ektoderm |
Beyin, omurilik, sinir sistemi, epidermis ve gözün bazı yapıları |
|
Mezoderm |
Kalp, kaslar, kemikler, kan damarları, böbreklerin önemli bölümleri |
|
Endoderm |
Sindirim ve solunum yollarının iç epiteli, karaciğer ve pankreasın epitel bileşenleri |
Bu sınıflandırma organların oluşumunu anlamamızı sağlar; ancak her organ yalnızca tek tabakadan gelişmez. Örneğin gözde ve kalpte farklı embriyonik kökenlerden gelen hücreler birlikte görev yapar.
NCBI+1
Biyolojik olarak evet; buna hücre farklılaşması denir.
Örneğin bir hücre grubu sinir sistemi gelişimine yönelirken başka bir grup kalp oluşumuna katılır.
Fakat bu hücrelerin bilinçli karar verdikleri anlamına gelmez. Hücrelerin kaderi, içlerindeki düzenleyici proteinler ile dışarıdan gelen biyokimyasal işaretlerin etkileşimi sonucunda şekillenir.
Risale-i Nur'un teavün ve tesanüd, yani yardımlaşma ve dayanışma kavramları açısından bu hücresel iş bölümü tefekküre değer bir örnektir.
Burada anahtar mesele, hangi genlerin ne zaman ve hangi miktarda çalıştığıdır.
İnsan vücudundaki bir sinir hücresiyle kalp kası hücresi genel olarak aynı genetik mirası taşır.
Ancak:
Sinir hücresinde elektriksel iletişimi sağlayan proteinler öne çıkar.
Kalp kası hücresinde düzenli kasılmayı sağlayan proteinler yoğun olarak üretilir.
Pankreasın beta hücrelerinde insülin üretimine ilişkin genetik programlar çalışır.
Retinadaki ışığa duyarlı hücrelerde görme pigmentleri ve sinyal proteinleri üretilir.
Bu durumun temelinde transkripsiyon faktörleri, epigenetik düzenlemeler ve hücreler arası sinyal yolları vardır.
DNA'nın bir kitap olduğunu düşünürsek, farklı hücrelerin aynı kitabın farklı bölümlerini etkin olarak kullandığını söyleyebiliriz. Fakat bu yalnızca bir benzetmedir; gerçek hücresel sistem bundan çok daha karmaşıktır.









Embriyonik gelişimde bazı hücreler, morfogen adı verilen sinyal molekülleri üretir.
Bu maddelerin yoğunluğu farklı bölgelerde farklı olabilir. Bir hücre, bulunduğu yerde aldığı sinyalin miktarına, süresine ve diğer sinyallerle etkileşimine göre değişik genleri etkinleştirebilir.
Örneğin:
SHH (Sonic Hedgehog): Sinir tüpündeki bazı hücre tiplerinin gelişiminde ve uzuvların şekillenmesinde rol oynar.
WNT: Hücrelerin çoğalması, farklılaşması ve vücut eksenlerinin oluşmasında önemli görevler üstlenir.
BMP: Kemik gelişimi başta olmak üzere çok sayıda doku ve hücre farklılaşması sürecine katılır.
FGF: Büyüme, hücre göçü ve organ gelişimi gibi süreçlerde görev alır.
Bunlar tek başına çalışan bağımsız komutlar değildir. Birbirlerini güçlendiren veya sınırlayan sinyal ağlarının parçalarıdır.
PubMed Central (PMC)+1
Böylece hücreler, konumlarına ve gelişim aşamalarına göre farklı biyolojik cevaplar verebilir.
Bu sistem, şu soruya bilimsel bir cevap sunar: Embriyonun her bölgesinde aynı organ neden oluşmuyor?
Çünkü her bölgede aynı sinyal ortamı ve aynı gen faaliyetleri bulunmaz.







Beynin ve omuriliğin gelişimindeki ilk önemli olaylardan biri, ektoderm hücrelerinin bir bölümünün sinir dokusuna yönelmesidir.
Bunun ardından:
Nöral plak oluşur.
Nöral plak kıvrılarak sinir tüpünü oluşturur.
Sinir tüpünün ön bölümleri beynin ana kısımlarının gelişimine katılır.
Sinir öncül hücreleri çoğalır ve farklılaşır.
Nöronlar yer değiştirir, uzantılar geliştirir ve sinaptik bağlantılar kurar.
Bu süreçte hücrelerin konumları ve çevreden aldıkları sinyaller büyük önem taşır.
NCBI
Sinir hücreleri, çevrelerindeki kimyasal yönlendirme işaretlerinden ve hücre yüzeyindeki tanıma moleküllerinden yararlanır.
Büyümekte olan sinir uzantıları bazı işaretlere doğru ilerlerken bazılarından uzaklaşır. Daha sonra oluşan bağlantıların bir bölümü korunur, bir bölümü ise gelişim sırasında elenir.
Böylece başlangıçta fazla sayıda oluşabilen bazı sinir bağlantıları zamanla yeniden düzenlenir.
Tefekkürî yorum: Risale-i Nur açısından, insanın düşünme, öğrenme ve hatırlama yeteneklerine imkân veren bu biyolojik sistem, İsm-i Alîm ve İsm-i Hakîm üzerinde düşünmeye vesile olabilir.
Bununla birlikte beyin gelişimini bilimsel olarak açıklamakla ruhun mahiyetini açıklamak aynı şey değildir. Ruhun metafizik mahiyeti, sinirbilimin doğrudan deneysel olarak cevaplayabildiği bir konu değildir.

Kalbin gelişimi de hücrelerin farklılaşması, yer değiştirmesi ve birbirleriyle iletişim kurması sonucunda gerçekleşir.
İlk aşamalarda mezoderm kaynaklı hücreler kalp öncüllerini meydana getirir. Daha sonra kalp tüpü oluşur, kıvrılır ve giderek odacıklı yapıya dönüşür.
Gelişmekte olan kalpteki bazı kas hücreleri kendiliğinden ritmik elektriksel faaliyet gösterebilir. Bu özellik, hücre zarındaki iyon kanalları ve hücreler arasındaki elektriksel bağlantılarla ilişkilidir.
Kalbin erken kasılmaları, henüz olgun bir beyin ve sinir kontrol sistemi bulunmadan başlayabilir.
Bu bize önemli bir biyolojik gerçeği gösterir: İnsan vücudundaki her faaliyet, beyinden gelen ayrı bir emirle başlamaz. Bazı doku ve organlar kendi iç düzenleme sistemleriyle faaliyet gösterir.

Göz gelişiminde, beynin gelişmekte olan ön bölgesinden uzanan optik vezikül ile yüzey ektodermi arasında önemli etkileşimler gerçekleşir.
Bu etkileşimler sayesinde:
Göz merceğinin öncü yapıları gelişir.
Optik çanak meydana gelir.
Retina farklılaşır.
Gözün diğer destekleyici dokuları oluşur.
PAX6 gibi düzenleyici genler göz gelişiminde önemli roller üstlenir. Ancak tek bir genin gözü tek başına oluşturduğunu söylemek yanlış olur.
Gözün oluşumu, çok sayıda gen ve hücresel sinyalin koordinasyonunu gerektirir.
Risale-i Nur'un sanat ve hikmet bahisleri bakımından burada şu soru üzerinde düşünmek mümkündür:
Henüz görmeyen bir embriyoda, ileride ışığı algılayabilecek karmaşık bir organın meydana gelmesi, yaratılışın ilim ve hikmet boyutları açısından nasıl değerlendirilmelidir?
Bu, bilimsel mekanizmanın yerine geçen bir açıklama değil, onun üzerinde yapılan imanî bir tefekkürdür.







İnsan embriyosunda milyonlarca hücresel olayın gerçekleşmesi, gelişimin tamamen hatasız olduğu anlamına gelmez.
Bununla birlikte bazı mekanizmalar hasarların etkisini azaltabilir.
DNA onarımı: Hücreler, DNA'daki bazı kimyasal hasarları ve kopyalama hatalarını düzeltebilir.
Kontrol noktaları: Belirli hücre döngüsü mekanizmaları, genetik hasar bulunduğunda bölünmeyi yavaşlatabilir veya durdurabilir.
Apoptoz: Bazı hücrelerin kontrollü biçimde ölmesi, hem istenmeyen hücrelerin uzaklaştırılmasında hem de dokuların şekillenmesinde önemlidir. Parmakların birbirinden ayrılmasında hücre ölümü ve doku yeniden şekillenmesi birlikte rol oynar.
Hücre rekabeti: Bazı gelişim sistemlerinde, çevresindeki hücrelere göre daha az uyumlu hücreler elenebilir. Bu mekanizmanın erken memeli gelişiminde rolü gösterilmiştir, ancak insan embriyolarındaki bütün işlevleri henüz tam olarak anlaşılmış değildir.
PubMed+2
Bu koruma mekanizmaları her hatayı engelleyemez. Kromozom anomalileri, genetik değişiklikler ve gelişimsel bozukluklar ortaya çıkabilir.
PubMed Central (PMC)+1
Risale-i Nur'un tevhid ve yaratılış bahislerinde, canlıların meydana gelişine yalnızca maddi sonuç olarak değil, sanat, düzen ve hikmet yönünden de bakılır.
Bu çerçevede dört isim üzerinde durabiliriz.
|
İlahi isim |
Embriyonik gelişim üzerinde tefekkür |
|---|---|
|
El-Musavvir |
Hücrelerin farklı şekillere ve organların kendilerine özgü yapılara kavuşması |
|
El-Hafîz |
Kalıtsal bilginin nesiller boyunca korunması ve hücrede DNA onarım mekanizmalarının bulunması |
|
El-Alîm |
Gelişimin çok sayıda moleküler ilişki ve düzenleme mekanizması içermesi |
|
El-Hakîm |
Organların farklı görevler üstlenmesi ve birbirleriyle işlevsel uyum göstermesi |
Bediüzzaman'ın Zerre Risalesinde tartıştığı temel meselelerden biri, maddi unsurların canlı bedenlerde çok çeşitli vazifelerde bulunmasıdır.
Bugünkü hücre biyolojisi açısından atomlar ve moleküller, fiziksel ve kimyasal etkileşimlerle hücrenin yapısına katılır. Proteinler belirli moleküler işlevler üstlenir ve hücreler karşılıklı sinyallerle gelişir.
Risale-i Nur'un imanî yaklaşımı ise bu faaliyetleri ilahi ilim, irade ve kudretin tecellileri olarak yorumlar.
Burada önemli ayrım şudur: Biyoloji gelişimin nasıl gerçekleştiğini araştırırken, imanî tefekkür bu gelişimin varlık ve yaratılış açısından anlamını sorgular.
Hayır. DNA son derece önemli olmakla birlikte tek başına gelişen bir insan organizması değildir.
Bir embriyonun gelişebilmesi için genetik bilginin yanında hücre zarları, ribozomlar, proteinler, enerji üretim sistemleri, yumurta hücresinden gelen moleküller ve uygun bir biyolojik ortam gerekir.
Daha da önemlisi DNA'nın aynı olması her zaman tamamen aynı bireysel gelişimin gerçekleşeceği anlamına gelmez.
Tek yumurta ikizleri büyük ölçüde aynı başlangıç genomuna sahip olabilir; buna rağmen gelişimleri boyunca epigenetik, çevresel ve rastlantısal biyolojik farklılıklar ortaya çıkabilir.
Demek ki insanın gelişimini yalnızca DNA dizisine indirgemek yeterli değildir.
Sonuç olarak: İnsanın gelişimi tek bir genin, tek bir hücrenin veya tek bir organın faaliyeti değildir. Birbirine bağlı çok sayıda biyolojik mekanizmanın etkileşiminden doğan bütüncül bir süreçtir.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.