- Salih Avcı
- 21.02.2023
Kur’ân-ı Kerîm, Risale-i Nur, insan anatomisi ve modern biyoloji ışığında tefekkürî bir inceleme
İnsan vücudunda öyle organlar vardır ki büyüklükleriyle değil, gördükleri vazifelerin çeşitliliği, hassasiyeti ve hikmetiyle dikkat çekerler. İnsan eli bunların en güzel örneklerinden biridir.
Bir insan eliyle bir bebeğin başını okşar, bir kitabın sayfalarını çevirir, bir hastanın yarasını sarar, bir tohum eker, bir sanat eseri meydana getirir, bir insana yardım eder ve ellerini açarak Rabbine dua eder.
Aynı el, bir taraftan tonlarca ağırlığı kaldıran makinelerin yapımına katkıda bulunurken diğer taraftan bir saç telini tutabilecek kadar hassas hareketler gerçekleştirebilir.
Bir cerrahın elinde hayat kurtaran bir ameliyatın, bir hattatın elinde güzel bir yazının, bir çiftçinin elinde bereketli bir ekimin, bir annenin elinde şefkatli bir dokunuşun vasıtası olur.
Burada üzerinde düşünülmesi gereken temel soru şudur:
Nasıl oluyor da etten, kemikten, damarlardan, sinirlerden ve tendonlardan meydana gelen küçük bir uzuv, böylesine sayısız ve birbirinden farklı faaliyeti gerçekleştirebiliyor?
Modern biyoloji bu faaliyetlerin anatomik ve fizyolojik mekanizmalarını açıklamaktadır.
Risale-i Nur'un tefekkür anlayışı ise bu mekanizmaların varlık, düzen, hikmet ve yaratılış bakımından ne ifade ettiği üzerinde durur.
Bediüzzaman Said Nursî'nin eserlerinde sıkça vurgulanan hikmet, intizam, mizan, inayet, teavün, tesanüd ve Esmâ-i Hüsnâ tecellileri çerçevesinden bakıldığında insan eli, insan bedenindeki sanatın dikkat çekici bir örneği olarak değerlendirilebilir.
Bu makalede bilimsel açıklamalarla imanî yorumları birbirinden ayırarak elin yaratılışını ve faaliyetlerini inceleyeceğiz.



İnsan eli, bilek bölgesi dâhil olmak üzere 27 kemikten meydana gelir.
Bu kemikler üç ana grupta incelenir:
8 adet el bileği kemiği (karpal kemikler)
5 adet tarak kemiği (metakarpal kemikler)
14 adet parmak kemiği (falankslar)
Başparmakta iki, diğer dört parmağın her birinde üçer parmak kemiği bulunur.
Burada dikkate değer bir husus vardır: Elin kemikleri tek ve yekpare bir yapı hâlinde değildir. Birbirine eklemlerle bağlanan çok sayıda parçadan meydana gelmiştir.
Çünkü elin vazifesi yalnızca kuvvet uygulamak değildir. Aynı zamanda bükülmek, kavramak, çevirmek, sıkmak, bırakmak ve son derece ince hareketler yapmaktır.
Kemiklerin parçalı yapısı, eklemlerin hareket kabiliyetiyle birleştiğinde bu faaliyetlere imkân sağlar.
Bilimsel açıdan: Elin hareket yeteneği kemiklerin biçimleri, eklem yüzeyleri, bağ dokuları, kaslar ve sinir sistemi arasındaki koordinasyona dayanır.
Risale perspektifinden: Bu çok parçalı yapının tek bir uzuv gibi hizmet etmesi, teavün ve tesanüd kavramlarıyla tefekkür edilebilir.
Teavün, yardımlaşma; tesanüd ise birbirine dayanarak birlikte vazife görme anlamındadır.
Tek başına bir kemik yazı yazamaz. Bir tendon tek başına kalem tutamaz. Bir sinir tek başına parmağı hareket ettiremez.
Fakat bütün bu yapılar uyum içinde çalıştığında insanın iradesine hizmet eden bir el ortaya çıkar.
Böylece çok sayıda unsur, tek bir maksat etrafında faaliyet gösterir.
İnsan elindeki en dikkat çekici yapılardan biri başparmaktır.
Başparmak, diğer parmakların karşısına gelebilecek şekilde hareket edebilir. Bu kabiliyete anatomide oppozisyon denir.

Bu özellik sayesinde insan:
İğne tutabilir.
Kalem kullanabilir.
Bir düğmeyi ilikleyebilir.
Küçük bir nesneyi kavrayabilir.
İnce aletlerle hassas işler yapabilir.
Başparmakla işaret parmağının uçlarının birbirine yaklaşması, insanın hassas kavrama yeteneği açısından son derece önemlidir.
Başparmak hareketlerinin kaybı, elin toplam işlevini ciddi şekilde sınırlandırabilir.
Burada yaratılış üzerinde şu şekilde tefekkür edilebilir:
İnsan elindeki beş parmağın birbirine tamamen benzememesi bir eksiklik değil, aksine farklı işlerin yerine getirilmesini sağlayan işlevsel bir çeşitliliktir.
Birbirinden farklı uzunluklara, hareket açıklıklarına ve kuvvet özelliklerine sahip parmaklar beraber çalışarak çok çeşitli görevleri yerine getirir.
Risale-i Nur'un hikmet anlayışına göre farklılıklar, birbirini tamamladıklarında bir bütünün güzelliğine hizmet edebilir.
Bu bakımdan başparmağın hususi yapısı, İsm-i Hakîm'in, yani her şeyi hikmetle yaratan Allah'ın isminin tecellisi olarak yorumlanabilir.
İnsan eline baktığımızda çoğunlukla deri ve parmakları görürüz.
Oysa bu hareketlerin arkasında son derece karmaşık bir biyolojik sistem bulunmaktadır.
Parmakların kuvvetli biçimde bükülmesini sağlayan kasların önemli bir bölümü ön kolda yer alır.
Bu kasların oluşturduğu kuvvet, uzun tendonlar aracılığıyla parmaklara aktarılır.
Elin içindeki küçük kaslar ise başparmağın karşıya getirilmesi, parmakların birbirinden uzaklaştırılması, yaklaştırılması ve ince hareketlerin düzenlenmesi gibi vazifeler üstlenir.
Şimdi bir kalem tuttuğumuzu düşünelim.
Kalemin yere düşmemesi için belirli kasların kasılması gerekir. Fakat kalemi aşırı sıkarsak rahat yazamayız.
Demek ki sistem yalnızca kuvvet üretmez; aynı zamanda kuvvetin miktarını da düzenler.
Bir hareket sırasında bazı kaslar kasılırken diğerleri kontrollü biçimde gevşer veya harekete karşı dengeleyici kuvvet uygular.
Bu düzenlemeler sinir sistemi tarafından yürütülür.
İnsan masa üzerindeki bir bardağı almak istediğinde şu hadiseler meydana gelir:
Beyin hareketin amacını belirler ve motor planlama süreçlerini yürütür.
Sinir sistemi uygun kaslara hareket sinyalleri gönderir.
Kas liflerindeki moleküler mekanizmalar kasılma kuvveti üretir.
Tendonlar kuvveti kemiklere aktarır.
Eklemler uygun açılarda hareket eder.
Dokunma ve konum duyusu, kavramanın düzenlenmesine yardımcı olur.
Beyin ve omurilik devreleri hareket sırasında gelen bilgileri kullanarak gerekli düzeltmeleri yapar.
Bütün bu süreçler çoğu zaman insanın tek tek düşünmesine gerek kalmadan gerçekleşir.
İnsan yalnızca "Bardağı alacağım" diye karar verir.
Fakat bu iradenin uygulanması için çok sayıda hücre, kas lifi, sinir ve biyokimyasal süreç birlikte faaliyet gösterir.
Kayyûm ismi, bütün varlıkların varlığını ve devamını kendisine borçlu olduğu, her şeyi ayakta tutan Allah'ı ifade eder.
Risale-i Nur'un Kayyûmiyet bahislerinden hareketle elin faaliyetlerine baktığımızda şu tefekkür ortaya çıkar:
Elin çalışması yalnızca kemiklerin bulunmasına bağlı değildir.
Kasların enerjiye, sinirlerin sağlıklı iletime, hücrelerin oksijene, dokuların kan dolaşımına ihtiyacı vardır.
Bunların her biri de başka sistemlere bağlıdır.
Elin hareketi için kalp kan pompalamalı, akciğerler oksijen sağlamalı, metabolizma enerji üretmeli ve sinir sistemi koordinasyonu sürdürmelidir.
Bu karşılıklı bağımlılık, imanî bakış açısından canlılığın devamlı bir idare ve muhafaza altında bulunmasını hatırlatır.

İnsan elinin en hayret verici özelliklerinden biri dokunma duyusudur.
El yalnızca hareket eden bir uzuv değildir. Aynı zamanda çevresinden bilgi toplayan son derece hassas bir duyu organıdır.
Parmak uçlarında bulunan çeşitli mekanoreseptörler, deriye uygulanan basınç, titreşim, gerilme ve hareket gibi mekanik etkilerin algılanmasında görev alır.
Farklı reseptör sistemleri sayesinde insan bir nesnenin dokusunu, kayma eğilimini ve temas özelliklerini değerlendirebilir.
Bir kumaşa dokunduğumuzda onun pürüzlü veya yumuşak olduğunu anlayabiliriz.
Bir bardağı tuttuğumuzda kaymaya başladığını hissederek kavrama kuvvetimizi ayarlayabiliriz.
Görme duyumuzu kullanmadan cebimizdeki anahtarları birbirinden ayırt edebiliriz.
Bir nesneye dokunduğumuzda mekanik etki, duyusal sinir uçlarında elektriksel sinyallerin oluşmasına yol açar.
Bu sinyaller sinir yolları üzerinden merkezi sinir sistemine taşınır.
Beynin ilgili bölgelerinde işlenerek dokunmaya dair algı meydana gelir.
Fakat burada daha derin bir mesele bulunmaktadır:
Sinirler elektriksel faaliyet gösterdiği hâlde insanın tecrübesinde yumuşaklık, sertlik, sıcaklık, soğukluk ve acı gibi farklı duyumlar ortaya çıkar.
Modern nörobilim bu duyuların biyolojik mekanizmalarının önemli bir bölümünü açıklamaktadır. Bununla birlikte öznel deneyimin mahiyetine ilişkin felsefî ve bilimsel tartışmalar devam etmektedir.
Latîf ismi, incelikleri bilen, kullarına lütuf ve ihsanla muamele eden Allah'ın isimlerindendir.
Parmak uçlarının ince hareketleri ve duyusal hassasiyeti, bu ismin tefekkürüne vesile olabilir.
Bir annenin çocuğunun yüzüne hafifçe dokunmasıyla bir işçinin ağır bir aleti kavraması aynı el sayesinde gerçekleşir.
El, hem kuvvetin hem de nezaketin vasıtasıdır.
Tefekkür: Aynı uzuvda sertlik ile yumuşaklığın, kuvvet ile inceliğin, hareket ile hissetmenin bir araya gelmesi, yaratılıştaki hikmet ve ölçü üzerinde düşünmeye davet eder.
İnsan elinin faaliyetlerinde ölçü son derece önemlidir.
Bir yumurtayı tutarken uyguladığımız kuvvetle bir çekiç tutarken uyguladığımız kuvvet aynı değildir.
Bir iğneyi kavramakla ağır bir valizi kaldırmak farklı kas grupları ve kuvvet düzenlemeleri gerektirir.
Elin bütün faaliyetlerinde kuvvet, hız, yön ve zamanlama arasında bir denge bulunur.
Örneğin insan bir bardak suyu eline aldığında, bardağın ağırlığını ve yüzey özelliklerini dikkate alarak kavrama kuvvetini ayarlar.
Bardak boşaldıkça veya doldukça bu kuvvet yeniden düzenlenebilir.
Bu ayarlama; motor öğrenme, duyu geri bildirimi ve sinir sistemindeki tahmin mekanizmalarıyla gerçekleşir.
Bediüzzaman'ın eserlerinde mizan, yani ölçü ve denge, kâinattaki düzenin anlaşılmasında önemli bir kavramdır.
Eldeki ölçü ve denge de bu genel tefekkürün küçük bir örneği olarak değerlendirilebilir.
İsm-i Mukaddir, ölçü ve miktar takdir etme mânasıyla ilişkilendirilir.
Elde bulunan kemiklerin boyutları, eklemlerin sınırları, kasların kuvvet özellikleri ve sinirsel düzenleme mekanizmaları bir bütün hâlinde ele alındığında, bu sistemin faaliyetlerinde ölçünün ne kadar önemli olduğu görülür.
Buradan imanî açıdan şu netice çıkarılabilir:
Bir organın mükemmelliği yalnızca kuvvetli olmasında değil, kuvvetini gerektiği yerde ve gerektiği kadar kullanabilmesindedir.

Elin bir hareketini meydana getiren kasların içinde, gözle görülemeyecek ölçekte moleküler faaliyetler gerçekleşir.
Kas hücrelerinde aktin ve miyozin adı verilen proteinler kasılmanın temel mekanizmasında görev alır.
Miyozin molekülleri ATP adı verilen enerji taşıyıcı molekülün sağladığı enerjiyle aktin filamentleri üzerinde kuvvet oluşturur.
Bu moleküler faaliyet, kas liflerinin kısalmasına veya gerilim üretmesine katkı sağlar.
Bir kalemi hareket ettirdiğimizde, görünüşte son derece basit olan bu işin arkasında çok sayıda molekülün düzenli faaliyeti bulunmaktadır.
Kasların çalışabilmesi için ATP gereklidir.
ATP'nin yeniden üretilmesinde hücresel metabolizma görev yapar.
Besinlerden elde edilen maddeler ve oksijen, enerji dönüşüm süreçlerine katılır.
Kan damarları oksijen ve besinleri taşırken metabolik atıkların uzaklaştırılmasına da yardımcı olur.
Elin hareketi böylece yalnızca ele ait bir faaliyet olmaktan çıkar; bedenin birçok sistemiyle bağlantılı hâle gelir.
Risale-i Nur'un Zerre Risalesi olarak bilinen Otuzuncu Söz'ünün İkinci Maksadı, zerrelerin hareketini tevhid perspektifinden değerlendirir.
Bu bakış açısından kas hücrelerindeki moleküler faaliyetler de tefekküre konu olabilir.
Birbirinden farklı sayısız molekül, belirli biyolojik şartlar içinde düzenli faaliyetler gerçekleştirir.
Bilim bu süreçleri kimyasal etkileşimler, fizik yasaları ve hücresel düzenleme mekanizmalarıyla açıklar.
Risale-i Nur'un imanî yaklaşımı ise bu kanunların ve mekanizmaların varlığını, işleyişini ve yaratılıştaki hikmetini Allah'ın ilim, irade ve kudretiyle ilişkilendirir.
Bu iki açıklama düzeyi birbirinden ayrılmalıdır: Biyolojik mekanizmanın açıklanması bilimsel bir meseledir; onun ilâhî isimlerle yorumlanması ise teolojik bir tefekkürdür.
İnsan eli yetişkin bir insanın bedeninde bir anda ortaya çıkmaz.
Embriyonik gelişim sırasında belirli aşamalardan geçerek oluşur.

Embriyonun gelişiminin yaklaşık dördüncü haftasında üst ekstremite tomurcukları belirmeye başlar.
Sonraki haftalarda bu tomurcuklar büyüyerek el plağını ve parmakların öncül yapılarını oluşturur.
Başlangıçta parmaklar bugünkü gibi birbirinden tamamen ayrılmış değildir.
Gelişim sırasında belirli hücre topluluklarında programlanmış hücre ölümü, yani apoptoz, parmaklar arasındaki dokunun şekillenmesinde önemli rol oynar.
Böylece parmakların birbirinden ayrılması ve elin nihai biçiminin ortaya çıkması sağlanır.
Bu süreçte gen düzenleme ağları, hücreler arası sinyaller, doku büyümesi ve hücre farklılaşması birlikte çalışır.
Musavvir ismi, varlıklara sûret ve şekil veren Allah'ı ifade eder.
Anne rahmindeki elin gelişimi üzerinde düşünüldüğünde, şeklin oluşması kadar o şeklin işlevlere uygun olması da dikkat çeker.
Parmakların eklemleri, kasların bağlantıları, sinirlerin uzanması ve damar ağının meydana gelmesi birlikte gerçekleşen gelişim süreçleridir.
Bu faaliyetler biyolojinin açıklayabildiği mekanizmalarla yürür.
İmanî tefekkürde ise bu düzenli şekilleniş, İsm-i Musavvir ve İsm-i Hakîm'in tecellileri olarak yorumlanır.
Henüz doğmamış bir bebeğin küçücük elinin şekillenmesi, ileride o elin gerçekleştirebileceği sayısız faaliyeti düşünmeye vesile olur.
İnsan elinin hayret verici özelliklerinden biri de yaralanmalar karşısında onarım süreçlerinin devreye girmesidir.
Elin derisinde küçük bir kesik meydana geldiğini düşünelim.
Vücut ilk olarak kanamayı durdurmaya yönelik mekanizmaları başlatır.
Trombositler ve pıhtılaşma sistemi birlikte çalışarak kan kaybının sınırlandırılmasına yardımcı olur.
Ardından bağışıklık hücreleri yaralanma bölgesinde faaliyet gösterir.
Doku onarımında görev alan hücreler çoğalır, yeni doku bileşenleri üretilir ve yaranın kapanması sağlanır.
Yüzeysel yaralar uygun şartlarda iyileşebilir. Ancak derin tendon, sinir ve damar yaralanmaları her zaman kendiliğinden eski işlevine dönmez; tıbbi müdahale gerektirebilir.
Şâfî ismi, şifa veren Allah'ı ifade eder.
Risale-i Nur'da bilhassa Hastalar Risalesi olarak bilinen Yirmi Beşinci Lem'a, hastalık, şifa, sabır ve ilâhî rahmet konularını ele alır.
Elin dokularında bulunan iyileşme kabiliyeti, bu perspektiften değerlendirildiğinde İsm-i Şâfî'nin tefekkürüne vesile olabilir.
Yaralanmış dokunun onarımında çok sayıda hücrenin farklı görevler üstlenmesi, canlı bedenin korunmasına hizmet eden sistemlerin birlikte çalıştığını gösterir.
Burada unutulmaması gereken husus şudur:
Şifa, her zaman eksiksiz ve kendiliğinden iyileşme anlamına gelmez. Tedavi ve tıbbî bakım da şifaya vesile olan sebepler arasında değerlendirilir.
İnsan eli, yalnızca biyolojik bir yapı değildir. Aynı zamanda insanın düşüncelerini ve iradesini dünyaya yansıttığı en önemli vasıtalardan biridir.
Bir mimar zihninde bir yapı tasarlar ve elleriyle çizim yapar.
Bir yazar fikirlerini kaleme döker.
Bir sanatkâr zihninde canlandırdığı şekli bir esere dönüştürür.
Bir doktor meslekî bilgisini eliyle gerçekleştirdiği müdahaleye aktarır.
Bütün bu faaliyetlerde el, insanın zihinsel ve iradî faaliyetleriyle bağlantılıdır.
Bir kalem kendi başına yazı yazmadığı gibi elin kemikleri ve kasları da kendi başına bir şiirin mânasını bilmez.
Yazı yazma faaliyeti, insanın dil becerileri, hafızası, motor planlama sistemleri, öğrenme süreçleri ve bilinçli amacıyla bağlantılıdır.
Risale-i Nur'un bakış açısında insan, kendisine verilen kabiliyetleri kullanabilen fakat bu kabiliyetlerin mutlak sahibi olmayan bir kuldur.
Bu anlayış, insanın kendi eserleri karşısında şükretmesini ve gururdan uzak durmasını öğütler.
Bir insan çok güzel bir eser meydana getirdiğinde, elinin ve zihninin kabiliyetlerini de bir nimet olarak değerlendirebilir.
İnsan eli hem faydalı hem zararlı işlerde kullanılabilir.
Aynı el bir yetime yardım edebilir veya başka bir insana haksızlık yapabilir.
Bu yüzden elin yaratılışındaki hikmetin bir boyutu da insanın ahlâkî sorumluluğuyla ilgilidir.
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
"O gün onların ağızlarını mühürleriz; elleri bize konuşur, ayakları da kazandıkları şeylere şahitlik eder."
Yâsîn Suresi, 36:65 (mealen)
Bu ayet, insanın dünyadaki davranışlarının ahiret sorumluluğuyla bağlantısını hatırlatır.
El yalnızca bir iş görme organı değil, aynı zamanda insanın yaptığı işlerin sorumluluğunu taşıdığı bir vasıtadır.
İnsanın eliyle gerçekleştirdiği faaliyetler arasında şefkat ve merhamet büyük yer tutar.
Bir annenin bebeğini kucağına alması, bir babanın çocuğunu tutması, bir insanın düşene el uzatması, bir hastanın elinin tutulması insan hayatındaki önemli merhamet davranışlarıdır.
El, insanın başkalarına iyilik ulaştırmasında bir vasıta olur.
Risale-i Nur'un rahmet anlayışında canlılara verilen ihtiyaç karşılama imkânları, nimetler ve şefkat ilişkileri ilâhî rahmetin tefekkürüne vesiledir.
İnsanın eliyle yaptığı bir iyilik yalnızca fiziksel bir hareket değildir.
Mesela bir aç insana yemek vermek, maddî bir ihtiyacın karşılanmasının yanında ahlâkî bir değere de sahiptir.
Bir insanın yaşlı birine yardım etmesi, elin kuvvetinin merhametle birleşmesidir.
Bir yetimin başını okşaması, dokunma kabiliyetinin şefkate hizmet etmesidir.
Bu bakımdan elin en büyük kıymeti yalnızca neler yapabildiğinde değil, hangi maksat uğrunda kullanıldığında ortaya çıkar.



İnsan eli sanatın en önemli vasıtalarından biridir.
Bir hattatın kalem kullanması, bir marangozun ahşabı işlemesi, bir heykeltıraşın şekil vermesi, bir müzisyenin enstrüman çalması ellerin ince hareketlerini gerektirir.
Bu hareketler yalnızca kasların kasılmasıyla açıklanabilecek basit reflekslerden ibaret değildir.
Öğrenme, hafıza, duyu geri bildirimi, zamanlama ve motor koordinasyon süreçleri birlikte çalışır.
İnsan uzun süre çalışarak bir hareketi daha hassas, daha hızlı ve daha kontrollü gerçekleştirmeyi öğrenebilir.
Bu durum sinir sisteminin değişebilirliğiyle, yani nöroplastisiteyle ilişkilidir.
Bedî ismi, eşsiz biçimde yaratan ve sanatlı varlıklar meydana getiren Allah anlamlarıyla ilişkilidir.
İnsanın sanat meydana getirebilme kabiliyeti, Risale-i Nur perspektifinden yaratılıştaki sanatın ve insana verilen yeteneklerin düşünülmesine vesile olur.
İnsan mevcut maddeleri ve imkânları kullanarak yeni eserler meydana getirir.
Ancak teolojik anlamda Allah'ın yaratmasıyla insanın üretmesi aynı mahiyette değildir.
İnsan kendisine verilen akıl, irade, el becerisi ve malzemelerle sanat yapar.
Bu kabiliyetlerin varlığını nimet olarak görmek, imanî tefekkürün önemli bir yönüdür.

İnsan parmak uçlarında kendine özgü deri sırtları ve olukları bulunur.
Bu desenlere parmak izi denir.
Parmak izlerinin temel şekillenmesi anne rahmindeki gelişim sırasında başlar.
Genetik etkenler ve gelişim sürecindeki yerel fiziksel şartlar desenlerin ortaya çıkmasında rol oynar.
Parmak izi desenleri, kişiden kişiye büyük ölçüde farklılık gösterir. Tek yumurta ikizlerinin bile parmak izleri tamamen aynı değildir.
Bu özellik, parmak izlerinin kimlik belirleme çalışmalarında kullanılmasına imkân sağlar.
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
"Evet, bizim onun parmak uçlarını bile düzenlemeye gücümüz yeter."
Kıyâmet Suresi, 75:4 (mealen)
Ayetin bağlamı insanın öldükten sonra yeniden diriltilmesi ve Allah'ın insan bedenini yeniden yaratmaya kadir olmasıdır.
Parmak uçlarının özellikle zikredilmesi, insan bedeninin en ince ayrıntılarının dahi ilâhî kudretin dışında olmadığını hatırlatır.
Bunun doğrudan modern parmak izi bilimine ilişkin bir açıklama olduğu kesin olarak söylenemez. Bununla birlikte parmak uçlarının ayrıntılı yapısı, ayetin düşündürdüğü kudret ve hassasiyet üzerinde tefekkür etmeye vesile olabilir.
Ferd ismi, Allah'ın birliğini ve eşsizliğini ifade eder.
Risale-i Nur'un ferdiyet tefekküründen hareketle insanların kendilerine has özellikleri üzerinde düşünmek mümkündür.
Milyarlarca insanın ortak bir el anatomisine sahip olmasıyla her bireyin kendine özgü farklılıklar taşıması bir arada görülen iki hakikattir.
Ortak yapı ve ferdî farklılık, yaratılışın hem birlik hem çeşitlilik yönüyle ele alınmasına imkân verir.
El, bedenden bağımsız çalışan bir makine değildir.
Elin iş görebilmesi için kalbin kan dolaşımına, akciğerlerin oksijen sağlamasına, sindirim ve metabolizma sistemlerinin enerji teminine, sinir sisteminin koordinasyonuna ihtiyaç vardır.
Bir parmağın hareketinde dahi bedenin çeşitli organlarının dolaylı katkıları bulunur.
Bu durum, insan vücudunun birbirinden kopuk parçalar değil, karşılıklı ilişkiler içerisinde çalışan sistemlerden meydana geldiğini gösterir.
Risale-i Nur'da vahidiyet, ilâhî birliğin geniş ve küllî ölçekte; ehadiyet ise bu birliğin tek tek varlıklarda ve ayrıntılarda görülen tecellileriyle ilişkilidir.
Elin faaliyetleri bu kavramlarla şöyle tefekkür edilebilir:
Vahidiyet yönü: Elin kalp, akciğerler, beyin ve bütün bedenle uyum içinde çalışması, insan bedenindeki genel birlik ve düzenin bir parçasıdır.
Ehadiyet yönü: Tek bir parmağın hassas hareketinde, parmak ucundaki dokunma duyusunda ve küçük bir yaralanmanın onarılmasında görülen ayrıntılı düzen, aynı tefekkürün hususi bir örneğidir.
Böylece insan, bedenin bütününden tek bir parmağın en küçük faaliyetlerine kadar düzen ve hikmet üzerinde düşünebilir.
İnsan eli birçok faaliyet gerçekleştirebilmesine rağmen son derece sınırlıdır.
İnsan istediği kadar kuvvet uygulayamaz.
Sınırsız süre yorulmadan çalışamaz.
Elinin yaşlanmasını tamamen engelleyemez.
Sinir veya kas hastalıklarının meydana gelmesini her zaman önleyemez.
İnsanın elindeki kuvvet, kabiliyet ve sağlık belirli şartlara bağlıdır.
Risale-i Nur'da insanın aczi ve fakrı, yani güçsüzlüğü ve ihtiyaç içinde olması, Allah'a yönelmenin önemli vesileleri olarak ele alınır.
Bediüzzaman'ın özellikle Dördüncü Söz, Yirmi Üçüncü Söz ve ilgili başka bahislerde işlediği kulluk anlayışı çerçevesinde insanın sınırlılığı bir tefekkür vesilesidir.
İnsan eliyle pek çok şeyi başarabilir. Fakat elinin çalışması için gerekli olan beden sistemlerini her an bilinçli olarak yönetmez.
Kalbinin atmasını, hücrelerinin ATP üretmesini ve sinirlerinin sinyal iletmesini iradesiyle tek tek idare etmez.
İnsan kendisine verilmiş bir kabiliyeti kullanmaktadır.
Bu açıdan insan elindeki kuvvet, İsm-i Kadîr'in kudretini düşünmeye; insanın sınırlılığı ise kendi aczini fark etmeye vesile olabilir.

İnsan elinin en anlamlı faaliyetlerinden biri de dua sırasında kullanılmasıdır.
İnsan ellerini açarak Allah'a yönelir.
Bu hareketin asıl kıymeti yalnızca fiziksel biçiminde değildir; kalbin niyeti, inancı ve yönelişiyle ilgilidir.
Dua eden insan, kendi ihtiyaçlarını ve sınırlılıklarını kabul eder.
Rızık ister, sağlık ister, af ve mağfiret diler.
Kendisi için olduğu kadar ailesi ve bütün insanlar için de hayır talep eder.
Risale-i Nur'da dua, ubudiyetin önemli bir parçası olarak ele alınır.
Bediüzzaman'ın dua anlayışında insanın aczini ve ihtiyacını fark etmesi, onu Rabbine yönelten temel sebeplerdendir.
Buradan şu tefekkür ortaya çıkar:
İnsan eliyle dünyaya müdahale eder, çalışır ve üretir.
Fakat aynı insan ellerini açarak bütün kuvvet ve kabiliyetlerinin sınırlı olduğunu da ifade eder.
Çalışan el ile dua eden el birbirinin zıddı değildir.
İslâmî anlayışta insan sebeplere başvurur, çalışır, gayret eder ve neticeyi Allah'tan bekler.
Elin çalışması fiilî duaya, ellerin açılması ise sözlü ve kalbî duaya eşlik edebilir.
Risale-i Nur'un Esmâ-i Hüsnâ merkezli tefekkür anlayışından hareketle insan elinin yapısı ve faaliyetleri çeşitli ilâhî isimlerle ilişkilendirilebilir.
|
İlâhî isim |
İnsan elindeki tefekkür vesilesi |
|---|---|
|
El-Alîm |
Gelişim ve işleyişteki ayrıntılı düzen |
|
El-Kadîr |
Kasların kuvvet üretmesi ve hareket |
|
El-Hakîm |
Kemiklerin, eklemlerin ve parmakların işlevsel yapısı |
|
El-Musavvir |
Anne rahminde elin şekillenmesi |
|
El-Latîf |
Parmak uçlarının hassasiyeti ve ince hareketler |
|
El-Hafîz |
Dokuların korunması ve biyolojik savunma mekanizmaları |
|
Eş-Şâfî |
Yaraların iyileşmesi ve doku onarımı |
|
El-Kayyûm |
Elin faaliyetlerinin bedenin diğer sistemleriyle devam ettirilmesi |
|
Er-Rahmân, Er-Rahîm |
Elin ihtiyaçların karşılanmasına ve merhamete vesile olması |
|
El-Bedî |
Elin sanat meydana getirmeye uygun kabiliyetleri |
|
El-Mukaddir |
Hareketlerde kuvvet, miktar ve zamanlama ölçüsü |
|
El-Ferd |
Ortak yapıyla birlikte ferdî farklılıkların bulunması |
Bu isimler biyoloji biliminde kullanılan mekanizma açıklamalarının yerine geçmez. Elin biyolojik özelliklerine yönelik dinî ve felsefî anlamlandırma çerçevesini oluşturur.
Şimdi elimizin işaret parmağını yavaşça hareket ettirdiğimizi düşünelim.
Görünüşte yalnızca bir parmak bükülmektedir.
Fakat bu hareketin gerçekleşmesi için çok sayıda şart gereklidir.
Öncelikle beynin hareketle ilgili bölgeleri faaliyet gösterir.
Sinir yolları gerekli sinyalleri iletir.
Kas hücrelerinde elektriksel ve kimyasal süreçler gerçekleşir.
ATP kullanılarak kasılma kuvveti meydana gelir.
Tendonlar bu kuvveti parmak kemiklerine aktarır.
Eklem yüzeyleri hareketi mümkün kılar.
Dokunma ve konum duyusu, hareketin kontrol edilmesine yardımcı olur.
Kan dolaşımı dokuların ihtiyaç duyduğu maddeleri taşır.
Böylece tek bir hareket, insan bedenindeki çok sayıda sistemin iş birliğiyle gerçekleşir.
Bediüzzaman'ın tevhid anlayışında varlıklar birbirinden tamamen bağımsız ve kendi kendine yeterli unsurlar olarak değil, birbiriyle bağlantılı bir düzenin parçaları olarak ele alınır.
Bu yaklaşımda bir varlığın yaratılışını ve devamını düşünmek, onu ilişkili olduğu daha geniş sistemlerle birlikte değerlendirmeyi gerektirir.
Elin bir parmağı da bu bakımdan tefekküre açıktır.
Parmağın hareketi elin yapısıyla; elin faaliyeti bedenle; bedenin hayatı çevreden alınan oksijen, su ve besinlerle bağlantılıdır.
İnsan bedeninin devamı ise yeryüzündeki hayat şartlarına bağlıdır.
Bu ilişkiler, Risale-i Nur'un tevhid perspektifinden kâinattaki birlik ve karşılıklı bağlılık üzerinde düşünmeye imkân verir.
Burada ileri sürülen sonuç, bilimsel bir deneyle ispatlanan yeni bir biyolojik mekanizma değil, mevcut biyolojik bilgiler üzerine kurulan imanî bir yorumdur.
İnsan eli üzerinde yapılan tefekkür, yalnızca anatomik bir inceleme olarak kalmamalıdır.
İnsanın hayatına, ahlâkına ve kulluğuna da yansımalıdır.
İnsan, her gün binlerce küçük hareketi farkına varmadan gerçekleştirir.
Yemek yer, elbisesini giyer, kapıyı açar, kitabını tutar ve ihtiyaçlarını karşılar.
Bu imkânların sıradanlaşması, onların değerini ortadan kaldırmaz.
Elin faaliyetlerini nimet olarak görmek, şükür duygusunu güçlendirebilir.
İnsanın elindeki kuvvet ve maharet sınırsız değildir.
Bütün kabiliyetler sağlık, yaş, eğitim ve çevre şartlarıyla bağlantılıdır.
Bu hakikati düşünmek insanı kibirden uzaklaştırabilir.
Elin hangi maksatla kullanıldığı önemlidir.
İnsan elleriyle iyilik de kötülük de yapabilir.
Bu yüzden insanın ellerini adalet, merhamet, emek, yardım ve dürüstlük yolunda kullanması ahlâkî bir sorumluluktur.
İnsan kendi eline bakarak canlılığın karmaşık yapısını fark edebilir.
Kemiklerin, kasların, sinirlerin, damarların ve hücrelerin uyumu üzerinde düşünmek, hem bilimsel merakı hem de dinî tefekkürü besleyebilir.
İnsan eliyle çalışır, kazanır, üretir, yardım eder ve ibadet eder.
Bu faaliyetlerin meşru ve hayırlı maksatlarla gerçekleştirilmesi, İslâmî kulluk anlayışında anlam kazanır.
İnsan eli, küçük hacmine rağmen çok sayıda işlevi bir arada yerine getiren olağanüstü derecede karmaşık bir biyolojik yapıdır.
Yirmi yedi kemik, çeşitli eklemler, kaslar, tendonlar, bağlar, kan damarları ve sinirler, insanın günlük faaliyetlerinde birlikte çalışır.
Parmakların hassas hareketleri, beynin motor kontrolü, dokunma duyusu, enerji metabolizması ve hücresel faaliyetler bir bütün hâlinde insanın hizmetindedir.
Modern bilim, bu yapıların nasıl geliştiğini ve hangi mekanizmalarla çalıştığını araştırır.
Risale-i Nur perspektifi ise bu düzeni ilâhî ilim, irade, kudret, hikmet, rahmet ve sanat bakımından tefekkür etmeye yöneltir.
İnsan eline bakarken yalnızca kemik, kas ve deri görmeyebilir.
Orada düzeni, ölçüyü, karşılıklı yardımlaşmayı, canlılığı ve kendisine verilmiş kabiliyetleri de düşünebilir.
Bir parmakla kalem tutar, ilim öğrenir.
Bir eliyle çalışır, rızkını kazanır.
İki eliyle başkalarına yardım eder.
Ve aynı ellerini açarak Rabbine dua eder.
Böylece insan eli, maddî âlemde çalışmanın; manevî âlemde şükrün, tefekkürün ve kulluğun bir vasıtası hâline gelir.
Risale-i Nur'un tefekkür anlayışından hareketle çıkarılabilecek en önemli ders şudur:
İnsan, kendisine verilen küçük bir uzvun faaliyetleri üzerinde derinlemesine düşündüğünde, kendi aczini, ihtiyaçlarını ve yaratılışındaki hikmetleri daha iyi kavrayabilir.
Bu makale, Risale-i Nur'dan kelimesi kelimesine alınmış bir metin değil; eserlerdeki temel kavramlardan hareketle hazırlanmış bir tefekkür çalışmasıdır. Konuyu derinleştirmek için özellikle şu bahisler okunabilir:
Otuzuncu Söz, İkinci Maksat: Zerrelerin hareketi ve tevhid.
Otuz İkinci Söz: Kâinattaki sanat, hikmet ve ilâhî isimler.
Yirmi Üçüncü Söz: İnsanın mahiyeti, aczi, fakrı ve iman.
Yirmi Beşinci Lem'a: Hastalık, şifa, sabır ve rahmet.
Otuzuncu Lem'a: Esmâ-i Hüsnâ tefekkürü; özellikle Kayyûm, Hakem, Adl ve Ferd isimleri.
Yirmi Dördüncü Söz: İlâhî isimlerin farklı tecellileri ve varlıkların mânaları.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.