Hz. Muâviye b. Ebû Süfyân’ın Hayatı ve Hayatından Hikmetli Dersler

Giriş

İslâm tarihinin en çok konuşulan şahsiyetlerinden biri Hz. Muâviye b. Ebû Süfyân’dır (r.a.). Onun hayatını doğru değerlendirmek için iki aşırılıktan uzak durmak gerekir: Bir taraftan sahâbî oluşunu ve İslâm’a hizmetlerini görmezden gelmek, diğer taraftan siyasi kararlarını ve tarihî hadiseleri hiçbir tenkide tabi tutmadan değerlendirmek sağlıklı değildir.

Hz. Muâviye; Resûlullah ﷺ dönemini görmüş, Müslüman olmuş, Hz. Peygamber’in yanında kâtiplik yapmış, hadis rivayet etmiş; daha sonra Şam bölgesinin idaresinde uzun yıllar görev almış ve 661–680 yılları arasında Emevî yönetiminin ilk halifesi olmuştur. Kaynaklar onun yaklaşık 602–603 yılında Mekke’de doğduğunu ve 60/680 yılında vefat ettiğini belirtmektedir.

Hayatının özellikle Hz. Ali (r.a.) ile yaşadığı siyasi mücadele, Sıffîn Savaşı, Hakem Hadisesi ve oğlu Yezid’i veliaht tayin etmesi İslâm tarihinde yoğun biçimde tartışılmıştır. Bu sebeple onun hayatından ders çıkarırken tarihî olaylarla mezhebî yorumları birbirinden ayırmak önemlidir.

1. Ailesi ve yetiştiği çevre

Hz. Muâviye’nin tam adı Muâviye b. Ebû Süfyân Sahr b. Harb b. Ümeyye el-Kureşîdir. Babası Ebû Süfyân, annesi Hind bint Utbe’dir. Kureyş’in güçlü ve nüfuzlu ailelerinden Benî Ümeyye’ye mensuptur.

Kız kardeşi Ümmü Habîbe (r.anha), Resûlullah’ın ﷺ hanımlarından olduğundan Hz. Muâviye aynı zamanda Peygamber Efendimizin aile çevresiyle akrabalık bağına sahipti.

Mekke’nin yönetim, ticaret ve kabile ilişkilerinin merkezinde bulunan bir ailede yetişmesi onun ilerideki idarecilik hayatında etkili olmuş olmalıdır.

Hikmetli ders

İnsanın yetiştiği çevre birtakım kabiliyetlerin gelişmesine vesile olabilir; fakat asıl önemli olan, sahip olunan kabiliyetlerin hangi amaç için kullanıldığıdır.

2. İslâm’ı kabul etmesi

Muâviye’nin babası Ebû Süfyân başlangıçta İslâm’ın önemli muhaliflerinden biriydi. Aile, Mekke’nin fethi döneminde Müslüman oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi de Muâviye’nin babasıyla beraber Mekke’nin fethi sırasında Müslüman olduğunu aktarır.

Burada dikkat çekici bir dönüşüm vardır: Bir zamanlar İslâm’a karşı mücadele eden bir aileden gelen Muâviye, daha sonra İslâm devletinde önemli görevler üstlenmiştir.

Hikmetli ders

İnsanları geçmişleriyle ebediyen mahkûm etmek doğru değildir.

Kur’ân'ın ortaya koyduğu temel ölçülerden biri tövbe ve ıslah kapısının açık olmasıdır:

“Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesna…”

(Furkân, 25/70)

Samimi dönüşüm insanın hayatında yeni bir sayfa açabilir.

3. Resûlullah’ın ﷺ yanında kâtiplik yapması

Hz. Muâviye hakkında dikkat çeken bilgilerden biri Resûlullah’ın ﷺ yanında kâtip olarak görev yapmış olmasıdır.

Sahih Müslim’de İbn Abbas’tan nakledilen rivayette Ebû Süfyân’ın Resûlullah’tan Muâviye’yi yanında kâtip olarak görevlendirmesini istediği ve Peygamberimizin bunu kabul ettiği aktarılmaktadır.

Bununla birlikte tarih literatüründe “vahiy kâtibi” tabirinin kapsamı hakkında farklı değerlendirmeler bulunduğundan, en ihtiyatlı ifade onun Resûlullah’ın kâtipleri arasında bulunduğunu söylemektir.

Hikmetli ders

İslâm medeniyetinde kalem de büyük bir hizmet aracıdır.

Kur’ân’ın:

“Nûn. Kaleme ve yazdıklarına yemin olsun.”

(Kalem, 68/1)

buyurması yazının, bilginin ve kayıt altına almanın önemini gösterir.

İlim yalnız öğrenilmez; korunur, yazılır ve sonraki nesillere aktarılır.

4. Hadis rivayet etmesi

Hz. Muâviye aynı zamanda Resûlullah’tan ﷺ hadis rivayet eden sahâbîlerdendir. Hadis kaynaklarında kendisinden çeşitli rivayetler bulunmaktadır.

Onun rivayet ettiği meşhur hadislerden biri şu anlamdadır:

“Allah kimin hakkında hayır murat ederse onu dinde anlayış sahibi kılar.”

Bu hadis Buhârî ve Müslim gibi temel hadis kaynaklarında Hz. Muâviye tarikiyle de nakledilmiştir.

Hikmetli ders

Dini yalnız bilgi yığını hâlinde öğrenmek yeterli değildir.

Fıkıh, bilgiyi doğru anlamak, yerli yerine koymak ve hayata taşımaktır.

5. Şam valiliği

Hz. Muâviye’nin hayatındaki büyük dönüm noktalarından biri Şam bölgesindeki idarecilik görevidir.

Hz. Ömer (r.a.) döneminde Şam bölgesinde önemli sorumluluklar üstlenmiş, daha sonra bölgenin güçlü valisi hâline gelmiştir. Uzun yıllar süren bu görev ona devlet yönetimi, diplomasi, askerî organizasyon ve farklı toplumları idare etme konusunda büyük tecrübe kazandırmıştır.

Hikmetli ders

Büyük sorumluluklar çoğu zaman bir anda verilmez.

İnsan küçük vazifelerde güvenilirlik gösterdikçe daha büyük vazifelere hazırlanır.

Bu sebeple başarı:

ehliyet + tecrübe + sabır + istikrar

birleşiminden doğar.

6. İnsan yönetiminde hilim

Hz. Muâviye tarih kaynaklarında özellikle hilmi, yani öfkesini kontrol etmesi ve insanlarla ilişkilerinde yumuşak davranabilmesiyle anılmıştır.

Siyasette yalnız kuvvet kullanmak yerine insanları kazanmayı, gerektiğinde affetmeyi ve muhalifleriyle iletişim kurmayı önemseyen bir yönetici profili ortaya koymuştur.

Buradan önemli bir yönetim prensibi çıkar:

Her problemi güç kullanarak çözmeye çalışmak yöneticilik değildir.

Bazen sabır, müzakere ve gönül kazanmak güç kullanmaktan daha etkilidir.

7. Hz. Osman’ın şehadeti ve büyük fitne

Hz. Osman’ın (r.a.) 656 yılında şehit edilmesi İslâm toplumunda çok ağır bir siyasi kriz meydana getirdi.

Hz. Ali (r.a.) halife seçildi.

Hz. Muâviye ise Hz. Osman’ın akrabası ve Şam valisi olarak katillerinin cezalandırılması meselesini ön plana çıkardı.

Temel ihtilaflardan biri uygulamanın sıralamasıydı. Hz. Ali önce devlet otoritesinin sağlamlaştırılmasının gerekli olduğunu düşünürken, Muâviye tarafı Hz. Osman’ın katillerinin cezalandırılması talebini öne çıkarıyordu.

Bu ihtilaf giderek büyüdü.

8. Sıffîn Savaşı

657 yılında Hz. Ali ile Hz. Muâviye’nin orduları Sıffîn’de karşı karşıya geldi.

Müslümanların birbirleriyle savaşması İslâm tarihinin en acı hadiselerinden biridir. Çatışmanın ardından tahkim/hakem süreci başladı. Tarih kaynakları bu döneme ilişkin çok sayıda, zaman zaman birbirleriyle çelişen rivayet aktarmaktadır.

Bu olaylara bakarken “bir taraf tamamen iyi, diğer taraf tamamen kötüydü” şeklindeki basitleştirici okumalar tarihî gerçekliğin karmaşıklığını gözden kaçırabilir.

Hikmetli ders

Fitne dönemlerinde doğru ile yanlışın birbirine karışması mümkündür.

Bu yüzden özellikle toplumsal kriz zamanlarında:

öfke yerine akıl,

dedikodu yerine tahkik,

tarafgirlik yerine adalet,

intikam yerine sulh

öne çıkarılmalıdır.

9. Hz. Ali’ye karşı tutumu nasıl değerlendirilmelidir?

Bu mesele Hz. Muâviye hakkındaki en hassas konulardan biridir.

Sünnî gelenekte yaygın yaklaşım, Hz. Ali’nin hilafetinin meşru olduğu ve ihtilafta hakka daha yakın tarafın Hz. Ali olduğu yönündedir. Bununla beraber Hz. Muâviye’nin sahâbîliği sebebiyle ona sövme ve hakaret etme yoluna gidilmez.

Hz. Ali’nin faziletleri de sahih hadislerle açık biçimde sabittir. Sahih Müslim’de Sa‘d b. Ebû Vakkas’ın Hz. Ali hakkında Resûlullah’tan ﷺ duyduğu üç büyük fazileti zikrettiği rivayet bulunmaktadır.

Hikmetli ders

Bir insanı sevmek, onun bütün siyasi kararlarının doğru olduğunu kabul etmek anlamına gelmez.

Aynı şekilde bir hatayı eleştirmek de kişiye hakaret etmeyi gerektirmez.

Adalet, sevdiğimiz insanın hatasını; sevmediğimiz insanın da doğrusunu görebilmektir.

10. Hz. Ali’nin şehadetinden sonra

Hz. Ali 661 yılında şehit edildi.

Ardından oğlu Hz. Hasan’a biat edildi.

Fakat Müslüman toplumun yeniden büyük bir savaşa sürüklenmesi ihtimali ortaya çıktı.

Hz. Hasan (r.a.) çok önemli bir karar verdi.

Siyasi iktidar iddiasından vazgeçerek Hz. Muâviye ile anlaşmaya yöneldi. Böylece geniş çaplı iç savaşın devam etmesi önlendi ve Muâviye’nin yönetimi altında siyasî birlik büyük ölçüde yeniden kuruldu. Kaynaklar anlaşmanın ayrıntıları konusunda farklı rivayetler aktarsa da 661’de gerçekleşen uzlaşma Birinci Fitne döneminin sona ermesinde belirleyici oldu.

Büyük ders

Bazen hakkından vazgeçmek zayıflık değildir.

Daha büyük bir zararı engellemek için yapılan fedakârlık büyük bir kuvvet olabilir.

Hz. Hasan’ın tavrı bu bakımdan İslâm tarihinin önemli sulh örneklerinden biridir.

11. Muâviye döneminde devlet yönetimi

661 yılından sonra Hz. Muâviye yaklaşık yirmi yıl devletin başında kaldı ve Emevî siyasi düzeninin kurucusu oldu.

Şam’ı yönetim merkezi hâline getirdi.

Devlet teşkilatının geliştirilmesi, haberleşmenin güçlendirilmesi, sınır güvenliğinin sağlanması ve Bizans karşısındaki askerî faaliyetlerin sürdürülmesi bu dönemin belirgin özellikleri arasındadır.

Hikmetli ders

Bir devleti yalnız iyi niyet yönetmez.

Sistem gerekir.

İyi yönetimde:

• görev dağılımı,

• haberleşme,

• güvenlik,

• mali disiplin,

• liyakat,

• istişare,

• denetim

birlikte bulunmalıdır.

12. Diplomasi ve düşmanı tanımak

Muâviye’nin öne çıkan özelliklerinden biri diplomasi kabiliyetidir.

Bizans gibi güçlü bir imparatorluğa komşu olan Şam bölgesini yıllarca yönetmesi ona dış politika konusunda ciddi tecrübe kazandırdı.

Onun siyaset anlayışında savaş tek seçenek değildi; gerektiğinde anlaşma, zaman kazanma ve müzakere de kullanılabiliyordu.

Hikmetli ders

Akıllı insan her mücadeleyi kavgaya dönüştürmez.

Bazen:

konuşmak savaşmaktan,
beklemek saldırmaktan,
uzlaşmak çatışmaktan

daha büyük başarı getirir.

13. İnsan kazanma sanatı

Muâviye’ye nispet edilen meşhur bir siyaset anlayışı vardır: İnsanlarla arasındaki bağı tamamen koparmamaya çalışmak.

Bu yaklaşımın özü şudur:

İlişkileri gereksiz yere koparma.

İnsan hata yapabilir.

Bugünkü rakip yarının dostu olabilir.

Bugünkü ihtilaf yarın ortadan kalkabilir.

Bu yüzden mümin mümkün olduğunca dönüş kapısını açık bırakmalıdır.

14. Öfke kontrolü

Hz. Muâviye’nin “hilim” özelliği klasik tarih ve edebiyat eserlerinde sıkça vurgulanmıştır.

Hilim sadece sakin olmak değildir.

Hilim:

Gücü olduğu hâlde öfkesini kontrol edebilmek ve tepkinin sonucunu hesaplayabilmektir.

Kur’ân müminleri şöyle över:

“Onlar öfkelerini yutarlar ve insanları affederler.”

(Âl-i İmrân, 3/134)

Yönetici açısından bu özellik daha da önemlidir.

Çünkü sıradan bir insanın öfkesi birkaç kişiyi etkilerken yöneticinin öfkesi binlerce insanı etkileyebilir.

15. Yezid’i veliaht tayin etmesi

Hz. Muâviye’nin hayatının en tartışmalı kararlarından biri oğlu Yezid’i kendisinden sonra yönetici olacak şekilde veliaht göstermesidir.

Bu uygulama önceki halifelerin iktidar devir yönteminden farklıydı ve İslâm siyasi tarihinde yönetimin hanedan karakteri kazanmasında önemli bir dönüm noktası oldu.

Dönemin bazı önde gelen şahsiyetleri bu tercihe karşı çıktı.

Dolayısıyla Hz. Muâviye’nin sahâbî oluşuna duyulan hürmet ile bu siyasi kararın tarihî sonuçlarını değerlendirmek birbirinden ayrılmalıdır.

Hikmetli ders

Bir insanın faziletli olması bütün kararlarının hatasız olduğu anlamına gelmez.

İslâm’da kişiler değil, hakikat ölçüdür.

16. Kerbelâ konusunda önemli ayrım

Hz. Muâviye 60/680 yılında vefat etti.

Hz. Hüseyin’in (r.a.) Kerbelâ’da şehit edilmesi ise onun ölümünden sonra, Yezid döneminde gerçekleşti.

Bu kronolojik ayrım önemlidir.

Dolayısıyla Kerbelâ faciasını doğrudan Hz. Muâviye döneminde gerçekleşmiş gibi anlatmak tarihî bakımdan doğru değildir.

Bununla beraber Yezid’in veliaht yapılmasının sonraki siyasi gelişmelerle ilişkisi İslâm tarihçiliğinde ciddi biçimde tartışılmıştır.

Hz. Muâviye’nin Hayatından 30 Hikmetli Ders

1. İnsan geçmişiyle mahkûm edilmemelidir.
Sonradan yapılan samimi bir dönüşüm insanın hayatını değiştirebilir.

2. Kabiliyet Allah’ın emanetidir.
Zekâ ve yöneticilik yeteneği doğru yerde kullanılmalıdır.

3. Yazı medeniyetin hafızasıdır.
Bilginin kaydedilmesi toplumların devamlılığı açısından önemlidir.

4. Tecrübe yöneticiliğin önemli bir parçasıdır.
Uzun süreli idarecilik insana kriz yönetimini öğretir.

5. Öfke yöneticinin en büyük imtihanlarından biridir.

6. Hilim zayıflık değildir.
Güçlü olduğu hâlde sabredebilmek gerçek kuvvettir.

7. İnsanları kazanmak onları yenmekten daha değerlidir.

8. Her anlaşmazlık savaşa dönüşmemelidir.

9. Müzakere sünnetullahın sosyal hayattaki önemli yollarındandır.

10. Fitne zamanında haberler araştırılmalıdır.

Kur’ân:

“Bir fasık size haber getirirse onu araştırın.”

buyurur.

(Hucurât, 49/6)

11. Tarafgirlik adaleti bozmamalıdır.

12. Sevdiğimiz kişinin hatasını da görebilmeliyiz.

13. Sevmediğimiz kişinin doğrusunu inkâr etmemeliyiz.

14. Siyasi ihtilaf iman-küfür meselesine kolayca dönüştürülmemelidir.

15. Müslüman kanının dökülmesi çok ağır bir meseledir.

16. Sulh bazen zaferden değerlidir.

Hz. Hasan’ın tavrı bunun çarpıcı örneklerinden biridir.

17. Devlet yönetiminde sistem önemlidir.

18. Ehliyet ve liyakat vazgeçilmezdir.

Kur’ân:

“Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder.”

buyurur.

(Nisâ, 4/58)

19. Yönetici geleceği düşünmelidir.

20. Düşmanın gücünü küçümsememelidir.

21. Diplomasi meşru bir yönetim aracıdır.

22. Sabır stratejik bir kuvvettir.

23. İnsanlarla bütün köprüler yakılmamalıdır.

24. Affetmek bazen cezalandırmaktan daha etkili olabilir.

25. Tarih tek taraflı okunmamalıdır.

26. Sahâbeye hürmet, tarihî hadiseleri araştırmaya engel değildir.

27. Tarihî şahsiyetleri değerlendirirken dönem şartları dikkate alınmalıdır.

28. Büyük insanların da içtihadî ve siyasi hataları olabilir.

29. Şahsiyetleri kutsallaştırmak da şeytanlaştırmak da doğru tarih okumayı zorlaştırır.

30. En büyük ders adalettir.

Kur’ân’ın ölçüsü açıktır:

“Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu takvaya daha yakındır.”

(Mâide, 5/8)

Sonuç: Muâviye’yi Nasıl Okumalıyız?

Hz. Muâviye’nin hayatı sadece bir hükümdarın biyografisi değildir.

Onun hayatında:

iman ve dönüşüm,
sahâbîlik,
devlet yönetimi,
diplomasi,
sabır,
hilim,
siyasi ihtilaf,
iç savaş,
sulh,
iktidar ve insan tabiatı

aynı anda görülmektedir.

Bu sebeple Hz. Muâviye hakkında iki uçtan da kaçınmak gerekir.

Sahâbî oluşunu yok saymak ve hakaret etmek doğru olmadığı gibi, tarihî ve siyasi kararlarının tamamını tartışılmaz kabul etmek de sağlıklı bir tarih anlayışı değildir.

Özellikle Hz. Ali ile yaşanan ihtilaf bize çok önemli bir hakikati öğretmektedir:

İyi insanlar arasında da ağır ihtilaflar meydana gelebilir.

Böyle zamanlarda mümine düşen; öfkesini hakikatin önüne geçirmek değil, adaleti tarafgirliğin önüne koymaktır.

Hz. Muâviye’nin hayatından alınabilecek belki de en kapsamlı ders şudur:

Güç elde etmek büyük bir başarı gibi görünebilir; fakat asıl imtihan, gücü adalet, merhamet, istişare ve Allah’a karşı sorumluluk bilinci içerisinde kullanabilmektir.

Çünkü makamlar geçicidir.

Ordular dağılır.

Devletler değişir.

İnsanların övgüsü ve yergisi sona erer.

Fakat kulun Allah huzurunda vereceği hesap kalır.

Bu sebeple Hz. Muâviye’nin hayatını okumak yalnız geçmişte kimin haklı veya haksız olduğunu tartışmak için değil; kendi hayatımızdaki öfkeyi, tarafgirliği, makam sevgisini, adalet anlayışını ve insanlarla ilişkilerimizi sorgulamak için de bir vesile olmalıdır.