HZ. ÂİŞE VÂLİDEMİZİN HAYATI VE HAYATINDAN HİKMETLİ DERSLER

Giriş

Hz. Âişe (r.anha), Resûlullah’ın (s.a.v.) mübarek eşlerinden, Ümmü’l-Mü’minîn — Müminlerin Anneleri arasında yer alan; İslam tarihinin en önemli ilim, hadis ve fıkıh şahsiyetlerinden biridir.

Onun hayatı yalnızca Peygamber Efendimizin (s.a.v.) aile hayatını öğrenmek bakımından değil; ilim, ibadet, zekâ, aile hukuku, kadınların eğitimi, hadis, fıkıh, sabır, iffet ve tebliğ açısından da büyük önem taşır.

Kur’an-ı Kerîm, Peygamberimizin eşlerinin müminlerin anneleri olduğunu bildirir:

“Peygamber, müminlere kendi canlarından daha yakındır. Onun eşleri de onların anneleridir.”

(Ahzâb, 33/6)

Bu sebeple Hz. Âişe’yi (r.anha) tanımak, aynı zamanda Resûlullah’ın (s.a.v.) evindeki İslamî hayatın önemli bir bölümünü tanımaktır.

1. HZ. ÂİŞE KİMDİR?

Hz. Âişe’nin adı Âişe bint Ebû Bekir’dir.

Babası, Resûlullah’ın (s.a.v.) en yakın arkadaşlarından ve ilk halife Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.); annesi ise Ümmü Rûmân (r.anha) idi.

Böylece Hz. Âişe, İslam’ın ilk yıllarından itibaren vahyin meydana getirdiği büyük değişime çok yakın bir aile ortamında yetişti.

Daha sonra Resûlullah’ın (s.a.v.) hanımı olarak onun evine girdi ve Ümmü’l-Mü’minîn şerefine nail oldu.

2. HZ. ÂİŞE’NİN EN ÖNEMLİ ÖZELLİKLERİNDEN BİRİ: İLİM

Hz. Âişe denildiğinde üzerinde özellikle durulması gereken konulardan biri onun ilimdeki yüksek derecesidir.

O yalnızca hadis rivayet eden bir sahâbî değildi.

Aynı zamanda;

• Kur’an,

• hadis,

• fıkıh,

• ibadetler,

• aile hukuku,

• miras meseleleri,

• Arap dili,

• şiir,

• nesep bilgisi,

• tıp ve dönemin sosyal hayatı

gibi birçok konuda geniş bilgi sahibi olduğu nakledilmiştir.

Hz. Âişe’den iki binden fazla hadis rivayet edilmiştir. Böylece hadis rivayeti bakımından en çok hadis nakleden sahâbîler arasında yer almıştır.

Bu bize çok önemli bir hakikati öğretmektedir:

İslam medeniyetinin kurulmasında kadınların ilmî faaliyetleri tali değil, merkezi bir yere sahiptir.

3. PEYGAMBERİMİZİN EVİ AYNI ZAMANDA BİR MEKTEPTİ

Resûlullah’ın (s.a.v.) evi yalnızca bir aile yuvası değildi.

Aynı zamanda adeta bir ilim ve hikmet mektebiydi.

Hz. Âişe, Peygamber Efendimizin;

• nasıl namaz kıldığını,

• gece ibadetlerini,

• aile fertlerine nasıl davrandığını,

• ev içerisindeki ahlakını,

• dualarını,

• orucunu,

• merhametini,

• temizliğini,

• eşleriyle ilişkilerini

yakından görme imkânına sahipti.

Bu bilgiler ümmete aktarılmasaydı, Resûlullah’ın aile içerisindeki sünnetinin önemli bir bölümü hakkında bilgimiz çok daha sınırlı kalabilirdi.

Dolayısıyla Hz. Âişe’nin rivayetleri, Peygamberimizin özel hayatındaki sünnetin ümmete aktarılmasında çok büyük bir köprü vazifesi görmüştür.

4. RESÛLULLAH’IN AİLE İÇİNDEKİ MERHAMETİNİ BİZE ANLATTI

Hz. Âişe’nin rivayetleri sayesinde Peygamber Efendimizin evde nasıl davrandığına dair çok kıymetli bilgiler öğreniyoruz.

Kendisine Resûlullah’ın evde ne yaptığı sorulduğunda Hz. Âişe, onun ailesinin işleriyle ilgilendiğini; namaz vakti geldiğinde ise namaza çıktığını bildirmiştir.

(Buhârî)

Bu rivayet son derece dikkat çekicidir.

Çünkü insanlara liderlik eden, vahiy alan, devlet işlerini yöneten ve ümmetin meseleleriyle ilgilenen Allah Resûlü, evinde ailesine karşı kibirli bir hükümdar gibi davranmıyordu.

Ailesine yardımcı oluyordu.

Buradan günümüz ailelerine çok önemli bir sünnet dersi çıkar:

Ev işleri yalnızca güç ve otorite meselesi değildir; yardımlaşma, merhamet ve muhabbet meselesidir.

5. PEYGAMBERİMİZLE ARALARINDAKİ MUHABBET

Hz. Âişe ile Resûlullah (s.a.v.) arasındaki ilişkide sevgi, samimiyet ve nezaketin güzel örnekleri bulunmaktadır.

Amr b. Âs’ın (r.a.) Resûlullah’a insanların en sevimlisinin kim olduğunu sorduğu; onun da:

“Âişe.”

diye cevap verdiği rivayet edilir.

“Erkeklerden kim?” denildiğinde ise:

“Onun babası.”

buyurduğu nakledilir.

(Buhârî, Müslim)

Bu hadis, evlilikte sevgiyi ifade etmenin utanılacak bir şey olmadığını gösteren güzel örneklerden biridir.

Peygamber Efendimiz sevgisini gizlemek zorunda hissetmemiştir.

Bu da eşlere şu dersi verir:

Sevgi yalnızca kalpte bulunmamalı; güzel söz, ilgi, merhamet ve davranışlarla da gösterilmelidir.

6. EŞLER ARASINDA ŞAKALAŞMA VE NEZAKET

Hz. Âişe’den gelen rivayetlerde Resûlullah ile birlikte yapılan yolculuklarda yaşanan samimi aile hatıraları da bulunmaktadır.

Meşhur rivayetlerden birinde Hz. Âişe, Peygamber Efendimizle koşu yarışı yaptıklarını anlatır.

Bir defasında Hz. Âişe yarışı kazanmış; yıllar sonra tekrar yarıştıklarında ise Resûlullah kazanmış ve önceki yarışa işaret ederek latifeli bir şekilde karşılık vermiştir.

(Ebû Dâvûd)

Bu küçük hadise büyük bir aile terbiyesi taşır.

Evlilik sadece sorumluluk paylaşmak değildir.

Eşlerin;

konuşması, gülmesi, birlikte vakit geçirmesi, birbirine latife etmesi ve güzel hatıralar oluşturması da aile bağını güçlendirir.

7. HZ. ÂİŞE’NİN ZEKA VE ANLAYIŞI

Hz. Âişe’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri kuvvetli hafızası ve sorgulayıcı ilmî kişiliğidir.

Duyduğu her şeyi sadece nakletmekle yetinmez; gerektiğinde;

“Bu nasıl anlaşılmalıdır?”

diye sorardı.

Kur’an ayetleriyle hadislerin nasıl anlaşılması gerektiği üzerinde düşünürdü.

Sahâbe ve tâbiîn döneminde insanlar dinî meseleleri kendisine sorarlardı.

Bu tavır bize önemli bir eğitim metodu öğretmektedir:

Hakiki ilim, sadece bilgi ezberlemek değil; anlamak, karşılaştırmak, soru sormak ve doğru sonuca ulaşmaya çalışmaktır.

8. KADINLARIN İLİM ÖĞRENMESİNDE BÜYÜK BİR ÖRNEK

Hz. Âişe’nin hayatı İslam tarihinde kadınların ilim tahsilinin en güçlü örneklerinden biridir.

Erkek ve kadın pek çok insan kendisine soru sormuş ve ondan hadis öğrenmiştir.

Onun öğrencileri arasında daha sonraki nesillerin önemli âlimleri de bulunmuştur.

Bu bakımdan Hz. Âişe’nin odası adeta bir ilim halkasına dönüşmüştür.

Resûlullah’ın vefatından sonra yaklaşık yarım asır boyunca ümmete aktardığı bilgiler, sonraki İslam ilim geleneğinin önemli kaynaklarından biri olmuştur.

9. İFK HADİSESİ: AĞIR BİR İMTİHAN

Hz. Âişe’nin hayatındaki en ağır hadiselerden biri İfk Hadisesidir.

Bir sefer dönüşünde yaşanan olaylar sonucunda münafıkların başını çektiği bir iftira toplum içerisinde yayılmaya başladı.

Hz. Âişe’nin iffetine yönelik bu iftira hem kendisini hem ailesini hem de Resûlullah’ı (s.a.v.) derinden üzdü.

Bir insan için en ağır imtihanlardan biri, işlemediği bir suçla itham edilmektir.

Hz. Âişe de böyle ağır bir imtihandan geçti.

Fakat mesele sonunda vahiy ile açıklığa kavuştu.

10. HZ. ÂİŞE’NİN MASUMİYETİ KUR’AN’DA BİLDİRİLDİ

Nûr Suresi'nde iftira hadisesi hakkında ayetler nazil oldu.

Kur’an şöyle buyurur:

“O iftirayı ortaya atanlar içinizden bir topluluktur. Bunu kendiniz için kötü sanmayın; bilakis o sizin için hayırlıdır...”

(Nûr, 24/11)

Devamındaki ayetlerde müminlere çok önemli ahlak ilkeleri öğretilmiştir.

Kur’an, bir haber duyulduğunda müminlerin birbirleri hakkında hüsnüzanda bulunmalarını öğütler:

“Bunu işittiğiniz zaman mümin erkeklerin ve mümin kadınların birbirleri hakkında iyi zan besleyip, ‘Bu apaçık bir iftiradır’ demeleri gerekmez miydi?”

(Nûr, 24/12)

Böylece Hz. Âişe’ye atılan iftiranın vesilesiyle ümmete dedikodu, iftira, haber doğrulama ve namusun korunması konusunda kıyamete kadar geçerli ahlak prensipleri öğretildi.

11. İFK HADİSESİNİN BUGÜNÜMÜZE BAKAN DERSİ

Bugün sosyal medya çağında bir haber birkaç dakika içerisinde milyonlarca insana ulaşabiliyor.

Nûr Suresi'nin öğrettiği prensip bu bakımdan son derece günceldir:

Her duyduğunu paylaşma.

Her iddiaya inanma.

İnsanların şeref ve haysiyetini koru.

Delilsiz suçlama yapma.

Mümin kardeşin hakkında hüsnüzan et.

Bir kişinin “Ben sadece başkasından duyduğumu söyledim.” demesi onu her zaman sorumluluktan kurtarmaz.

Kur’an şöyle ikaz eder:

“Siz onu dillerinizle birbirinize aktarıyor ve hakkında bilginiz olmayan şeyi ağızlarınızla söylüyordunuz; bunu önemsiz sanıyordunuz. Hâlbuki Allah katında bu büyük bir günahtır.”

(Nûr, 24/15)

Bu ayet adeta çağımızın sosyal medya ahlakını da tarif etmektedir.

12. HZ. ÂİŞE VE İBADET HAYATI

Hz. Âişe yalnızca ilmiyle değil, ibadete verdiği önemle de tanınmıştır.

Resûlullah’ın gece namazını en yakından gözlemleyenlerden biri olduğu için, Peygamberimizin gece ibadetleri hakkında birçok ayrıntıyı ümmete aktarmıştır.

Bu rivayetler sayesinde Resûlullah’ın;

• gece namazını,

• vitir namazını,

• Ramazan ibadetlerini,

• oruçlarını,

• dualarını

daha ayrıntılı öğrenebiliyoruz.

13. RESÛLULLAH’IN SON GÜNLERİNDE HZ. ÂİŞE

Peygamber Efendimizin son hastalığı ağırlaşınca eşlerinden izin isteyerek Hz. Âişe’nin odasında kalmıştır.

Son günlerini burada geçirmiştir.

Hz. Âişe’nin rivayetleri, Resûlullah’ın son hastalığı ve vefatına ilişkin en önemli tarihî kaynaklarımız arasındadır.

Resûlullah (s.a.v.) Hz. Âişe’nin odasında vefat etmiş ve bulunduğu yere defnedilmiştir.

Bugün Mescid-i Nebevî içerisinde bulunan mübarek kabrinin bulunduğu yer, başlangıçta Hz. Âişe’nin hücresiydi.

Bu, Hz. Âişe’nin hayatındaki en büyük hüzünlerden biriydi.

Fakat onun vazifesi burada bitmedi.

Aksine ümmete ilim öğretme dönemi uzun yıllar devam etti.

14. RESÛLULLAH’TAN SONRA BİR İLİM KAYNAĞI

Peygamber Efendimizin vefatından sonra yeni nesiller ortaya çıktı.

Onların Resûlullah’ı görme imkânı yoktu.

Bu insanlar sahâbeye soruyorlardı:

“Resûlullah bunu nasıl yapardı?”

“Evinde nasıl davranırdı?”

“Namazı nasıldı?”

“Gece ibadeti nasıldı?”

İşte bu soruların pek çoğunun cevabında Hz. Âişe'nin rivayetleri büyük önem taşıdı.

Bu yönüyle onun ömrünün sonraki kısmı adeta:

“Peygamber mektebinde öğrendiklerini gelecek nesillere aktarma dönemi”

olmuştur.

15. HZ. ÂİŞE VE FIKIH

Hz. Âişe yalnızca hadis nakleden bir ravi değildi.

Hadislerden hüküm çıkarabilen güçlü bir fıkıh anlayışına sahipti.

Sahâbenin bazı meselelerde kendisine müracaat ettiği bilinmektedir.

Özellikle;

• aile hayatı,

• kadınlara mahsus hükümler,

• temizlik,

• namaz,

• oruç,

• hac,

• nikâh,

• Peygamberimizin ev hayatı

konularındaki rivayetleri İslam hukukunun oluşumunda önemli yer tutmuştur.

16. BİLGİYİ DÜZELTME CESARETİ

Hz. Âişe’nin ilmî şahsiyetinin dikkat çekici özelliklerinden biri de gerektiğinde yanlış veya eksik anlaşıldığını düşündüğü bilgileri düzeltmesidir.

Bu konuda İslam ilim tarihinde özel çalışmalar dahi yapılmıştır.

Buradan önemli bir ilim ahlakı çıkar:

Bir sözü kimin söylediğinden önce, delilinin ne olduğuna bakmak gerekir.

İlimde şahsiyetlere saygı vardır; fakat körü körüne taklit esas değildir.

17. CÖMERTLİĞİ

Hz. Âişe’nin cömertliği hakkında da birçok rivayet bulunmaktadır.

Eline geçen malı ihtiyaç sahiplerine dağıtması onun tanınan özelliklerindendi.

Bu davranış bize şunu öğretmektedir:

Gerçek zenginlik çok şeye sahip olmak değil, sahip olduklarından Allah rızası için verebilmektir.

İnsan malı elinde tutabilir; fakat kalbine yerleştirmemelidir.

18. SADE BİR EVDE BÜYÜK BİR MEDENİYET

Hz. Âişe’nin yaşadığı oda maddî bakımdan oldukça sade idi.

Fakat o küçücük mekândan ümmete aktarılan bilgiler bugün dünyanın dört bir yanında okunmaktadır.

Bu ne kadar düşündürücü bir tablodur:

Mekân küçük olabilir, fakat orada yetişen fikir büyük olabilir.

Ev sade olabilir, fakat içindeki iman ve ilim bütün insanlığa ulaşabilir.

Medeniyet yalnızca büyük binalarla kurulmaz.

Bazen küçücük bir odada yetişen bir âlim, asırlar boyunca milyonlarca insana öğretmenlik eder.

19. HZ. ÂİŞE’NİN HAYATINDAN 20 HİKMETLİ DERS

Hz. Âişe validemizin hayatından günümüze çıkarabileceğimiz başlıca dersler şunlardır:

1. İlim kadın ve erkek bütün Müslümanlar için büyük bir değerdir.

2. Aile yuvası aynı zamanda eğitim yuvası olmalıdır.

3. Eşler birbirlerine sevgilerini ifade etmelidir.

4. Aile içerisinde yardımlaşmak sünnet ahlakının güzel örneklerindendir.

5. Eşlerin birlikte güzel vakit geçirmesi aile bağlarını güçlendirir.

6. İnsan duyduğu her habere inanmamalıdır.

7. İftira bir insanın şerefine yapılan ağır saldırıdır.

8. Sosyal hayatta hüsnüzan esas olmalıdır.

9. Bilmediğimiz şeyleri kesin bilgi gibi yaymamalıyız.

10. İlim soru sormakla gelişir.

11. Öğrenilen bilgi gelecek nesillere aktarılmalıdır.

12. Kadınların ilmî eğitimine önem verilmelidir.

13. Aile hayatındaki güzel örnekler topluma aktarılmalıdır.

14. İbadet ile ilim birbirinden ayrılmamalıdır.

15. Maddî sadelik ilmî ve manevi büyüklüğe engel değildir.

16. Cömertlik malı bereketlendiren güzel ahlaktır.

17. İmtihan karşısında sabır insanı olgunlaştırır.

18. Delilsiz suçlama ve dedikodudan uzak durmak gerekir.

19. Kur’an ölçüsü, sosyal ilişkilerimizin de rehberi olmalıdır.

20. İnsanın gerçek mirası yalnızca bıraktığı mal değil, bıraktığı faydalı bilgidir.

20. GÜNÜMÜZ GENÇ KADINLARINA VERDİĞİ MESAJ

Hz. Âişe’nin hayatı özellikle genç Müslüman kadınlara güçlü bir mesaj vermektedir:

Oku.

Öğren.

Soru sor.

Araştır.

Bildiğini öğret.

İffetini ve vakarını koru.

Topluma faydalı ol.

Hz. Âişe’nin şahsında Müslüman kadın sadece ev içerisinde pasif bir şahsiyet olarak görülmez.

Aksine öğrenen, öğreten, düşünen, yorumlayan ve nesiller yetiştiren bir ilim insanı örneği görülür.

21. GÜNÜMÜZ ERKEKLERİNE VERDİĞİ MESAJ

Hz. Âişe’nin hayatı erkeklere de önemli dersler vermektedir.

Resûlullah’ın (s.a.v.) ona karşı davranışından;

eşini dinlemek, onunla konuşmak, ona değer vermek, sevgiyi ifade etmek, aile içinde yardımcı olmak ve eşinin eğitimini desteklemek gibi pek çok sünnet ahlakı öğrenilebilir.

Aile reisliği kaba kuvvet veya baskı anlamına gelmez.

Peygamberî aile modeli adalet, merhamet, sorumluluk ve güzel muamele üzerine kuruludur.

22. HZ. ÂİŞE’NİN EN BÜYÜK MİRASLARINDAN BİRİ

Bir insanın üzerinden yaklaşık on dört asır geçmesine rağmen onun anlattıkları hâlâ okunuyorsa, burada üzerinde düşünülmesi gereken büyük bir hakikat vardır.

Hz. Âişe saraylar bırakmadı.

Büyük servetler bırakmadı.

Fakat ilim bıraktı.

Hadis bıraktı.

Fıkıh bilgisi bıraktı.

Peygamberimizin aile hayatına ilişkin paha biçilmez bilgiler bıraktı.

Binlerce âlim onun rivayetlerinden faydalandı.

Milyonlarca Müslüman onun aktardığı hadislerden dinini öğrendi.

Bu sebeple onun hayatı bize şu hakikati hatırlatır:

İnsan ölür; fakat insanlığa bıraktığı faydalı ilmin tesiri yaşamaya devam edebilir.

Resûlullah (s.a.v.) insan öldüğünde amelinin kesileceğini; ancak devam eden sadaka, faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat gibi bazı amellerin sevabının devam edeceğini bildirmiştir.

(Müslim)

Hz. Âişe validemizin ümmete aktardığı muazzam ilim mirası, faydalı ilmin ne kadar değerli olduğunun en güzel örneklerinden biridir.

SONUÇ: PEYGAMBER EVİNDEN ÜMMETE AÇILAN İLİM KAPISI

Hz. Âişe validemizin hayatına bütünüyle baktığımızda karşımıza yalnızca “Peygamberimizin eşi” sıfatıyla anılan bir şahsiyet çıkmaz.

Karşımıza aynı zamanda:

bir hadis âlimi,

bir fakih,

bir öğretmen,

kuvvetli hafızaya sahip bir ravi,

Kur’an üzerinde düşünen bir Müslüman,

ağır bir iftira karşısında sabır imtihanından geçen bir mümine

ve Resûlullah’ın sünnetini sonraki nesillere aktaran büyük bir ilim köprüsü çıkar.

Onun hayatındaki İfk Hadisesi bize iftiranın tehlikesini;

ilmî hayatı öğrenmenin değerini;

Resûlullah ile aile hayatı sevgi ve nezaketi;

cömertliği dünya malına bağlanmamayı;

hadis rivayetleri bilgiyi gelecek nesillere aktarmanın önemini öğretmektedir.

Hz. Âişe’nin küçücük odası, maddî ölçülerle bakıldığında son derece sade bir mekândı.

Fakat o odada vahyin ışığı vardı.

Orada Resûlullah’ın sünneti yaşanıyordu.

Orada öğrenilen bilgiler daha sonra ümmete aktarılıyordu.

Ve asırlar sonra bugün bile milyonlarca Müslüman o evden aktarılan bilgiler sayesinde Peygamberimizin nasıl yaşadığını öğrenmektedir.

İşte Hz. Âişe validemizin hayatının en büyük derslerinden biri belki de budur:

Bir insanın büyüklüğü sahip olduğu dünyanın büyüklüğüyle değil; imanıyla, ilmiyle, ahlakıyla ve insanlığa bıraktığı faydayla ölçülür.

Allah, Hz. Âişe validemizden razı olsun; bizlere de Resûlullah’ın (s.a.v.) sünnetini doğru anlayıp güzel ahlakıyla yaşamayı nasip eylesin.

Âmin.