Firavun’un Yakın Adamı Hâmân’ın Hayatından İbretli ve Hikmetli Dersler

Kur’ân-ı Kerîm’de Hâmân, Hz. Mûsâ’nın (a.s.) karşısında yer alan Firavun yönetiminin önde gelen isimlerinden biri olarak zikredilir. Halk arasında genellikle “Firavun’un veziri” diye tanınsa da Kur’an doğrudan “vezir” unvanını kullanmaz. Diyanet tefsiri ve TDV İslâm Ansiklopedisi onu Firavun’un veziri veya saraydaki çok önemli bir yetkili olarak değerlendirir. Adı Kur’an’da altı yerde geçmektedir: Kasas 28/6, 8, 38; Ankebût 29/39; Mü’min/Gâfir 40/24, 36.

Hâmân kıssası yalnız geçmişte yaşamış bir yöneticinin hikâyesi değildir. Kur’an’ın çizdiği tabloda iktidar, kibir, menfaat, itaat, propaganda ve zulüm arasındaki ilişkinin ibret verici bir örneğidir.

1. Hâmân kimdir?

Kur’an bize Hâmân’ın doğumundan çocukluğuna kadar ayrıntılı bir biyografi sunmaz. Bu nedenle onun hayatı hakkında Kur’an’ın söylemediği ayrıntıları kesin tarihî bilgiler gibi anlatmak doğru olmaz.

Kesin olarak bildiğimiz husus şudur: Hâmân, Firavun’un yönetim çevresindeki güçlü kişilerden biridir. Firavun’un kendisine doğrudan emir verebildiği ve önemli bir inşa işini ona havale ettiği görülmektedir:

“Ey Hâmân! Benim için bir kule yap…”

Kasas 28/38’de Firavun, Hâmân’dan balçığı pişirerek kendisine yüksek bir yapı meydana getirmesini ister; Gâfir 40/36-37’de de benzer emir tekrarlanır. Bu durum onun yönetim ve inşa faaliyetlerinde önemli bir konumda bulunduğunu düşündürmektedir. (Kuran.com)

TDV İslâm Ansiklopedisi de Hâmân’ın görevinin tam olarak belirlenmesi konusunda farklı görüşler bulunduğuna dikkat çeker. Dolayısıyla “kesinlikle şu görevdeydi” demektense Firavun’un yakınındaki üst düzey bir yönetici demek daha ihtiyatlıdır. 

2. Firavun–Hâmân–Kārûn üçlüsü

Kur’an dikkat çekici biçimde üç ismi birlikte zikreder:

Firavun – Hâmân – Kārûn.

Hz. Mûsâ (a.s.) açık delillerle onlara gönderildiği hâlde onun hakkında:

“Sihirbazdır, yalancıdır.”

dediler. Gâfir 40/23-24 ve Ankebût 29/39 bu ortak tavrı anlatır. (Kuran.com)

Burada üç farklı güç alanının sembolik bir tablosunu görmek mümkündür:

Firavun: siyasî iktidar ve zorbalık.
Hâmân: iktidarı işleten yönetim mekanizması ve yakın çevre.
Kārûn: servet ve ekonomik güç.

Bu üç güç adaletle birleşirse topluma hizmet edebilir; fakat kibir ve zulüm etrafında birleştiğinde büyük bir bozulma meydana gelir.

3. Hâmân’ın en büyük yanlışı: Zalim iktidara hizmet etmek

Hâmân’ın kıssasının en önemli derslerinden biri budur.

Kur’an onu Firavun’dan tamamen bağımsız bir kişi olarak anlatmaz. Sürekli Firavun’la beraber zikreder:

“Şüphesiz Firavun, Hâmân ve askerleri hata eden kimselerdi.”

(Kasas 28/8) (Quran.com)

Demek ki insan sadece kendi yaptığı kötülüklerden değil, gücü ve imkânlarıyla desteklediği kötülüklerden de sakınmalıdır.

Bir kişi zulmü doğrudan gerçekleştirmese bile zulüm düzeninin kurulmasına, devam etmesine veya meşrulaştırılmasına katkıda bulunuyorsa ciddi bir ahlâkî sorumluluk altına girer.

Birinci ders:

Zalimin yanında makam sahibi olmak, insanı zulmün sorumluluğundan kurtarmaz.

4. Makam hakikatin ölçüsü değildir

Hâmân sıradan biri değildi. Firavun kendisine doğrudan hitap ediyor ve büyük işler veriyordu.

Fakat Kur’an onun makamını değil, hakikat karşısındaki tutumunu esas alır.

Bu bize önemli bir ölçü verir:

Bir insanın;

makamı yüksek,

serveti çok,

çevresi geniş,

yetkisi büyük,

insanlar üzerindeki etkisi kuvvetli

olabilir.

Fakat bunların hiçbiri o kişinin haklı olduğunu göstermez.

İkinci ders:

İnsanın Allah katındaki değerini makam değil, iman, takva ve doğruluk belirler.

5. Kötü yönetici kadar kötü danışman da tehlikelidir

Bir devlet başkanının çevresindeki insanlar onun kararlarını etkiler.

İyi danışman gerektiğinde:

“Bu doğru değildir.”

diyebilmelidir.

Hâmân kıssasında ise böyle bir itiraz görmüyoruz. Aksine Hâmân, Firavun'un istediği projeyi gerçekleştirmekle görevlendirilen kişidir.

Burada çok önemli bir yönetim ahlâkı ortaya çıkar:

Üçüncü ders:

Yöneticiye her istediğini yapan kişi sadık danışman değil, bazen onun yanlışını büyüten kişi olabilir.

Gerçek sadakat kişinin hatasına ortak olmak değil, gerektiğinde onu hatasından döndürmeye çalışmaktır.

6. Firavun’un kule emri

Kur’an'ın en çarpıcı sahnelerinden biri Kasas sûresindedir. Firavun şöyle der:

“Ey ileri gelenler! Sizin benden başka bir ilâhınız olduğunu bilmiyorum. Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak ve bana yüksek bir kule yap…”

(Kasas 28/38) (Kuran.com)

Gâfir sûresinde de Firavun, Hâmân'dan bir kule yapmasını ister ve Hz. Mûsâ’nın Rabbine ulaşmayı alaycı ve inkârcı bir dille gündeme getirir. (Kuran.com)

Burada mesele sadece bir bina değildir.

Kule, kibrin teknoloji ve maddî imkânlarla birleşmesini temsil eden ibretli bir sahne hâline gelir.

7. Bilgi ve teknoloji yanlış amaçlara hizmet edebilir

Ateş yakmak, balçığı pişirmek, büyük yapı yapmak...

Bunların kendileri kötü değildir.

Fakat Firavun bunları hakikati araştırmak amacıyla değil, kendi kibirli iddiasını destekleyen bir gösteriye dönüştürmektedir.

Bu sebeple Hâmân kıssası günümüz insanına da seslenir:

Bilim değerlidir.

Teknoloji değerlidir.

Mühendislik değerlidir.

Servet değerlidir.

Yönetim kabiliyeti değerlidir.

Fakat bunların hangi amaç uğrunda kullanıldığı belirleyicidir.

Dördüncü ders:

İlim ve teknoloji ahlâktan ayrıldığında zulmün aracına dönüşebilir.

8. Büyük binalar büyük insan meydana getirmez

Firavun yüksek bir kule yaptırmak istiyordu.

Fakat Kur’an insanın büyüklüğünü binasının yüksekliğiyle ölçmez.

Bugün de insanlık:

gökdelenler,

dev tesisler,

ileri teknoloji,

silah sistemleri,

yapay zekâ,

uzay teknolojileri

üretebilir.

Fakat bütün bunlar insanın ahlâken de yükseldiğini tek başına göstermez.

Beşinci ders:

Medeniyet yalnızca yüksek binalar yapmak değil, yüksek ahlâklı insanlar yetiştirmektir.

9. Hâmân'ın suskunluğu da düşündürücüdür

Kur’an'da Hâmân'ın Firavun'a:

“Sen yanlış yapıyorsun.”

dediğine dair bir bilgi yoktur.

Aksine onunla aynı cephede zikredilir.

Buradan çıkarılabilecek ders şudur:

Bazen kötülük yalnızca kötü insanların aktif davranışlarıyla değil, iyiliği söylemesi gereken insanların susmasıyla da büyür.

Altıncı ders:

Hakikati söyleme imkânı bulunan kişinin menfaat uğruna susması ağır sonuçlar doğurabilir.

10. Saraya yakınlık kurtuluş değildir

Hâmân dünyanın en güçlü yönetimlerinden birinin merkezindeydi.

Firavun’a yakındı.

Ordular vardı.

Devlet imkânları vardı.

İnşa gücü vardı.

Fakat Kur’an bütün bu maddî kuvvetlerin Allah'ın hükmü karşısında hiçbir güvence sağlamadığını gösterir.

Kasas 28/6'da Allah, Firavun'a, Hâmân'a ve ordularına korktukları şeyi göstereceğini bildirir. (Kuran Diyanet)

Yedinci ders:

Dünyada güçlü birine yakın olmak, insanı Allah'ın adaletinden koruyamaz.

11. Hakikat karşısında topluca direnmek

Hz. Mûsâ (a.s.) Firavun, Hâmân ve Kārûn'a açık delillerle geldi.

Fakat onlar delilleri değerlendirmek yerine peygamberi:

“Sihirbaz ve yalancı”

diye suçladılar. (Kuran.com)

Bu davranış insan psikolojisindeki tehlikeli bir savunma mekanizmasına işaret eder:

Hakikate cevap veremiyorsan, hakikati söyleyen kişiyi itibarsızlaştır.

Sekizinci ders:

Bir fikrin yanlışlığını gösteremeyen insanın, fikri söyleyen kişiye saldırması hakikati değiştirmez.

12. Menfaat insanı hakikate kör edebilir

Hâmân'ın Firavun yönetiminde önemli bir konuma sahip olması, onun mevcut düzenin nimetlerinden yararlanan biri olduğunu düşündürür.

Bu noktada kıssa evrensel bir uyarı taşır:

İnsan bazen hakikati anlamadığı için değil, hakikati kabul ederse kaybedeceği şeylerden korktuğu için direnebilir.

Makam...

Para...

İtibar...

Çevre...

Yetki...

Konfor...

Bunların her biri insan için imtihan olabilir.

Dokuzuncu ders:

Menfaat ile hakikat karşı karşıya geldiğinde müminin tercihi hakikatten yana olmalıdır.

13. Zulüm tek kişinin eseri değildir

Firavun çok güçlüydü.

Fakat tek başına bir devlet sistemi meydana getiremezdi.

Kur'an'ın:

“Firavun, Hâmân ve onların askerleri”

şeklindeki anlatımı dikkat çekicidir. (Quran.com)

Zulüm çoğu zaman bir ağ hâlinde işler:

Emri veren vardır.

Planlayan vardır.

Uygulayan vardır.

Savunan vardır.

Propagandasını yapan vardır.

Menfaat sağlayan vardır.

Sessiz kalan vardır.

Onuncu ders:

Büyük zulümlerin arkasında çoğu zaman yalnız bir zalim değil, ona hizmet eden bir sistem bulunur.

14. Kibir insanın aklını perdeleyebilir

Firavun kendisini ilâhlık derecesine çıkaracak kadar kibirlendi.

Hâmân ise böyle bir kişinin yakın çevresinde yer aldı.

Gâfir 40/37'de Firavun'un kötü işinin kendisine güzel gösterildiği ve doğru yoldan alıkonulduğu belirtilir. (Kuran.com)

Bu psikolojik açıdan çok önemlidir.

İnsan sürekli kendisini tasdik eden kişilerle çevrilirse zamanla kendi yanlışlarını göremeyebilir.

On birinci ders:

İnsanın sadece kendisini öven insanlarla çevrili olması büyük bir mânevî tehlikedir.

15. Güç sahibi kişiye karşı hakikati söylemenin değeri

Hâmân'ın tavrının karşısına Kur'an'daki başka bir şahsiyet konulabilir: Mü’min-i Âl-i Firavun.

Firavun'un çevresinden olmasına rağmen imanını gizleyen bu kişi sonunda kavmine hakikati söylemiş ve onları uyarmıştır. Gâfir sûresinde onun:

“Ey kavmim! Bana uyun, sizi doğru yola götüreyim.”

dediği aktarılır. (Kuran.com)

İki insan aynı iktidar çevresinde bulunabilir:

Biri gücün yanında durur.

Diğeri hakikatin yanında durur.

İşte insanın gerçek değeri burada ortaya çıkar.

16. Hâmân kıssasından çıkarılabilecek 20 ibret

1. Makam insanı haklı yapmaz.

2. Güç insanı Allah'ın hesabından kurtarmaz.

3. Zalime yardım etmek zulmün büyümesine katkıda bulunur.

4. Kötü yöneticinin çevresindeki dalkavuklar kötülüğü artırabilir.

5. Gerçek danışman gerektiğinde yöneticisine “yanlış yapıyorsun” diyebilmelidir.

6. Menfaat hakikatin önüne geçirilmemelidir.

7. Bilim ve teknoloji ahlâkla birlikte kullanılmalıdır.

8. Büyük yapılar insanın mânevî büyüklüğünü göstermez.

9. Kibir aklın sağlıklı değerlendirme gücünü bozabilir.

10. Hakikati söyleyen kişiyi karalamak, hakikati ortadan kaldırmaz.

11. Zulüm çoğu zaman kurumsal destekle büyür.

12. Emri uygulamak insanın ahlâkî sorumluluğunu bütünüyle ortadan kaldırmaz.

13. İnsan bulunduğu çevrenin yanlışlarına alışmamalıdır.

14. Güçlü kişilere yakın olmak büyük bir imtihandır.

15. Dünyevî başarı, uhrevî kurtuluşun ölçüsü değildir.

16. İnsan kendi çıkarını korumak uğruna vicdanını susturmamalıdır.

17. Her iktidarın ve her makamın bir sonu vardır.

18. Mazlumların güçsüz görünmesi zulmün ebedî süreceği anlamına gelmez.

19. Allah'ın adaleti karşısında hiçbir dünyevî sistem mutlak değildir.

20. Mümin, Firavun'un sarayında bile olsa Hâmân'ın değil, hakkı söyleyen müminin ahlâkını örnek almaya çalışmalıdır.

Sonuç: Hâmânlaşmamak

Hâmân kıssasının günümüze bakan en güçlü mesajlarından biri şudur:

Firavun olmak kadar Firavun'a hizmet eden bir Hâmân hâline gelmekten de sakınmak gerekir.

İnsan bir ülkenin yöneticisi olmayabilir. Fakat ailesinde, işyerinde, kurumunda veya sosyal çevresinde haksızlığı destekleyebilir. Menfaati uğruna yanlışa sessiz kalabilir. Güçlü olanın hoşuna gitmek için doğruyu gizleyebilir.

Hâmân'ın kıssası bu noktada vicdana şu soruyu sordurur:

“Ben gücün yanında mı duruyorum, hakkın yanında mı?”

Kur'an'ın anlattığı tabloda Firavun'un siyasî kudreti, Hâmân'ın yönetim gücü ve Kārûn'un serveti Hz. Mûsâ'nın (a.s.) getirdiği hakikat karşısında kalıcı olamamıştır. Ankebût 29/39 onların açık delillere rağmen büyüklük tasladıklarını ve sonunda kurtulamadıklarını bildirir.

Bu yüzden Hâmân kıssasının özünü şu cümlede toplayabiliriz:

Makamın büyüklüğü değil, o makamda kimin hizmetinde ve hangi hakikatin yanında durduğumuz önemlidir.

İnsan yükseldikçe tevazusu, yetkisi arttıkça adaleti, imkânları çoğaldıkça sorumluluk şuuru da artmalıdır. Çünkü Firavunluk gücün kibriyse, Hâmânlık o kibre hizmet etmektir.

Kaynaklar: Kur’ân-ı Kerîm: Kasas 28/6, 8, 38; Ankebût 29/39; Gâfir 40/23-24, 36-37. Hâmân'ın tarihî kimliği ve görevi konusunda kesin olmayan ayrıntılar bulunduğu için yukarıdaki makalede Kur'an'ın açıkça bildirmediği rivayetler kesin gerçekler olarak kullanılmamıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi de “vezir” görüşünün yanı sıra saraydaki önemli bir görevli veya başka bir unvan olabileceğine ilişkin görüşleri aktarır.