- Salih Avcı
- 20.02.2023
Kur’ân-ı Kerîm, sünnet, İmam Gazâlî ve Risale-i Nur perspektifinde ayrıntılı tefekkür makalesi
Yeryüzünde sayısız canlı yaşamaktadır.
Okyanusların derinliklerinde balıklar, ormanlarda kuşlar, toprak altında böcekler, dağlarda yabani hayvanlar ve dünyanın farklı bölgelerinde milyarlarca insan bulunmaktadır.
Bu canlıların her biri hayatını devam ettirebilmek için besine muhtaçtır.
Bir karınca küçücük bir yiyecek parçasıyla beslenir. Bir balina çok büyük miktarda besin tüketir. Bir ağaç kökleriyle su ve mineralleri alırken yapraklarında fotosentez yapar. İnsan ise bitkilerden ve hayvanlardan elde ettiği çeşitli gıdalarla hayatını sürdürür.
Bütün bu farklılıklar bizi önemli bir soruya yönlendirir:
Bu kadar farklı canlının ihtiyaç duyduğu rızıklar nasıl meydana gelmektedir?
Bilim, besinlerin üretimini, enerji akışını, besin zincirlerini ve canlıların beslenme mekanizmalarını inceler.
İmanî tefekkür ise bu düzenin nihai yaratıcısını düşünür.
Kur’ân-ı Kerîm, rızkın gerçek sahibinin Allah olduğunu bildirir.
“Şüphesiz rızık veren, güç ve kuvvet sahibi olan ancak Allah’tır.”
Zâriyât suresi, 58. ayet
İşte bu hakikati tanıtan ilâhî isim Er-Rezzâk ismidir.
Er-Rezzâk, bütün yaratılmışların rızkını yaratan, rızıklandırmayı devam ettiren ve hiçbir varlığa muhtaç olmayan Allah demektir.
Rezzâk ismi, Arapçadaki rızk kökünden gelir.
Rızık, genel anlamıyla canlıların yararlandığı ve kendilerine verilen nimetleri ifade eder.
İslâmî düşüncede rızık yalnızca yiyecek ve içecekten ibaret görülmez.
Sağlık, bilgi, zaman, güvenlik, sevgi ve iman gibi nimetler de geniş anlamda rızıkla ilişkilendirilebilir.
Ancak maddî rızık ile manevî nimetleri birbirinden ayırmak, konuyu daha iyi anlamamızı sağlar.
İnsan rızık elde etmek için çalışır.
Toprağı işler.
Üretim yapar.
Ticaretle uğraşır.
Mesleğini icra eder.
Fakat insan, kullandığı maddelerin ve tabiat kanunlarının mutlak yaratıcısı değildir.
İmanî bakış açısından insanın emeği, Allah’ın yarattığı sebepler âlemi içerisinde gerçekleşir.
Bu sebeple insan çalışır, kazanır ve üretir; fakat rızkın nihai yaratıcısının Allah olduğunu kabul eder.
Er-Rezzâk ismine iman etmek, çalışmayı terk etmek değil, çalışırken rızkın gerçek sahibini unutmamaktır.
“Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah’a ait olmasın.”
Hûd suresi, 6. ayetten
Bu ayet, rızıklandırmanın Allah’a ait olduğunu bildirir.
Yeryüzünde birbirinden farklı beslenme biçimlerine sahip canlılar bulunmaktadır.
Bazıları otçuldur.
Bazıları etçildir.
Bazıları hem bitkisel hem hayvansal besinlerle beslenir.
Bazı mikroorganizmalar ise çok farklı kimyasal kaynaklardan enerji elde edebilir.
Bu çeşitlilik, rızıklandırma üzerinde düşünmek için büyük bir tefekkür alanıdır.
Ancak ayet, dünyada hiçbir canlının açlık yaşamayacağı veya ölmeyeceği anlamına gelmez.
Açlık, kuraklık, rekabet ve ölüm de dünya hayatının gerçekleridir.
Rızık inancı, insanın açlıkla mücadele sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
“Allah kullarından dilediğine rızkı genişletir, dilediğine daraltır.”
Ankebût suresi, 62. ayetten
İnsanların maddî imkânları birbirinden farklıdır.
Bazıları zengin, bazıları fakirdir.
Bazıları bolluk içerisinde yaşarken bazıları geçim sıkıntısı çekebilir.
Bu farklılıkları değerlendirirken dikkatli olmak gerekir.
Zenginlik, Allah katında üstünlüğün kesin delili değildir.
Fakirlik de Allah’ın bir insandan razı olmadığı anlamına gelmez.
Kur’ân, mal ve serveti aynı zamanda bir imtihan olarak ele alır.
İnsan sahip olduğu nimetleri nasıl kullandığından sorumludur.
“Yeryüzünde yürüyün ve Allah’ın rızkından yiyin.”
Mülk suresi, 15. ayetten
Bu ayet, insanın yeryüzünde faaliyet göstermesini ve Allah’ın verdiği nimetlerden yararlanmasını hatırlatır.
İslâm’da çalışmak, üretmek ve helal kazanç elde etmek önemlidir.
Rızkın Allah’tan olduğuna inanmak, sebeplere başvurmaktan vazgeçmek değildir.
Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i Nur’un birçok bölümünde rızıklandırma hakikatini Allah’ın rahmet, ilim, kudret ve hikmet isimleriyle birlikte ele alır.
Özellikle İktisat Risalesi, Besmele bahisleri, tevhid dersleri ve canlıların yaratılışına ilişkin tefekkürlerde rızık meselesi önemli bir yer tutar.
Risale-i Nur perspektifinde her canlı, Allah’ın rızıklandırma fiilini tanıtan bir işaret olarak değerlendirilebilir.
Canlıların beslenme ihtiyaçları birbirinden farklıdır.
Bir bebeğin beslenmesiyle yetişkin bir insanın beslenmesi aynı değildir.
Bir kuşun ihtiyaçlarıyla bir balığın ihtiyaçları farklıdır.
Bir bitki, hayvanlar gibi besin aramaz; ışık enerjisinden yararlanarak organik maddeler üretir.
Bu çeşitlilik, yaratılıştaki rızık düzeni üzerinde düşünmeye vesile olur.
İnsan ekmek yer.
Fakat ekmeğin meydana gelmesi için buğdayın yetişmesi gerekir.
Buğdayın yetişmesi için uygun toprak, su, sıcaklık ve güneş ışığı gerekir.
Hasat, öğütme, taşıma ve pişirme gibi insan faaliyetleri de bu sürece katılır.
İmanî tefekkür açısından bütün bu sebepler, Allah’ın yarattığı rızık düzeninin parçalarıdır.
İnsan her gün pek çok nimetten yararlanır.
Fakat nimetlere alıştıkça onların değerini unutabilir.
Bir bardak suyu sıradan görebilir.
Bir lokma ekmeğin kıymetini düşünmeyebilir.
Risale-i Nur’un tefekkür yaklaşımı, insanı nimetlerden nimet verene yönlendirir.



Yeryüzündeki besin üretiminin büyük bölümü güneş enerjisiyle bağlantılıdır.
Bitkiler, algler ve bazı mikroorganizmalar fotosentez yapabilir.
Fotosentez sırasında ışık enerjisi kullanılarak organik maddeler üretilir.
Bu süreç, birçok besin ağının temelini oluşturur.
Bitkiler karbondioksit ve sudan yararlanarak organik maddeler sentezler.
Işık enerjisi bu süreçte önemli rol oynar.
Fotosentez yapan canlılar, birçok ekosistemde birincil üreticiler olarak görev yapar.
Otçul canlılar bitkilerle beslenir.
Etçil canlılar ise diğer hayvanları tüketerek enerji elde eder.
Böylece güneş enerjisi, besin ağları boyunca farklı canlılara aktarılır.
Güneşin enerji üretmesi ve bitkilerin bu enerjiden yararlanması, bilimsel açıdan fiziksel ve biyokimyasal mekanizmalarla açıklanır.
Risale-i Nur perspektifinde ise bu düzen, Allah’ın rızıklandırma fiilinin yaratılmışlardaki işaretlerinden biri olarak okunabilir.
Güneş rızkın bağımsız yaratıcısı değildir.
İmanî bakış açısından o da Allah’ın yarattığı bir varlıktır.



Toprak, karasal ekosistemlerde bitkilerin yetişmesi için önemli bir ortamdır.
Bitkilerin kökleri toprağa tutunur.
Topraktan su ve mineraller alınır.
Toprakta çok sayıda mikroorganizma yaşar.
Bu mikroorganizmalar organik maddelerin dönüşümünde ve besin döngülerinde görev alabilir.
Bir avuç toprak içerisinde çok sayıda bakteri, mantar ve başka mikroskobik canlı bulunabilir.
Bu canlıların bir kısmı organik maddelerin parçalanmasına katkıda bulunur.
Bazıları bitki kökleriyle karşılıklı faydaya dayalı ilişkiler kurar.
Bazıları ise hastalıklara neden olabilir.
Dolayısıyla toprak, yalnızca cansız mineral parçacıklarından oluşan basit bir ortam değildir.
Karmaşık fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçlerin gerçekleştiği bir sistemdir.
Küçük bir buğday tanesi uygun şartlarda çimlenebilir.
Bitki büyür.
Başak oluşturur.
Yeni taneler meydana gelir.
Bu taneler insanlar ve hayvanlar için besin kaynağı olabilir.
Bu süreç, yaratılışın rızık yönü üzerinde düşünmeye vesile olur.



Okyanuslar çok büyük ve karmaşık besin ağlarına sahiptir.
Denizlerde yaşayan fitoplanktonlar, fotosentez yoluyla organik madde üretebilir.
Zooplanktonlar ve çeşitli deniz canlıları bu üretimden yararlanır.
Küçük balıklar daha büyük balıklara besin olabilir.
Bazı balinalar ise çok büyük miktarda kril gibi küçük canlılarla beslenir.
Bir balığın beslenmesi yalnızca kendi davranışlarına bağlı değildir.
Suyun sıcaklığı, oksijen miktarı, besin kaynakları ve ekolojik ilişkiler de önemlidir.
Denizlerdeki besin ağları sürekli değişebilir.
İklim değişikliği, kirlilik ve aşırı avlanma gibi etkenler bu sistemleri olumsuz etkileyebilir.
Bu nedenle denizlerin korunması insanın önemli sorumluluklarından biridir.
İmanî tefekkürde okyanuslardaki besin üretimi ve canlıların beslenmesi, Allah’ın rızıklandırma fiilini hatırlatan büyük bir yaratılış düzeni olarak değerlendirilir.



Kuşlar farklı beslenme alışkanlıklarına sahiptir.
Bazıları tohumlarla beslenir.
Bazıları böcekleri tüketir.
Bazıları balık avlar.
Bazıları meyve ve nektardan yararlanır.
Bu çeşitlilik, kuşların yaşadıkları çevreyle ilişkili özelliklerini gösterir.
Kuşlar çoğu zaman rızıklarını bulmak için hareket etmek zorundadır.
Uçarlar.
Besin ararlar.
Yavrularını beslerler.
Mevsimlere göre yer değiştirebilirler.
Bu durum, rızıklandırma ile canlıların faaliyetlerinin birlikte gerçekleştiğini gösterir.
Hz. Peygamber’den rivayet edilen bir hadiste, Allah’a gereği gibi tevekkül edenlerin kuşlar gibi rızıklandırılacağı anlatılır.
Hadiste kuşların sabah aç çıktıkları ve akşam tok döndükleri belirtilir.
Tirmizî, Zühd, 33.
Bu hadis üzerinde düşünülürken önemli bir husus fark edilir:
Kuşlar yuvalarında hareketsiz beklemez. Rızıklarını aramak için dışarı çıkar.
Bu sebeple tevekkül, çalışmayı ve gayret etmeyi terk etmek değildir.



İnsan henüz dünyaya gelmeden önce beslenmeye muhtaçtır.
Anne rahmindeki gelişim sırasında embriyo ve fetüs, ihtiyaç duyduğu maddeleri anneden alır.
Gebeliğin ilerleyen dönemlerinde plasenta bu alışverişte temel rol oynar.
Plasenta, anne ile gelişmekte olan bebek arasında madde alışverişine imkân veren geçici bir organdır.
Oksijen ve besin maddelerinin fetüse ulaşmasına yardımcı olur.
Karbondioksit ve bazı atık maddelerin uzaklaştırılmasında görev alır.
Çeşitli hormonlar üretir.
Gebeliğin devamında önemli roller üstlenir.
Anne ve fetüsün kanı normal şartlarda doğrudan birbirine karışmadan, plasentadaki özel yapılar üzerinden madde alışverişi gerçekleşir.
Anne rahmindeki bebeğin beslenmesi, insanın henüz kendi ihtiyaçlarını bilinçli şekilde karşılayamadığı bir dönemde gerçekleşir.
Bu durum, Risale-i Nur perspektifinde insanın aczi ve Allah’ın rızıklandırma fiili üzerinde düşünmeye vesile olur.
Ancak plasentanın biyolojik işleyişi, tıp ve embriyoloji tarafından açıklanabilen bir süreçtir.
İmanî tefekkür, bu bilimsel açıklamaları reddetmez; yaratılışın nihai anlamı üzerinde düşünür.
Doğumdan sonra bebek beslenmeye ihtiyaç duyar.
Anne sütü, bebeklerin beslenmesi için önemli bir kaynaktır.
İçerisinde proteinler, yağlar, karbonhidratlar ve bağışıklıkla ilişkili çeşitli bileşenler bulunur.
Sütün bileşimi zaman içerisinde değişebilir.
Bu özellikler, bebeğin gelişim ihtiyaçlarıyla ilişkilidir.
Bebek henüz kendi rızkını elde edebilecek durumda değildir.
Bu dönemde beslenmesi ebeveynlerin ve bakım verenlerin desteğine bağlıdır.
İmanî tefekkür açısından bebeğin ihtiyaçları ve bu ihtiyaçların karşılanmasına imkân veren sistemler, Allah’ın rahmet ve rızıklandırma isimlerini hatırlatır.
Ancak emzirmenin mümkün olmadığı durumlarda uygun bebek mamaları ve sağlık uzmanlarının önerdiği beslenme yöntemleri kullanılabilir.
Rızıklandırma tefekkürü, annelerin üzerinde gereksiz baskı oluşturacak şekilde yorumlanmamalıdır.
İnsan yemek yediğinde besinler sindirim sisteminden geçer.
Karbonhidratlar, proteinler ve yağlar çeşitli sindirim süreçleriyle parçalanır.
Besin öğeleri bağırsaklardan emilir.
Kan ve lenf dolaşımıyla dokulara taşınır.
Hücreler bu maddeleri enerji üretiminde, büyümede ve onarımda kullanır.
Mide, bağırsaklar, pankreas ve karaciğer gibi organlar sindirim ve metabolizma süreçlerinde önemli roller üstlenir.
Her organın farklı vazifeleri vardır.
Bu organlar birbirleriyle koordineli çalışır.
Bir insanın yediği besinler, hücrelerin faaliyetlerini sürdürmesi için gerekli maddeleri sağlar.
Hücreler glikoz, yağ asitleri ve amino asitler gibi maddeleri çeşitli amaçlarla kullanır.
Böylece sofradaki bir lokma, çok sayıda biyolojik süreçten geçerek bedenin farklı bölümlerine ulaşır.
Risale-i Nur perspektifinde bu düzen, rızıklandırmanın insan bedenindeki tecellileri üzerinde düşünmeye vesile olur.
İslâm’da tevekkül, Allah’a güvenmek ve sonucu O’na bırakmaktır.
Fakat tevekkül, sebeplere başvurmayı terk etmek değildir.
İnsan çalışmalı, üretmeli ve sorumluluklarını yerine getirmelidir.
İnsan ihtiyaçlarını karşılamak için emek verir.
Bir çiftçi toprağı işler.
Bir öğretmen eğitim verir.
Bir doktor hastaları tedavi eder.
Bir esnaf ticaret yapar.
Bir işçi üretime katkıda bulunur.
Bu faaliyetler, toplumun ihtiyaçlarının karşılanmasında önemli rol oynar.
Tevekkül eden insan çalışır.
Tedbir alır.
Plan yapar.
Hakkını arar.
İmkânlarını değerlendirir.
Sonra sonucu Allah’ın takdirine bırakır.
Bu anlayış, hem insanın sorumluluğunu hem de Allah’a olan güvenini birlikte korur.
Allah’ın rızık verici olduğuna inanmak, kazancın nasıl elde edildiğinin önemsiz olduğu anlamına gelmez.
İslâm’da helal kazanç büyük önem taşır.
İnsan başkalarının hakkını yememelidir.
Ticarette hile yapmamalıdır.
Ölçü ve tartıda dürüst olmalıdır.
Emanete riayet etmelidir.
Haksız kazançtan sakınmalıdır.
Bereket, yalnızca maddî miktarın artması anlamında değerlendirilmez.
İslâmî anlayışta bir nimetin hayırlı ve faydalı olması da bereketle ilişkilidir.
İnsan çok para kazanabilir fakat kazancını yanlış işlerde kullanabilir.
Başka bir insan daha az imkâna sahip olsa da hayatını huzurlu, ölçülü ve faydalı şekilde sürdürebilir.
Bu sebeple kazancın miktarı kadar elde ediliş biçimi ve kullanılışı da önemlidir.
Er-Rezzâk ismini tanıyan bir esnaf, rızkını artırmak için başkalarını aldatmamalıdır.
Ürünün kusurlarını gizlememelidir.
Yanlış bilgi vermemelidir.
Haksız fiyatlandırma ve aldatıcı uygulamalardan sakınmalıdır.
Rızkın Allah’tan olduğuna inanmak, ticarette dürüstlük ve kul hakkına riayet sorumluluğunu güçlendirmelidir.
Bediüzzaman Said Nursî, On Dokuzuncu Lem’a’da iktisat ve kanaat konularını ele alır.
İktisat, nimetleri ölçülü kullanmak ve israftan kaçınmak anlamında değerlendirilir.
Kanaat ise insanın sahip olduğu nimetlerin kıymetini bilmesi ve sürekli daha fazlasını isteme hırsını kontrol etmesidir.
Kanaat, insanın çalışmayı bırakması anlamına gelmez.
İnsan daha iyi şartlarda yaşamak için çalışabilir.
Mesleğini geliştirebilir.
Kazancını artırmaya çalışabilir.
Fakat bunu yaparken hırsın, israfın ve haksız kazancın esiri olmamalıdır.
Çünkü nimetler sınırsız tüketim için verilmiş değildir.
Su israf edilmemelidir.
Gıda gereksiz yere çöpe atılmamalıdır.
Enerji bilinçli kullanılmalıdır.
İnsan ihtiyaçlarıyla arzularını birbirinden ayırmaya çalışmalıdır.
İktisat, yalnızca ekonomik bir davranış değildir.
Aynı zamanda nimete saygı ve şükür anlayışıyla ilişkilidir.
İnsan nimetin gerçek sahibini düşündüğünde onu gereksiz yere tüketmekten sakınır.
Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:
“Yiyin, için fakat israf etmeyin.”
A‘râf suresi, 31. ayetten
Bu ayet, nimetlerden yararlanırken ölçülü olmayı öğretir.
Gıda israfı hem ekonomik hem çevresel hem de ahlâkî sonuçlar doğurabilir.
Üretilen gıdaların bir kısmı tüketilmeden kaybedilir veya atılır.
Bu durum su, enerji, emek ve diğer kaynakların da boşa kullanılmasına neden olur.
Su, hayat için temel bir nimettir.
Temiz su kaynaklarının korunması önemlidir.
İnsan suyu bilinçli kullanmalıdır.
İnsan her arzu ettiği şeyi satın almak zorunda değildir.
İhtiyaçlarını değerlendirmelidir.
Gereksiz tüketimden sakınmalıdır.
İmkânları ölçüsünde paylaşmaya önem vermelidir.
Bu davranışlar, Er-Rezzâk ismini tanımanın günlük hayata yansıyan ahlâkî dersleri arasında değerlendirilebilir.
İnfak, Allah’ın verdiği nimetlerden başkalarının yararına harcamaktır.
İslâm’da zekât, sadaka ve yardımlaşma büyük önem taşır.
Çünkü insanlar aynı imkânlara sahip değildir.
Bazıları hastalık, işsizlik, afet veya başka nedenlerle geçim sıkıntısı yaşayabilir.
Toplumda yoksullukla mücadele etmek, yalnızca bireylerin değil, kurumların ve kamu düzeninin de sorumluluğudur.
“Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça iyiliğe erişemezsiniz.”
Âl-i İmrân suresi, 92. ayetten
Bu ayet, paylaşmanın yalnızca ihtiyaç fazlasını vermekten ibaret olmadığını hatırlatır.
İnsan sevdiği nimetlerden de başkalarının yararına harcayabilir.
İnsan sahip olduğu malı mutlak ve sınırsız bir mülkiyet anlayışıyla değerlendirmemelidir.
Allah’ın verdiği nimetleri sorumlulukla kullanmalıdır.
Yoksula yardım etmelidir.
Yetimi korumalıdır.
İhtiyaç sahiplerinin hakkını gözetmelidir.
Bu yaklaşım, rızık inancını toplumsal adaletle ilişkilendirir.
Rızık meselesi kader inancıyla da ilişkilidir.
İslâm’a göre Allah insanların rızıklarını bilir.
Fakat Allah’ın rızkı bilmesi, insanın çalışmasının ve tercihlerinin önemsiz olduğu anlamına gelmez.
İnsan helal veya haram yollar arasında tercihler yapabilir.
Kazancını doğru veya yanlış işlerde kullanabilir.
Çalışabilir veya tembellik edebilir.
Başkalarının hakkını gözetebilir veya haksızlık yapabilir.
Bu tercihler ahlâkî sorumluluk doğurur.
Çünkü İslâmî kader anlayışında sebepler de Allah’ın yarattığı düzenin parçasıdır.
İnsan rızkını çoğu zaman çalışarak elde eder.
Çalışmak, rızıklandırma düzeninin önemli sebeplerinden biridir.
Kader, insanın iradesini ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Fakirlik her zaman tembellikten kaynaklanmaz.
Zenginlik de her zaman daha fazla çalışmanın sonucu değildir.
Ekonomik şartlar, eğitim imkânları, sağlık, toplumsal yapı, miras ve çeşitli başka etkenler insanların maddî durumunu etkileyebilir.
Bu sebeple fakir insanları suçlamak veya zenginliği kesin bir ilâhî üstünlük işareti saymak doğru değildir.
İmam Gazâlî, el-Maksadü’l-Esnâ adlı eserinde Allah’ın güzel isimlerini açıklarken insanın bu isimlerden alabileceği ahlâkî derslere de dikkat çeker.
Er-Rezzâk ismi üzerinde düşünmek, insanın rızkın gerçek sahibini tanımasına vesile olur.
İnsan kendi gücünü ve kazancını mutlaklaştırmamalıdır.
Aynı zamanda başkalarının rızkına vesile olabilecek imkânları da değerlendirmelidir.
İnsan aç olanı doyurabilir.
Yoksula yardım edebilir.
Bir öğrenciye eğitim desteği verebilir.
İş imkânı oluşturabilir.
Bir aileye geçim desteği sağlayabilir.
Bilgisini başkalarıyla paylaşabilir.
Böylece Allah’ın verdiği nimetlerin başkalarına ulaşmasına vesile olabilir.
Ancak insan mutlak anlamda rızık yaratıcısı değildir.
Yaratılmış imkânları kullanan ve paylaşan bir kuldur.
|
İlâhî isim |
Rızıklandırmayla münasebeti |
|---|---|
|
Er-Rezzâk |
Bütün rızıkları yaratan ve veren |
|
Er-Rahmân |
Rahmeti bütün yaratılmışları kuşatan |
|
Er-Rahîm |
Rahmetiyle kullarına ihsan eden |
|
El-Kerîm |
Sonsuz kerem ve cömertlik sahibi |
|
El-Vehhâb |
Karşılıksız ihsan eden |
|
El-Latîf |
İnce lütuflarla ihsan eden |
|
El-Alîm |
Bütün ihtiyaçları eksiksiz bilen |
|
El-Hakîm |
Her şeyi hikmetle yaratan |
|
El-Kadîr |
Her şeye gücü yeten |
|
El-Hâlık |
Bütün varlıkları yaratan |
|
El-Mukît |
Rızık ve gıda veren, gözeten |
|
El-Kayyûm |
Bütün varlıkları ayakta tutan |
Bir buğday tanesinin yaratılışında El-Hâlık ismi düşünülür.
Yetişmesindeki düzen ve ölçüde El-Hakîm ismi tefekkür edilir.
Besin hâline gelmesinde Er-Rezzâk ismi hatırlanır.
İnsanlara sunulan nimet yönünde Er-Rahmân ve El-Kerîm isimleri üzerinde düşünülür.
Bütün bu isimler tek olan Allah’ın farklı kemal sıfatlarını ve fiillerini tanıtır.
Rızkın gerçek yaratıcısı Allah’tır. İnsan sebepler âleminde çalışarak rızkını elde eder.
Bütün canlılar rızka muhtaçtır. Hiçbir yaratılmış mutlak anlamda ihtiyaçsız değildir.
Rızıklandırma, Allah’ın rahmet ve hikmetiyle birlikte düşünülmelidir.
Güneş, su, toprak ve canlıların beslenme mekanizmaları rızık tefekkürüne vesile olur.
Tevekkül çalışmayı terk etmek değildir. İnsan gayret etmeli ve Allah’a güvenmelidir.
Helal kazanç önemlidir. Rızık elde ederken başkalarının hakkı yenmemelidir.
Kanaat ve iktisat, nimetlerin kıymetini bilmeyi öğretir.
İsraf, nimetlere karşı sorumluluk anlayışıyla bağdaşmaz.
İnfak ve yardımlaşma, rızık inancının toplumsal ahlâka yansımasıdır.
Er-Rezzâk ismini tanımak, şükür, tevekkül ve merhamet şuurunu güçlendirir.
Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. İbrahim’in duasında şöyle buyrulur:
Arapça:
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ
Türkçe okunuşu:
Rabbi’c‘al hâzâ beleden âminen verzuk ehlehû mines-semerât.
Anlamı:
“Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl ve halkını çeşitli ürünlerle rızıklandır.”
Bakara suresi, 126. ayetten.
Bu dua, güvenlik ve rızkın insan hayatındaki önemini hatırlatır.
Allah’ım! Sen Er-Rezzâk’sın. Bütün canlıların rızkını yaratan ve veren Sensin. Bana helal, temiz ve bereketli rızık nasip et.
Beni haram kazançtan, haksızlıktan, israftan ve aşırı hırstan koru. Kazancımda dürüstlük, hayatımda kanaat ve nimetlerinde şükür nasip et.
Bana verilen nimetleri ihtiyaç sahipleriyle paylaşmayı kolaylaştır. Rızık endişesiyle kulluk vazifelerimi unutmaktan beni koru. Âmin.
Risale-i Nur’un rızık tefekküründe insanın aczi ve ihtiyacı önemli bir yer tutar.
İnsan kendi hayatını tek başına sürdüremez.
Havaya muhtaçtır.
Suya muhtaçtır.
Gıdaya muhtaçtır.
Sağlığa ve güvenliğe muhtaçtır.
Bütün bu ihtiyaçlar insanın yaratılmış ve sınırlı bir varlık olduğunu hatırlatır.
Fakat insan yalnızca ihtiyaç sahibi değildir.
Aynı zamanda kendisine sunulan nimetleri fark edebilecek bir akla ve şükredebilecek bir kalbe sahiptir.
Bir lokma ekmek, insan için yalnızca enerji kaynağı değildir.
İmanî tefekkür açısından o lokma, Allah’ın rızıklandırma fiilini hatırlatan bir nimettir.
Bir bardak su yalnızca kimyasal bir madde değildir.
Hayatın devamına hizmet eden büyük bir ihsandır.
Bir meyve yalnızca tat ve besin değeri taşımaz.
Yaratılıştaki ilim, kudret, hikmet ve rahmet üzerinde düşünmeye de vesile olur.
İnsan gelecekteki geçimini düşünebilir.
İşini kaybetmekten korkabilir.
Maddî sıkıntılar yaşayabilir.
Er-Rezzâk ismi, insana çalışmayı terk etmeden Allah’a güvenmeyi öğretir.
İnsan elinden gelen gayreti göstermelidir.
Helal kazanç yollarını aramalıdır.
İmkânlarını doğru değerlendirmelidir.
Fakat bütün hayatını yalnızca rızık endişesine teslim etmemelidir.
Çünkü insanın yaratılış gayesi yalnızca maddî ihtiyaçlarını karşılamak değildir.
İman, ibadet, güzel ahlâk ve Allah’ı tanıma da insanın temel vazifelerindendir.
Rezzâkiyetin en derin dersi, rızkın peşinde koşarken Rezzâk olan Allah’ı unutmamaktır.
Er-Rezzâk ismi, Allah’ın bütün yaratılmışların rızkını yaratan ve veren olduğunu bildirir.
Güneşin enerji sağlamasından bitkilerin besin üretimine, topraktaki mikroorganizmaların faaliyetlerinden okyanuslardaki besin ağlarına, anne rahmindeki bebeğin beslenmesinden insan bedenindeki sindirim sistemine kadar pek çok hadise, rızıklandırma üzerinde tefekkür etmeye vesile olur.
Risale-i Nur perspektifinde bu düzen, Allah’ın ilim, kudret, rahmet ve hikmetinin işaretleri olarak değerlendirilir.
İnsan bu hakikati kavradıkça kendi ihtiyaçlarını daha iyi anlar.
Allah’a olan muhtaçlığını fark eder.
Nimetlere şükreder.
Helal kazanç için çalışır.
İsraftan kaçınır.
Kanaat sahibi olmaya gayret eder.
İhtiyaç sahipleriyle paylaşır.
Ve rızkın gerçek sahibi olan Allah’a tevekkül eder.
Er-Rezzâk isminin insana verdiği en büyük ders şudur:
Ey insan! Her gün yediğin ekmeği, içtiğin suyu ve sana verilen bütün nimetleri düşün. Bu nimetlerin meydana gelmesinde ne kadar çok sebebin bulunduğunu fark et. Çalış, üret, helal kazan ve başkalarının hakkını gözet. Fakat rızkın peşinde koşarken Rezzâk olan Rabbini unutma. Nimetlere şükret, israftan sakın ve sana verilen rızıktan ihtiyaç sahiplerine de pay ayır.
Bu makale, Kur’ân ayetleri, hadisler, İmam Gazâlî’nin Esmâ-i Hüsnâ açıklamaları ve Risale-i Nur’un rızık ve iktisat bahisleri ışığında hazırlanmış özgün bir tefekkür çalışmasıdır. Kaynaklardan kelimesi kelimesine aktarım değildir.
Kur’ân-ı Kerîm: Bakara 2:126; Âl-i İmrân 3:92; A‘râf 7:31; Hûd 11:6; Ankebût 29:62; Mülk 67:15; Zâriyât 51:58.
Tirmizî, Zühd, 33 — Kuşların rızıklandırılması ve tevekkül hadisi.
Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, On Dokuzuncu Lem’a (İktisat Risalesi).
Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, On Dördüncü Lem’a, İkinci Makam.
Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, Birinci Söz.
Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, tevhid ve rahmet bahisleri.
İmam Gazâlî, el-Maksadü’l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi’l-Hüsnâ.
1. El-Hayy
Hayat
2. El-Kayyûm
Varlıkların devamı
3. El-Alîm
İlim
4. El-Kadîr
Kudret
5. El-Hakîm
Hikmet
6. Er-Rahmân
Kuşatıcı rahmet
7. Er-Rahîm
Hususi rahmet
8. Er-Rezzâk
Rızıklandırma
SIRADAKİ DERS
Allah’ın her şeyi koruması, hafîziyet hakikati, DNA’da genetik bilginin muhafazası, insan hafızası, canlıların korunma mekanizmaları, amellerin kaydedilmesi, kader ve ahiret ile Risale-i Nur’da Hafîziyet delilleri.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.