- Salih Avcı
- 20.02.2023
Kur’ân-ı Kerîm, sünnet, İmam Gazâlî ve Risale-i Nur perspektifinde ayrıntılı tefekkür makalesi
Kâinata dikkatle baktığımızda varlıkların yalnızca mevcut olmadığını, aynı zamanda birbirleriyle bağlantılı pek çok vazife gördüğünü fark ederiz.
Güneş ışık ve enerji verir. Bulutlar su döngüsünde görev alır. Toprak bitkilere yetişme ortamı sağlar. Ağaçlar fotosentez yapar, meyve verir ve birçok canlıya barınak olur. Arılar çiçeklerin tozlaşmasına katkıda bulunur. İnsan bedenindeki organlar ise hayatın devamı için birlikte çalışır.
Bir göz görmeye, bir kulak işitmeye, bir akciğer solunuma hizmet eder.
Bütün bunlar insanı önemli bir soruyla karşı karşıya getirir:
Kâinattaki bu düzenin, ölçünün, faydaların ve vazifelerin arkasında nasıl bir hikmet bulunmaktadır?
İslâmî iman açısından bu sorunun cevabı Allah’ın El-Hakîm isminde aranır.
El-Hakîm, her şeyi ilim ve hikmetle yaratan, bütün hükümlerinde hikmet sahibi olan, hiçbir işi bilgisizlikten veya acizlikten kaynaklanmayan Allah demektir.
Risale-i Nur perspektifinde kâinat, Allah’ın isimlerini tanıtan büyük bir kitap olduğu gibi, aynı zamanda hikmetlerle dolu bir sergidir.
Bu sergide her varlık, kendi yaratılışı ve vazifeleriyle Allah’ın ilim, kudret, rahmet ve hikmetini tanıtır.
El-Hakîm (الْحَكِيمُ), mutlak hikmet sahibi olan, her şeyi yerli yerinde yaratan, fiillerinde ve hükümlerinde eksiklik ve abes bulunmayan Allah demektir.
Hikmet kelimesi; ilim, isabetli hüküm, uygunluk, gaye ve bir işin doğru şekilde gerçekleştirilmesi gibi anlamlarla ilişkilidir.
Allah’ın hikmeti, insanın hikmetine benzemez.
İnsan bir işi yaparken yanılabilir.
Bir karar verirken bütün sonuçları bilemeyebilir.
Bir şeyin faydasını düşünürken başka zararlarını gözden kaçırabilir.
Allah ise sonsuz ilim sahibidir.
O’nun ilmi geçmişi, geleceği, görüneni ve görünmeyeni kuşatır.
Bu sebeple Allah’ın hikmeti eksiklikten münezzehtir.
|
İnsanın hikmeti |
Allah’ın hikmeti |
|---|---|
|
Sınırlı bilgiye dayanır. |
Sonsuz ilimle ilişkilidir. |
|
Yanılma ihtimali vardır. |
Yanılmadan münezzehtir. |
|
Bütün sonuçları bilemez. |
Her şeyi eksiksiz bilir. |
|
Tecrübe ile gelişebilir. |
Ezelî kemal sıfatıdır. |
|
Bazen faydayı zarardan ayıramaz. |
Hükümlerinde mutlak hikmet sahibidir. |
Burada önemli bir ayrım vardır: Allah’ın hikmet sahibi olması, insanın her olayın hikmetini mutlaka anlayabileceği anlamına gelmez.
İnsan bazı hadiselerin faydalarını görebilir, bazılarının ise neden meydana geldiğini bilemeyebilir.
Bu sebeple hikmet tefekkürü, bilgiyle birlikte tevazuyu da gerektirir.
Kur’ân’da Allah’ın hikmetini bildiren birçok ayet bulunmaktadır.
“Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
Bakara suresi, 220. ayetin son kısmının anlamı
Kur’ân’da El-Azîz ve El-Hakîm isimleri birçok yerde birlikte zikredilir.
El-Azîz, Allah’ın mutlak izzet ve kudret sahibi olduğunu bildirir.
El-Hakîm ise O’nun bütün fiillerinde ve hükümlerinde hikmet sahibi olduğunu ifade eder.
Bu birliktelik üzerinde düşünmek önemlidir.
Çünkü insanlarda güç ile hikmet her zaman birlikte bulunmayabilir.
Bir insan güçlü olabilir fakat gücünü yanlış kullanabilir.
Bir başka insan bilgili olabilir fakat düşündüklerini gerçekleştirmeye gücü yetmeyebilir.
Allah ise hem mutlak kudret hem de mutlak hikmet sahibidir.
“Rabbimiz! Sen bunları boşuna yaratmadın. Seni eksikliklerden uzak tutarız.”
Âl-i İmrân suresi, 191. ayetten
Bu ayet, kâinat üzerinde tefekkür eden müminlerin duasını bildirir.
Göklerin ve yerin yaratılışını düşünen insan, varlık âleminin anlamsız olmadığını kavramaya yönelir.
İslâmî tefekkürde kâinat yalnızca maddî olayların meydana geldiği bir yer değildir.
Aynı zamanda Allah’ın isimlerini tanıtan ve insanın kulluk vazifesini hatırlatan bir yaratılış âlemidir.
“Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?”
Mü’minûn suresi, 115. ayet
Bu ayet, hikmet hakikatini doğrudan insanın yaratılış gayesine bağlar.
İnsan yalnızca yemek, içmek, çalışmak ve dünya hayatını sürdürmek için yaratılmamıştır.
Kur’ân’a göre insanın kulluk, ahlâkî sorumluluk ve ahirete hazırlık gibi temel vazifeleri bulunmaktadır.
Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i Nur’un birçok bölümünde kâinattaki hikmetli yaratılışı ele alır.
Özellikle Otuzuncu Lem’a’nın İsm-i Hakem ve İsm-i Hakîm bahisleri, Yirmi İkinci Söz ve Otuz Üçüncü Söz bu konuda önemli tefekkür alanları açar.
Risale-i Nur’un temel yaklaşımına göre kâinattaki varlıklar, Allah’ın isimlerini tanıtan anlamlı eserlerdir.
Bir çiçek yalnızca güzel bir şekil değildir.
Aynı zamanda büyüme, beslenme, üreme ve başka canlılarla ilişki kurma gibi faaliyetlere sahiptir.
Bir ağaç yalnızca odun ve yapraklardan oluşmaz.
Aynı zamanda meyveleri, gölgesi, fotosentez faaliyetleri ve ekolojik ilişkileriyle birçok vazife görür.
İnsan bedeni de birbirinden farklı organların bir bütün hâlinde çalıştığı son derece karmaşık bir sistemdir.
Risale-i Nur perspektifinde bu düzen, Allah’ın hikmetinin yaratılmışlardaki işaretleri olarak değerlendirilir.
Bir canlının organları belirli oranlarda gelişir.
Bir bitkinin kökleri ve yaprakları farklı görevler üstlenir.
Gezegenlerin hareketleri fizik kanunları çerçevesinde gerçekleşir.
Bu düzenlilik, imanî tefekkür açısından Allah’ın hikmetini hatırlatır.
Bitkiler birçok hayvana besin sağlar.
Arılar bazı bitkilerin tozlaşmasına katkıda bulunur.
Mikroorganizmalar organik maddelerin parçalanmasında görev alır.
İnsan bedenindeki organlar birbirlerini tamamlar.
Bu karşılıklı ilişkiler, Risale-i Nur’daki teavün ve tesanüd kavramlarıyla birlikte düşünülebilir.
İnsan bazen bir varlığın faydasını hemen görebilir.
Bazen ise bir hadisenin hikmetini anlayamaz.
Bu nedenle bir şeyin hikmetini henüz bilmemek, onun kesinlikle hikmetsiz olduğunu göstermez.
Ancak bilinmeyen her olay için kesin bir hikmet uydurmak da doğru değildir.
Mümin, Allah’ın hikmetine inanırken kendi bilgisinin sınırlı olduğunu kabul eder.



İnsan bedeni, hikmetli yaratılış üzerinde düşünmek için büyük bir tefekkür alanıdır.
Vücutta çok sayıda organ ve sistem bulunmaktadır.
Her organın farklı görevleri vardır.
Bu sistemler birbirinden tamamen bağımsız çalışmaz.
Birbirleriyle sürekli iletişim hâlindedir.
Göz, ışığı algılayan son derece karmaşık bir organdır.
Kornea ve göz merceği ışığın odaklanmasına yardımcı olur.
Retina, ışığı sinirsel sinyallere dönüştüren hücreler içerir.
Görme siniri bu bilgilerin beyne iletilmesinde görev alır.
Beyin ise görsel bilgileri işleyerek görme deneyiminin oluşmasına katkıda bulunur.
Gözün bu yapısı, biyolojik açıdan anatomi ve fizyolojiyle açıklanır.
İmanî tefekkür açısından ise gözün görmeye hizmet eden özellikleri, Allah’ın ilim, kudret ve hikmetinin işaretleri olarak değerlendirilir.
Kalp, kanın vücutta dolaşmasını sağlar.
Dolaşım sistemi sayesinde oksijen ve besin maddeleri dokulara taşınır.
Atık maddelerin uzaklaştırılmasına katkıda bulunulur.
Kalbin ritmik çalışması, insan hayatının devamı bakımından son derece önemlidir.
İnsan çoğu zaman kalbinin faaliyetlerini bilinçli olarak yönetmez.
Bu durum, bedenin yaratılışındaki düzen ve insanın kendi hayatına olan bağımlılığı üzerinde düşünmeye vesile olur.
Akciğerler oksijenin kana geçmesini ve karbondioksitin vücuttan uzaklaştırılmasını sağlar.
Akciğerlerde bulunan alveoller, gaz alışverişi için geniş bir yüzey alanı oluşturur.
Solunum sistemi dolaşım sistemiyle birlikte çalışır.
Bu uyum, insan bedeninin bütünlüğünü gösterir.
Böbrekler kandaki çeşitli atık maddelerin uzaklaştırılmasına yardımcı olur.
Su ve elektrolit dengesinin düzenlenmesinde görev alır.
Kan basıncının düzenlenmesine katkıda bulunur.
Bazı hormonların üretiminde ve etkinleşmesinde rol oynar.
Bu kadar farklı görevin bir organ sistemi tarafından yerine getirilmesi, insan bedenindeki düzenin dikkat çekici örneklerindendir.



DNA ve RNA, canlılığın moleküler düzeydeki işleyişinde önemli görevler üstlenir.
DNA kalıtsal bilgileri taşır.
RNA ise genetik bilginin kullanılması, düzenlenmesi ve protein sentezi gibi süreçlerde çeşitli roller oynar.
Hücrelerde DNA’nın kopyalanması ve onarılması için çeşitli moleküler mekanizmalar bulunur.
Bu sistemler genetik bilginin korunmasına katkıda bulunur.
Ancak bu mekanizmalar kusursuz değildir.
DNA’da zaman zaman değişiklikler ve hatalar meydana gelebilir.
Bunların bazıları etkisiz kalırken bazıları hastalıklara veya farklı biyolojik sonuçlara yol açabilir.
İnsan bedenindeki birçok hücre aynı temel genomu taşır.
Buna rağmen sinir hücreleri, kas hücreleri ve bağışıklık hücreleri farklı görevler üstlenir.
Bu farklılıkta genlerin etkinleşme biçimleri ve hücresel düzenleme mekanizmaları rol oynar.
İmanî tefekkür açısından genetik sistemlerdeki düzen, Allah’ın ilim ve hikmetini hatırlatan bir yaratılış işareti olarak okunabilir.
Ancak biyolojik mekanizmaların varlığı, onların bilimsel olarak araştırılmasına engel değildir.
Bilim bu süreçlerin nasıl işlediğini inceler.
İmanî tefekkür ise yaratılışın anlamı ve nihai kaynağı üzerinde düşünür.



Hayvanlar âleminde birbirinden farklı kabiliyetler bulunmaktadır.
Her canlı türü, yaşadığı çevreyle ilişkili özellikler taşır.
Bal arıları çiçeklerden nektar toplar.
Kovan içerisinde sosyal bir organizasyon oluşturur.
Petek yapar.
Koloninin beslenmesine ve devamına katkıda bulunur.
Aynı zamanda birçok bitkinin tozlaşmasında önemli rol oynar.
Kur’ân-ı Kerîm’de Nahl suresinin 68 ve 69. ayetlerinde arıya dikkat çekilir.
Bu ayetler, arının yaratılışı üzerinde tefekkür etmeye davet eder.
Kuşlar ekosistemlerde çeşitli roller üstlenir.
Bazı türler tohumların yayılmasına yardımcı olur.
Bazıları böcek popülasyonları üzerinde etkili olur.
Bazıları leşlerle beslenerek organik maddelerin dönüşümüne katkıda bulunur.
Bu çeşitlilik, canlıların ekosistem içerisindeki ilişkilerini gösterir.
Karıncalar koloniler hâlinde yaşayabilir.
Besin toplar.
Yuva inşa eder.
Yavruların bakımına katkıda bulunur.
Bazı türler toprağın havalanmasına ve organik maddelerin taşınmasına yardımcı olur.
Karıncaların sosyal organizasyonu, biyolojik açıdan davranış bilimi ve ekoloji tarafından incelenir.
Risale-i Nur perspektifinde ise bu faaliyetler teavün, tesanüd ve hikmet üzerinde düşünmeye vesile olur.



Bir ağacı düşünelim.
Kökleri topraktan su ve mineraller alır.
Gövdesi ve iletim dokuları maddelerin taşınmasına yardımcı olur.
Yaprakları fotosentez yapar.
Çiçekleri üreme süreçlerinde görev alır.
Meyveleri tohumların korunmasına ve yayılmasına katkıda bulunabilir.
Bu faaliyetler birbiriyle bağlantılıdır.
Kökler bitkiyi toprağa bağlar.
Su ve mineral alımını sağlar.
Bazı bitkilerde besin depolama görevini üstlenir.
Yapraklar fotosentezin gerçekleştiği temel organlardandır.
Güneş ışığından yararlanarak organik madde üretimine katkıda bulunur.
Gaz alışverişi ve su dengesinin düzenlenmesinde görev alır.
Meyveler birçok bitki türünde tohumların korunmasına ve yayılmasına yardımcı olur.
Aynı zamanda insanlar ve hayvanlar için besin kaynağı olabilir.
Böylece bir ağacın farklı organları hem kendi hayatına hem de başka canlıların hayatına hizmet eder.



Ekosistemler, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle etkileşim hâlinde bulunduğu sistemlerdir.
Bir ormanda ağaçlar, mantarlar, böcekler, kuşlar, memeliler ve mikroorganizmalar birlikte bulunabilir.
Bu canlıların faaliyetleri birbirlerini etkiler.
Bitkiler fotosentez yoluyla organik madde üretir.
Otçul canlılar bitkilerle beslenir.
Etçil canlılar başka hayvanları tüketir.
Ayrıştırıcılar ölü organik maddelerin parçalanmasına katkıda bulunur.
Bu süreçler madde döngülerinin devamında önemli rol oynar.
Risale-i Nur’da teavün, yardımlaşma; tesanüd ise dayanışma ve birbirini destekleme manalarında ele alınır.
Ekosistemlerdeki karşılıklı ilişkiler, bu kavramlar üzerinde tefekkür etmeye vesile olabilir.
Ancak doğada yalnızca yardımlaşma bulunmaz.
Rekabet, av-avcı ilişkileri, hastalık ve ölüm de ekolojik süreçlerin parçalarıdır.
Bu nedenle doğayı yalnızca uyum ve faydadan ibaret göstermek doğru değildir.
İmanî hikmet anlayışı, bu karmaşık gerçekliği de dikkate almalıdır.
Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:
“Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.”
Kamer suresi, 49. ayet
Kâinatta birçok düzenli süreç bulunmaktadır.
Gezegenlerin hareketleri fizik kanunlarıyla açıklanır.
Su döngüsü atmosfer ve yeryüzü arasındaki etkileşimlerle gerçekleşir.
Canlıların metabolizması biyokimyasal mekanizmalarla düzenlenir.
İnsan bedeninde sıcaklık, kan şekeri ve sıvı dengesi gibi değişkenler çeşitli geri bildirim sistemleriyle belirli aralıklarda tutulur.
Bu düzenlilik, imanî tefekkür açısından Allah’ın hikmetini hatırlatır.
Kâinattaki sistemler sürekli değişebilir.
Depremler meydana gelir.
Volkanlar patlar.
İklim şartları değişir.
Canlı popülasyonları artar veya azalır.
Yıldızlar oluşur ve yaşam döngülerinin sonunda dönüşüme uğrar.
Dolayısıyla hikmet, her şeyin sürekli aynı durumda kalması anlamına gelmez.
Değişim de yaratılış düzeninin bir parçasıdır.
El-Hakîm ismi üzerinde düşünürken en zor sorulardan biri şudur:
Allah her şeyi hikmetle yaratıyorsa hastalıklar, acılar, afetler ve ölüm neden vardır?
Bu mesele, İslâm düşüncesinde kader, imtihan, rahmet, adalet ve ahiret inancıyla birlikte ele alınır.
Risale-i Nur’da özellikle Hastalar Risalesi ve kader bahisleri bu konuda önemli açıklamalar içerir.
Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:
“Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratan O’dur.”
Mülk suresi, 2. ayet
Bu ayet, dünya hayatının bir imtihan olduğunu bildirir.
İnsan yalnızca nimetlerle değil, zorluklarla da karşılaşabilir.
Sabır, şükür, merhamet, yardımlaşma ve tevekkül gibi ahlâkî değerler bu hayat içerisinde önem kazanır.
Hastalıklar biyolojik açıdan enfeksiyonlar, genetik etkenler, çevresel şartlar ve başka nedenlerle meydana gelebilir.
İslâmî tefekkür açısından hastalık, insana aczini hatırlatabilir ve manevi muhasebeye vesile olabilir.
Fakat her hastalığın belirli bir günahın cezası olduğunu söylemek doğru değildir.
Bir hastalığın nedenini bilmeden onun hakkında kesin manevî hükümler vermek de uygun değildir.
Hastalık karşısında tedavi olmak, sabretmek ve dua etmek birbirini dışlamaz.
Depremler, seller ve fırtınalar doğal süreçlerle meydana gelir.
Bu hadiselerin bilimsel nedenleri araştırılabilir.
İmanî açıdan insan, afetler karşısında kendi aczini ve sorumluluğunu düşünebilir.
Ancak belirli bir afeti, belirli insanların günahlarına verilmiş kesin bir ceza olarak nitelendirmek için elimizde özel bir vahiy bilgisi bulunmaz.
Afet karşısındaki temel insanî vazife, zarar görenlere yardım etmek ve gelecekteki zararları azaltacak tedbirleri almaktır.
Ölüm, dünya hayatının sona ermesidir.
İslâm inancına göre insanın varlığı dünya hayatından ibaret değildir.
Ölümden sonra berzah ve ahiret hayatı vardır.
Bu nedenle ölüm, İslâmî tefekkürde ahiret hakikatiyle birlikte değerlendirilir.
İmam Gazâlî, Allah’ın isimlerini ele aldığı eserlerinde ilâhî hikmetin insanın sınırlı bilgisiyle tam olarak kuşatılamayacağını vurgulayan bir yaklaşım ortaya koyar.
Onun düşüncesinde Allah’ın hikmeti, varlıkların hakikatlerini bilmesi ve yaratılışın ilâhî ilimle ilişkili olması bakımından değerlendirilir.
İnsan ise kendi sınırlı bilgisiyle bazı hikmetleri anlayabilir.
Fakat bütün varlıkların nihai gayelerini ve bütün hadiselerin sonuçlarını eksiksiz bilemez.
Bu sebeple insanın hikmet sahibi olmaya çalışması, hem bilgi edinmesini hem de bilgisinin sınırlarını kabul etmesini gerektirir.
Hikmetli insan, bildiğini doğru yerde kullanmaya çalışır.
Adaletli davranır.
Ölçülü hareket eder.
Kısa vadeli faydalar uğruna büyük zararlar doğurmamaya dikkat eder.
Karar verirken yalnızca kendi çıkarını değil, başkalarının haklarını da gözetir.
Bu bakımdan El-Hakîm ismini tanımak, yalnızca kâinatı tefekkür etmekle sınırlı kalmamalıdır.
İnsanın ahlâkına da yansımalıdır.
Risale-i Nur’da yaratılıştaki ölçü, iktisat ve hikmet üzerinde önemle durulur.
Kâinatta birçok süreçte maddeler dönüşür ve yeniden kullanılır.
Su döngüsü bunun bir örneğidir.
Karbon ve azot döngüleri de ekosistemlerin işleyişinde önemli rol oynar.
Canlıların bedenlerindeki maddeler ölümden sonra çeşitli süreçlerle çevreye dönebilir.
Bu döngüler, madde ve enerjinin ekosistemlerdeki hareketini gösterir.
Hayır.
İnsan bütün varlıkların bütün işlevlerini bilemez.
Bazı canlıların ekolojik rolleri hâlâ araştırılmaktadır.
Bazı süreçlerin faydaları ve zararları bir arada bulunabilir.
Bu sebeple “kâinatta israf yoktur” şeklindeki imanî ifade, bilimsel olarak her sürecin yüzde yüz verimli olduğu veya hiçbir enerji kaybı bulunmadığı anlamına gelmez.
Fizikte enerji dönüşümleri sırasında kullanılabilir enerjinin dağılması gibi süreçler vardır.
Risale-i Nur’daki iktisat ve hikmet tefekkürü ise yaratılışın anlamsız ve gayesiz olmadığına dair dinî bir yorumdur.
Dünya hayatında her zaman adalet tam olarak gerçekleşmez.
Bazı insanlar haksızlığa uğrar.
Bazı suçlular cezadan kaçabilir.
Bazı iyilikler karşılıksız kalabilir.
İslâm inancında Allah’ın mutlak adaleti ve hikmeti, ahiret hayatıyla birlikte değerlendirilir.
Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:
“Yoksa kötülük işleyenler, kendilerini iman edip iyi işler yapanlarla bir tutacağımızı mı sandılar?”
Câsiye suresi, 21. ayetin anlamından
Bu ayet, iyilik ile kötülüğün Allah katında aynı olmadığını bildirir.
Risale-i Nur’un Haşir Risalesi’nde de Allah’ın hikmet, rahmet ve adaletinin ahiret hayatına işaret ettiği açıklanır.
Dünya hayatının sınırlı olması, bütün hesapların burada tamamlanacağı anlamına gelmez.
Ahiret, İslâm inancında ilâhî adaletin tam olarak tecelli edeceği âlemdir.
|
İlâhî isim |
Hikmetle münasebeti |
|---|---|
|
El-Hakîm |
Her şeyi hikmetle yaratan |
|
El-Alîm |
Her şeyi eksiksiz bilen |
|
El-Kadîr |
Her şeye gücü yeten |
|
El-Hakem |
Hüküm veren, hükmü kesin olan |
|
El-Adl |
Mutlak adalet sahibi |
|
Er-Rahmân |
Rahmeti bütün yaratılmışları kuşatan |
|
Er-Rahîm |
Merhametiyle muamele eden |
|
El-Latîf |
İnce ve gizli hususları bilen, lütfeden |
|
El-Hâlık |
Bütün varlıkları yaratan |
|
El-Musavvir |
Varlıklara şekil veren |
|
El-Kayyûm |
Bütün varlıkları ayakta tutan |
Bir insanın yaratılışında El-Hâlık ismi düşünülür.
Bedeninin düzeninde El-Hakîm ismi tefekkür edilir.
Organlarının farklı vazifelerinde El-Alîm ismi hatırlanır.
Hayatının devamında El-Kayyûm ismi görülür.
İhtiyaçlarının karşılanmasında Er-Rezzâk ve Er-Rahîm isimleri üzerinde düşünülür.
Bütün bu isimler bir olan Allah’ın farklı kemal sıfatlarını ve fiillerini tanıtır.
İnsan sınırlı bilgi sahibidir.
Bu nedenle karşılaştığı her hadisenin bütün sonuçlarını bilemez.
Bir olayın neden meydana geldiğini anlamadığında kesin hükümler vermekten sakınmalıdır.
İnsan hayatında zorluklarla karşılaşabilir.
Sabır, bu zorluklar karşısında sorumluluklarını terk etmeden dayanabilmektir.
Sabır, haksızlığa sessiz kalmak veya tedaviden vazgeçmek anlamına gelmez.
İnsan kendisine verilen nimetleri fark etmelidir.
Sağlık, akıl, aile, bilgi, zaman ve hayat büyük nimetlerdir.
Bu nimetleri doğru şekilde kullanmak şükrün önemli bir parçasıdır.
İnsan karar verirken sonuçları düşünmelidir.
Öfkeyle hareket etmekten sakınmalıdır.
Adaleti gözetmelidir.
Başkalarına zarar vermemeye dikkat etmelidir.
İnsan kâinattaki varlıkların yapısını ve görevlerini araştırmalıdır.
Bilimsel bilgiler edinmeli ve öğrendiklerini imanî tefekkürle değerlendirebilmelidir.
Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. İbrahim’in duasında şöyle buyrulur:
Arapça:
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Türkçe okunuşu:
Rabbenâ veb‘as fîhim resûlen minhum yetlû aleyhim âyâtike ve yuallimuhumul-kitâbe vel-hikmete ve yuzekkîhim, inneke entel-azîzul-hakîm.
Anlamı:
“Rabbimiz! İçlerinden onlara senin ayetlerini okuyacak, kitabı ve hikmeti öğretecek ve onları arındıracak bir peygamber gönder. Şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.”
Bakara suresi, 129. ayet.
Allah’ım! Sen El-Hakîm’sin. Bütün fiillerinde ve hükümlerinde hikmet sahibisin. Benim bilgim sınırlıdır. Bana doğruyu anlamayı, hakikati görmeyi ve hikmetli davranmayı nasip et.
Bana faydalı ilim, güzel ahlâk, sabır ve basiret ver. Anlayamadığım hadiseler karşısında acele hüküm vermekten beni koru. Nimetlerine şükretmeyi, zorluklar karşısında sorumluluklarımı yerine getirmeyi ve hayatımı Senin rızana uygun değerlendirmeyi nasip et. Âmin.
Allah mutlak hikmet sahibidir. O’nun ilmi ve hükümleri eksiklikten münezzehtir.
Kâinat boşuna yaratılmamıştır. İslâmî tefekkürde varlık âlemi anlam ve hikmet taşır.
Yaratılıştaki ölçü ve düzen, Allah’ın hikmetini hatırlatan işaretlerdir.
Canlıların organları ve sistemleri farklı vazifeler üstlenir.
Ekosistemlerdeki karşılıklı ilişkiler teavün ve tesanüd üzerinde düşünmeye vesile olur.
İnsan her hadisenin bütün hikmetlerini bilemez.
Hastalık ve musibetler karşısında sabır, tedbir ve yardımlaşma birlikte önemlidir.
İlâhî hikmet, ahiret ve adalet inancıyla birlikte değerlendirilir.
El-Hakîm ismini tanımak, insanı ölçülü, adaletli ve sorumlu davranmaya yönlendirmelidir.
Hikmet tefekkürü, marifetullahı ve kulluk şuurunu güçlendirir.
Risale-i Nur’un hikmet anlayışında insan, kâinata yalnızca maddî varlıklar topluluğu olarak bakmaz.
Her varlığı Allah’ın isimlerini tanıtan bir eser olarak okumaya çalışır.
Bir çiçeğin güzelliğinde sanat ve rahmeti düşünür.
Bir ağacın büyümesinde hayat ve hikmeti tefekkür eder.
Bir insanın bedeninde ilim, kudret ve düzenin işaretlerini görür.
Gökyüzündeki yıldızlarda yaratılışın büyüklüğünü düşünür.
Fakat bu tefekkürün en önemli neticesi, insanın kendi hayatının gayesini anlamaya yönelmesidir.
İnsan da kâinatın bir parçasıdır.
Ona akıl verilmiştir.
İrade verilmiştir.
Vicdan ve ahlâkî sorumluluk verilmiştir.
Bu nimetler insanın yalnızca dünya hayatını sürdürmesi için değil, Allah’ı tanıması ve kulluk vazifesini yerine getirmesi için de verilmiştir.
Bu bakımdan El-Hakîm ismi, insana şu soruyu sordurur:
“Ben niçin yaratıldım ve bana verilen hayatı hangi gaye için kullanmalıyım?”
Kur’ân-ı Kerîm bu soruya kulluk ve ahiret sorumluluğu çerçevesinde cevap verir.
İnsan, kendisine verilen hayatı yalnızca geçici menfaatler için tüketmemelidir.
İlim öğrenmeli.
İyilik yapmalı.
Adaleti gözetmeli.
İnsanlara faydalı olmalı.
Allah’ın rızasını kazanmaya çalışmalıdır.
Böylece hayat, hikmetli bir gayeye yönelmiş olur.
El-Hakîm ismi, Allah’ın bütün fiillerinde ve hükümlerinde mutlak hikmet sahibi olduğunu bildirir.
İnsan bedenindeki organlardan bitkilerin büyümesine, hayvanların kabiliyetlerinden ekosistemlerdeki ilişkilere, atomların yapısından galaksilerin düzenine kadar kâinattaki pek çok hadise hikmet üzerinde düşünmeye vesile olur.
Risale-i Nur perspektifinde bu düzen, Allah’ın ilim, kudret ve hikmetini tanıtan büyük bir tefekkür alanıdır.
İnsan bu hakikatleri düşündükçe kendi bilgisinin sınırlı olduğunu anlar.
Kibirden uzaklaşır.
Nimetlere şükreder.
Zorluklar karşısında sabır ve tevekkül göstermeye çalışır.
Hayatını daha bilinçli ve sorumlu şekilde değerlendirir.
En önemlisi de yaratılışın gayesini düşünerek Allah’a kulluk etmeye yönelir.
El-Hakîm isminin insana verdiği en büyük ders şudur:
Ey insan! Kâinatta gördüğün düzen, ölçü ve hikmet üzerinde düşün. Sana verilen aklı, kalbi ve hayatı boş yere harcama. Her hadisenin bütün hikmetlerini bilemeyeceğini unutma. İlim öğren, adaleti gözet, iyilik yap ve hayatını sonsuz hikmet sahibi olan Allah’ın rızasına uygun değerlendir.
Bu makale, Kur’ân ayetleri, İslâmî inanç esasları, İmam Gazâlî’nin ilâhî isimlere yaklaşımı ve Risale-i Nur’un hikmet bahisleri ışığında hazırlanmış açıklamalı bir tefekkür yazısıdır; kaynaklardan kelimesi kelimesine aktarım değildir.
Kur’ân-ı Kerîm: Bakara 2:129, 220; Âl-i İmrân 3:191; Mü’minûn 23:115; Kamer 54:49; Mülk 67:2; Câsiye 45:21.
Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, Otuzuncu Lem’a, İsm-i Hakem ve İsm-i Hakîm bahisleri.
Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, Onuncu Söz (Haşir Risalesi).
Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, Yirmi İkinci Söz.
Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, Otuz Üçüncü Söz (Pencereler Risalesi).
Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, Yirmi Beşinci Lem’a (Hastalar Risalesi).
İmam Gazâlî, el-Maksadü’l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi’l-Hüsnâ.
1. El-Hayy
Hayatın yaratılması
2. El-Kayyûm
Varlıkların ayakta tutulması
3. El-Alîm
Allah’ın sonsuz ilmi
4. El-Kadîr
Allah’ın sonsuz kudreti
5. El-Hakîm
Yaratılıştaki sonsuz hikmet
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.