EBU CEHİL, VELÎD B. MUĞÎRE, UTBE B. REBÎA VE EBÛ LEHEB’İN HAYATLARINDAN GÜNÜMÜZE 40 İBRET DERSİ

Giriş

Kur’ân-ı Kerîm ve siyer kaynakları yalnızca iman eden örnek şahsiyetleri değil, hakikate karşı direnen kimseleri de bize tanıtır. Bunun hikmetlerinden biri, insanın sadece güzel örneklerden değil, yanlış örneklerden de ders almasıdır.

Hz. Ebû Bekir’in sadakatinden, Hz. Ömer’in adaletinden, Hz. Hamza’nın cesaretinden ders aldığımız gibi; Ebû Cehil, Velîd b. Muğîre, Utbe b. Rebîa ve Ebû Leheb’in hayatlarından da kibir, taassup, makam sevgisi, menfaatperestlik, düşmanlık ve hakikat karşısında inadın ne kadar tehlikeli olduğunu öğrenebiliriz.

Bu makalede amaç, şahısları yalnızca tarihî birer figür olarak anlatmak değil; onların yanlışlarında görülen ahlâkî hastalıkları kendi hayatımız açısından değerlendirmektir.

1. Hakikate Yakın Olmak, Hakikati Kabul Etmek Demek Değildir

Bu isimlerin tamamı Hz. Muhammed’i (s.a.v.) yakından tanıyordu.

Onun doğruluğunu, güvenilirliğini, hayat tarzını biliyorlardı.

Fakat peygamberlik geldikten sonra önemli bir kısmı onu kabul etmedi.

Kur’ân şöyle buyurur:

“Gerçekte onlar seni yalanlamıyorlar; fakat zalimler Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorlar.”
(En‘âm, 6/33)

Ders 1

Bir insan hakikati görebilir ama nefsine ağır geldiği için onu reddedebilir.

Bilmek başka, teslim olmak başkadır.

2. Kibir, En Büyük Manevî Perdelerden Biridir

Ebû Cehil’in şahsında en belirgin özelliklerden biri kibirdir.

Kibir, insanın kendisini üstün görmesine ve karşısındaki doğruyu küçümsemesine sebep olabilir.

Kur’ân buyurur:

“Yeryüzünde böbürlenerek yürüme.”
(İsrâ, 17/37)

Ders 2

Hakikatin önündeki en kalın perdelerden biri, ‘Ben zaten biliyorum’ düşüncesidir.

3. Soy ve Kabile Üstünlüğü İnsanı Aldatabilir

Cahiliye toplumunda kabile çok önemliydi.

Kişinin değeri çoğu zaman soyu, ailesi ve kabilesiyle ölçülüyordu.

İslâm ise bunu reddetti:

“Allah katında en değerli olanınız, takvaca en üstün olanınızdır.”
(Hucurât, 49/13)

Ders 3

Soy, aile, aşiret, millet veya çevre üstünlük sebebi değildir.

Gerçek üstünlük ahlâk ve takvadadır.

4. Velîd b. Muğîre ve Servet İmtihanı

Velîd b. Muğîre Mekke’nin zengin ve itibarlı kimselerinden biriydi.

Kur’ân’da onun şahsıyla ilişkilendirilen ayetlerde büyük servet ve imkân sahibi bir kimsenin buna rağmen hakikate karşı çıkması anlatılır.

Müddessir sûresindeki şu ifadeler dikkat çekicidir:

“Beni, yarattığım kişiyle baş başa bırak. Ona bol bol mal verdim...”
(Müddessir, 74/11-12)

Ders 4

Servet bir nimet olduğu kadar imtihandır.

Para kalbi büyütmez; aksine kibri büyütebilir.

5. Çok Şeye Sahip Olmak, Çok Şükretmek Anlamına Gelmez

İnsan sahip oldukları arttıkça Allah’a daha çok yaklaşabilir.

Ama tam tersi de olabilir.

Servet, makam ve imkân bazı insanları şükre değil, gurura sürükler.

Ders 5

Nimet arttıkça sorumluluk da artar.

6. Kur’ân’ın Tesirini Hissetmek, İmana Yetmez

Velîd b. Muğîre’nin Kur’ân’ın söz gücünden etkilendiğine dair rivayetler vardır.

Fakat toplum baskısı, gurur ve menfaat onun teslimiyetini engelledi.

Ders 6

Duygusal etkilenme ile imanî teslimiyet aynı şey değildir.

Kur’ân’ı beğenmek başka, onun ölçülerine göre yaşamak başkadır.

7. Menfaat, Vicdanı Susturabilir

Bir insan doğruyu kabul ettiğinde bazı dünyevi kayıplardan korkabilir:

• makam,

• ticaret,

• çevre,

• itibar,

• güç.

Ders 7

Menfaat, vicdanın en büyük imtihanlarından biridir.

8. Utbe b. Rebîa’nın Teklifleri

Siyer kaynaklarında Utbe b. Rebîa’nın Hz. Peygamber’e mal, makam ve liderlik gibi tekliflerle geldiği anlatılır.

Amaç, tebliğden vazgeçmesini sağlamaktı.

Hz. Peygamber bu teklifleri kabul etmedi.

Ders 8

Hakikat pazarlık konusu değildir.

9. Parayla Her Şey Satın Alınamaz

Cahiliye zihniyeti çoğu şeyi para ve makam üzerinden çözmeye çalışıyordu.

Fakat Hz. Peygamber’in tebliği maddî çıkar için değildi.

Ders 9

Bir insanın ideali parayla değişiyorsa, o ideal yeterince sağlam değildir.

10. Hakikati Susturmak İçin Dünya Teklif Edilebilir

İnsan bazen yalnız tehdit edilmez; satın alınmaya da çalışılır.

Ders 10

Dünyevî çıkar, insanın inancından ve ahlâkından daha değerli hâle gelmemelidir.

11. Ebû Leheb ve Aile Yakınlığının Yetmemesi

Ebû Leheb, Hz. Peygamber’in öz amcasıydı.

Fakat aile bağı ona iman kazandırmadı.

Kur’ân’da onun hakkında Tebbet sûresi nazil oldu:

“Ebû Leheb’in elleri kurusun; kurudu da.”
(Tebbet, 111/1)

Ders 11

Bir peygambere yakın akraba olmak bile insanı kurtarmaz.

12. Soy Değil, İman Kurtarır

Ebû Leheb’in durumu çok açıktır.

Hz. Muhammed’e kan bağıyla yakın ama iman bakımından uzaktı.

Ders 12

Allah katında akrabalık değil, iman ve amel esastır.

13. Aile İçinde Hakikate Karşı Çıkmak

İnsanın en yakınından gelen doğru bazen nefse daha ağır gelebilir.

Çünkü “Onu ben küçüklüğünden beri tanıyorum” düşüncesi kibri artırabilir.

Ders 13

Yakınlık, doğruyu küçümseme sebebi olmamalıdır.

14. Aile Desteği Büyük Bir Nimettir

Ebû Leheb, yeğenine destek olmak yerine ona karşı çıktı.

Ders 14

Aile fertleri birbirini iyilikte desteklemelidir.

15. Düşmanlık İnsan Gözünü Kör Edebilir

Bir insana karşı aşırı öfke, onun yaptığı her şeyi yanlış görmeye sebep olabilir.

Ders 15

Adalet, sevdiğine de sevmediğine de hakkını vermektir.

16. Kişiselleştirilmiş Düşmanlık Aklı Bozar

İnsan bir fikri tartışmak yerine kişiye saldırmaya başladığında sağlıklı düşünemez.

Ders 16

Bir düşünceye karşı çıkarken hakaret etmek, haklılık delili değildir.

17. Toplum Baskısı Çok Güçlüdür

Mekke ileri gelenleri birbirlerinden etkileniyorlardı.

Birinin Müslüman olması kabile dengelerini değiştirebilirdi.

Ders 17

İnsan ‘El âlem ne der?’ korkusuyla hakikatten vazgeçmemelidir.

18. Çoğunluk Her Zaman Doğru Değildir

Kur’ân defalarca çoğunluğun hakikatin ölçüsü olmadığını hatırlatır.

Ders 18

Bir fikrin çok taraftarı olması, onun doğru olduğunu garanti etmez.

19. Alay, Hakikatin Karşısında Zayıf Bir Silahtır

İlk Müslümanlarla alay edildi.

Ders 19

Hakikati delille çürütemeyenler bazen alaya başvurur.

20. Hakaret, Delil Değildir

Kur’ân insanları alay ve kötü lakaptan men eder:

“Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin.”
(Hucurât, 49/11)

Ders 20

Bir insanın şahsiyetine saldırmak, fikrini çürütmez.

21. Güçsüzlere Zulüm, Gerçek Güçsüzlüktür

Mekke döneminde köleler ve korumasız Müslümanlar ağır baskı gördü.

Ders 21

Bir insanın ahlâkı, kendinden güçsüze davranışında belli olur.

22. Makam Geçicidir

Ebû Cehil Mekke’de çok güçlüydü.

Fakat Bedir’de bütün bu güç sona erdi.

Ders 22

Dünya makamı geçici, ahiret hesabı kalıcıdır.

23. Para Ölümü Durduramaz

Kur’ân:

“Malım bana hiçbir fayda sağlamadı.”
(Hâkka, 69/28)

buyurur.

Ders 23

Servet insanı ölümden kurtarmaz.

24. İnat, Yanlışı Büyütür

İlk yanlış her zaman son değildir.

Ama insan yanlışını savunmaya başladığında mesele büyür.

Ders 24

Yanlıştan dönmek zayıflık değil, erdemdir.

25. ‘Ben Yanlış Yapmış Olamam’ Düşüncesi Tehlikelidir

İnsan kendi kararına aşırı bağlandığında delilleri görmez.

Ders 25

Kişi zaman zaman kendi düşüncesini de sorgulamalıdır.

26. Kalbin Paslanması

Kur’ân:

“Onların kazandıkları, kalplerini paslandırmıştır.”
(Mutaffifîn, 83/14)

buyurur.

Ders 26

Günah tekrarlandıkça vicdanın hassasiyeti azalabilir.

27. Küçük Günahları Küçümsememek

Büyük manevi çöküş çoğu zaman küçük yanlışlarla başlar.

Ders 27

Küçük kibirler, zamanla büyük bir karakter hastalığına dönüşebilir.

28. Makam Sevgisi Aklı Esir Alabilir

Bir insan yöneticiliğini veya statüsünü kaybetmemek için doğruyu reddedebilir.

Ders 28

Makam için vicdan satılmamalıdır.

29. İnsanların Övgüsünü Fazla Önemsemek

Bazı insanlar Allah’ın rızasından çok toplumun takdirini düşünür.

Ders 29

İnsanların alkışı geçici, Allah’ın rızası kalıcıdır.

30. Hakikati Söyleyenin Kimliği Değil, Sözün Doğruluğu Önemlidir

Bir sözü sevmediğimiz biri söylüyor olabilir.

Ders 30

Doğruyu düşmanından bile gelse kabul etmek büyük bir ahlâktır.

31. Babanın Yanlışı Evladın Kaderi Değildir

Ebû Cehil’in oğlu İkrime daha sonra Müslüman oldu.

Ders 31

İnsan ailesinden gördüğü yanlışları sürdürmek zorunda değildir.

32. Geçmişteki Düşmanlık Tövbe Kapısını Kapatmaz

İkrime ve başka birçok sahâbî başlangıçta İslâm’a karşıydı.

Sonra iman ettiler.

Ders 32

İnsan ne kadar hata etmiş olursa olsun dönüş kapısı açıktır.

33. Hz. Ömer Örneği

Hz. Ömer de başlangıçta İslâm’a karşıydı.

Daha sonra İslâm’ın en büyük şahsiyetlerinden biri oldu.

Ders 33

İnsan değişebilir.

34. Ebû Cehil ile Hz. Ömer Arasındaki Esas Fark

İkisi de güçlü karakterlerdi.

Ama biri hakikat karşısında teslim oldu, diğeri inatta devam etti.

Ders 34

İnsanı yücelten güçlü olmak değil, gücünü hakka teslim etmektir.

35. Dinlemek Yetmez

Kur’ân dinleyenlerin hepsi iman etmedi.

Ders 35

İlâhî mesajı duymak yetmez; düşünmek ve yaşamak gerekir.

36. Bilgi İnsanı Tevazuya Götürmelidir

Gerçek ilim kibir doğurmaz.

Kur’ân:

“Allah’a karşı kulları içinde ancak âlimler derin saygı duyarlar.”
(Fâtır, 35/28)

buyurur.

Ders 36

Bilginin meyvesi tevazudur.

37. Dünya Başarısı, Manevî Başarı Demek Değildir

Bir insan ticarette başarılı olabilir, toplumda tanınabilir ve çok güçlü olabilir.

Ama Allah katındaki değeri bambaşkadır.

Ders 37

Kariyer ile karakter aynı şey değildir.

38. Zulüm Sonsuza Kadar Devam Etmez

Bedir, Mekke’de zulüm gören Müslümanlar için önemli bir dönüm noktası oldu.

Ders 38

Haksız güç sonsuza kadar sürmez.

39. Nefsimize Bakmadan Tarih Okumak Eksiktir

Ebû Cehil’i, Ebû Leheb’i veya Velîd’i kınamak kolaydır.

Asıl mesele onların hastalıklarından bizde de küçük paylar olup olmadığını araştırmaktır.

Ders 39

Kendimize sormalıyız:

“Ben kibirli miyim?”

“Yanlışımı kabul edebiliyor muyum?”

“Menfaat uğruna haksızlığa susuyor muyum?”

“Sevmediğim birinden gelen doğruyu reddediyor muyum?”

40. En Büyük Ders: Hakikat Nefisten Büyüktür

Bu dört kişinin hayatından çıkan ortak ders budur.

Ders 40

İnsan hakikati kendi gururunun, makamının ve menfaatinin önüne koymalıdır.

Risale-i Nur Perspektifinden Değerlendirme

Risale-i Nur’da enâniyet, nefis ve kibir insanın hakikati anlamasının önündeki önemli perdeler arasında değerlendirilir.

İnsan kendi benliğini merkeze koyduğunda:

“Ben biliyorum.”

“Ben üstünüm.”

“Benim dediğim doğru.”

“Benim makamım daha yüksek.”

demeye başlayabilir.

Bu düşünce büyüdükçe insan hakikati kendisine göre ölçmeye başlar.

Oysa iman insana şu şuuru öğretir:

Ben hakikatin sahibi değilim; hakikate tâbi olmakla yükümlüyüm.

Bu bakımdan Ebû Cehil ve benzerlerinin hayatı, enâniyetin aşırı büyümesinin insanı nerelere götürebileceğine dair tarihî birer ibret levhasıdır.

Dört Şahsiyetin Ortak Manevî Hastalıkları

Ebû Cehil’de öne çıkan hastalık:
Kibir ve inat.

Velîd b. Muğîre’de öne çıkan hastalık:
Servet, itibar ve gurur.

Utbe b. Rebîa’da görülen yaklaşım:
Hakikati dünya menfaatiyle susturmaya çalışma.

Ebû Leheb’de öne çıkan hastalık:
Akrabalığa rağmen düşmanlık ve öfke.

Bunların ortak noktası ise şudur:

Nefsin arzusu, hakikatin önüne geçirilmiştir.

Günümüz İnsanına Uygulama

Bu kıssaları yalnız Mekke tarihine ait görmek yanlış olur.

Bugün de insan:

• makamını kaybetmemek için susabilir,

• parası için yanlış yapabilir,

• grubunu savunmak için haksızlığı örtebilir,

• sevmediği kişiden gelen doğruyu reddedebilir,

• sosyal medyada karşısındakini aşağılayabilir,

• zayıf insanlara kaba davranabilir.

Bu sebeple bu tarihî şahsiyetler birer ayna gibi okunmalıdır.

Amaç:

“Onlar ne kötü insanlardı”

demek değil;

“Onları bu sona götüren özelliklerden bende bir pay var mı?”

diye düşünmektir.

Sonuç

Ebû Cehil, Velîd b. Muğîre, Utbe b. Rebîa ve Ebû Leheb’in hayatları bize çok önemli bir hakikati öğretir:

İnsanın en büyük düşmanı bazen dışarıda değil, kendi nefsindedir.

Kibir aklı körleştirebilir.

Menfaat vicdanı susturabilir.

Makam sevgisi hakikati örtebilir.

Grup taassubu adaleti bozabilir.

Öfke merhameti yok edebilir.

Fakat tevazu, tövbe ve hakka teslimiyet insanın hayatını tamamen değiştirebilir.

Bu yüzden müminin duası şu olmalıdır:

“Allah’ım, hakkı hak olarak göster ve ona uymayı nasip et; bâtılı bâtıl olarak göster ve ondan uzaklaşmayı nasip et.”

İslâm tarihinin bize öğrettiği en önemli ölçülerden biri şudur:

İnsanı büyük yapan serveti değil sadakati,
makamı değil takvası,
soyu değil ahlâkı,
gücü değil adaleti,
şöhreti değil Allah katındaki hâlidir.

Dua

Allah’ım!

Kalplerimizi kibirden, hasetten, taassuptan, makam sevgisinden ve inattan koru.

Bize yanlışımızı gördüğümüzde dönmeyi, hakikati kimden gelirse gelsin kabul etmeyi, güçsüzlere merhametle davranmayı nasip et.

Malı, makamı ve insanların övgüsünü Senin rızanın önüne geçirenlerden eyleme.

Kur’ân’ın hakikatlerini anlayan, yaşayan ve güzel ahlâkla temsil eden kullarından eyle.

Âmin.