Durumsal Farkındalık Perspektifinden Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Hayatından Hikmetli Dersler

Giriş: Basiret, Feraset ve Hikmetle Hayatı Okumak

İnsanın hayatta başarılı olabilmesi yalnızca bilgi sahibi olmasına bağlı değildir. İçinde bulunduğu şartları doğru okuyabilmesi, insanları tanıyabilmesi, tehlikeleri önceden fark edebilmesi, değişen şartlara uygun davranabilmesi ve vereceği kararların muhtemel sonuçlarını hesaplayabilmesi de son derece önemlidir.

Günümüzde bu yeteneklerin bütünü çoğu zaman “durumsal farkındalık” kavramıyla ifade edilir.

Durumsal farkındalık kabaca üç aşamada düşünülebilir:

1. Fark etmek: Çevrede neler oluyor?

2. Anlamlandırmak: Olanların gerçek anlamı nedir?

3. Öngörmek: Böyle devam ederse biraz sonra ne olabilir?

İslâmî kavramlarla meseleye baktığımızda bunun basiret, feraset, tedbir, hikmet, teenni, istişare ve tevekkül gibi kavramlarla yakın ilişkisi vardır.

Kur’ân şöyle buyurur:

“De ki: İşte benim yolum budur. Ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah’a çağırıyoruz.”
(Yûsuf, 12/108)

Hz. Muhammed’in (s.a.v.) hayatı incelendiğinde onun yalnızca hadiseleri yaşayan değil; insanları, şartları, zamanı, mekânı ve hadiselerin muhtemel sonuçlarını çok iyi değerlendiren bir peygamber ve lider olduğu görülür.

Ancak önemli bir noktayı baştan belirtmek gerekir: Resûlullah’ın (s.a.v.) hayatını sadece modern psikoloji veya liderlik kavramlarıyla açıklamak eksik kalır. O, Allah’ın vahyiyle desteklenen bir peygamberdir. Bununla beraber onun beşerî tedbirleri, istişaresi, stratejik düşünmesi ve insan psikolojisini gözetmesi ümmeti için son derece önemli örneklerdir.

1. Peygamberî Durumsal Farkındalığın Temeli: Basiret

Kur’ân, Allah’a davetin bile körü körüne değil, basiret üzere yapılmasını ister.

Basiret yalnızca gözle görmek değildir.

Basiret;

görünen olayın arkasındaki anlamı, insan davranışlarının sebeplerini ve hadiselerin muhtemel sonuçlarını kavrayabilmektir.

Hz. Peygamber’in (s.a.v.) hayatında bunun çok sayıda örneği vardır.

Bir insanın yalnızca:

“Şu anda ne oluyor?”

diye sorması yeterli değildir.

Aynı zamanda:

“Neden oluyor?”

ve:

“Bundan sonra ne olabilir?”

sorularını da sorması gerekir.

Hikmetli ders

Mümin sadece hadiseleri seyreden değil, hadiseleri ibret nazarıyla okuyan insan olmalıdır.

Kur’ân’ın sık sık insanı düşünmeye, akletmeye, ibret almaya çağırmasının önemli hikmetlerinden biri budur.

2. Mekke Dönemi: Toplumsal Gerçekliği Doğru Okumak

Resûlullah (s.a.v.) peygamberliğinin ilk yıllarında Mekke toplumunun yapısını çok iyi biliyordu.

Mekke;

• kabile bağlarının güçlü olduğu,

• putperestliğin ekonomik ve sosyal düzenle birleştiği,

• Kureyş ileri gelenlerinin büyük nüfuza sahip olduğu,

• kölelerin ve himayesiz insanların savunmasız bulunduğu

bir toplumdu.

Bu şartlarda tebliğin ilk dönemlerinde daha ihtiyatlı bir yöntem takip edilmesi dikkat çekicidir.

İman edenlerin sayısı ve toplumsal güçleri arttıkça davetin görünürlüğü de arttı.

Buradaki durumsal farkındalık

Resûlullah (s.a.v.) hakikatin değişmezliği ile yöntemin şartlara göre değişebilmesini birbirinden ayırıyordu.

İslâm'ın hakikatlerinden taviz vermedi.

Fakat hakikatin nasıl anlatılacağı konusunda şartları dikkate aldı.

Hikmetli ders

İlke sabit olabilir; yöntem her zaman sabit olmak zorunda değildir.

Bu özellikle:

• eğitimde,

• aile hayatında,

• yöneticilikte,

• tebliğde,

• iş hayatında

önemli bir prensiptir.

3. İnsanları Aynı Kalıba Sokmamak

Hz. Peygamber’in (s.a.v.) insanlarla ilişkilerinde dikkat çeken özelliklerden biri, her insana aynı şekilde yaklaşmamasıdır.

İnsanların;

• karakterlerini,

• bilgi seviyelerini,

• psikolojik durumlarını,

• niyetlerini,

• yaşlarını,

• sosyal şartlarını

gözetirdi.

Bu sebeple bazen kendisine benzer sorular soran insanlara farklı cevaplar verdiği görülür.

Bir insanın en büyük problemi öfke olabilir.

Başkasının problemi cimrilik olabilir.

Bir başkasının problemi ailesine karşı sorumluluklarını ihmal etmek olabilir.

Dolayısıyla hikmetli eğitim:

Herkese aynı ilacı vermek değil, kişinin ihtiyacını doğru teşhis etmektir.

Hikmetli ders

Durumsal farkındalığın önemli boyutlarından biri insanı okuyabilmektir.

Bir öğretmen öğrencisini,

bir anne-baba çocuğunu,

bir yönetici çalışanını,

bir davetçi muhatabını

tanımadan doğru yöntem geliştirmekte zorlanır.

4. Habeşistan Hicreti: Tehlikeyi Önceden Görmek

Mekke’de Müslümanlara yönelik baskılar arttığında Resûlullah (s.a.v.) bazı Müslümanların Habeşistan’a hicret etmelerine izin verdi.

Bu tercihin önemli taraflarından biri, Habeşistan hükümdarı Necâşî’nin adaletli bir hükümdar olarak bilinmesiydi.

Burada dikkat çekici bir prensip ortaya çıkar:

İdeal şartların bulunmadığı bir ortamda bile adaletin bulunduğu yer, zulmün bulunduğu yere tercih edilebilir.

Durumsal farkındalık açısından

Resûlullah (s.a.v.) sadece mevcut zulmü görmedi.

Aynı zamanda:

“Bu baskı devam ederse özellikle korumasız Müslümanların durumu ne olacak?”

sorusunun cevabını da değerlendirdi.

Yani yalnızca mevcut tehlikeyi değil, yaklaşan tehlikeyi hesaba kattı.

Hikmetli ders

Tedbir çoğu zaman tehlike meydana geldikten sonra değil, tehlikenin işaretleri ortaya çıktığında alınmalıdır.

5. Tâif: Başarısız Görünen Bir Hadiseyi Nihai Sonuç Sanmamak

Tâif yolculuğu Resûlullah’ın (s.a.v.) hayatındaki en ağır hadiselerden biridir.

Beklediği kabul gerçekleşmedi.

Hakarete uğradı.

Taşlandı.

Fakat bu ağır tecrübe onu ümitsizliğe sürüklemedi.

Burada çok önemli bir zihinsel farkındalık vardır:

Bugünkü sonuç, hikâyenin sonu değildir.

İnsan çoğu zaman içinde bulunduğu ânı bütün geleceğin ölçüsü zanneder.

Bir iş başarısız olduğunda:

“Her şey bitti.”

der.

Peygamberî bakış ise farklıdır.

Bugünkü kapının kapanması, yarın başka bir kapının açılmayacağı anlamına gelmez.

Hikmetli ders

Durumsal farkındalık yalnızca tehlikeyi görmek değildir; imkânların henüz tükenmediğini de görebilmektir.

6. Hicret: Peygamberî Tedbirin En Büyük Örneklerinden Biri

Hicret hadisesi, durumsal farkındalık bakımından Siyer'in en dikkat çekici hadiselerindendir.

Resûlullah (s.a.v.) Allah’a tam tevekkül ettiği hâlde sebeplere son derece dikkat etti.

Hicret hazırlıklarında;

• yol arkadaşının belirlenmesi,

• yolculuk için hazırlık yapılması,

• bilgi akışının sağlanması,

• izlerin takip edilmesi ihtimalinin düşünülmesi,

• güvenilir bir yol rehberinden yararlanılması,

• doğrudan alışılmış güzergâha yönelmek yerine tedbirli hareket edilmesi

gibi birçok tedbir görüyoruz.

Burada çok önemli bir İslâmî prensip ortaya çıkar:

Tevekkül, tedbirsizlik değildir.

Allah’a güvenmek:

“Hiçbir tedbir almama gerek yok.”

demek değildir.

Gerçek tevekkül:

elinden gelen tedbiri aldıktan sonra sonucu Allah’a bırakmaktır.

7. Sevr Mağarası: Kriz Anında Psikolojik Sükûnet

Hicret sırasında müşrikler Sevr mağarasına kadar yaklaşmışlardı.

Hz. Ebû Bekir (r.a.) endişelendiğinde Resûlullah’ın (s.a.v.) söylediği söz Kur’ân’da şöyle aktarılır:

“Üzülme; şüphesiz Allah bizimle beraberdir.”
(Tevbe, 9/40)

Burada muazzam bir kriz yönetimi dersi vardır.

Tehlike gerçekti.

Fakat panik yoktu.

Tedbir alınmıştı.

Fakat tedbir putlaştırılmamıştı.

Allah’a güven vardı.

Formül

Tehlikeyi küçümsememek + paniğe kapılmamak + tedbir almak + Allah’a güvenmek

İşte mümince durumsal farkındalığın önemli ölçülerinden biri budur.

8. Medine’ye Hicret: Sadece Kaçış Değil Yeni Bir Düzen Kurmak

Hicret yalnızca Mekke’deki zulümden kaçmak değildir.

Medine’de yeni bir toplum inşa edilmiştir.

Mescid-i Nebevî,

Muhacir-Ensar kardeşliği,

toplumsal düzenlemeler

ve farklı gruplarla ilişkilerin belirlenmesi bunun parçalarıdır.

Bu durum Resûlullah’ın (s.a.v.) sadece:

“Bugünkü problemden nasıl kurtuluruz?”

diye düşünmediğini gösterir.

Aynı zamanda:

“Yarın nasıl bir toplum kuracağız?”

sorusunu da dikkate almıştır.

Hikmetli ders

Gerçek liderlik yalnızca kriz çözmek değildir.

Krizden sonra kurulacak düzeni de düşünebilmektir.

9. Bedir: Bilgi Toplamanın Önemi

Bedir Gazvesi sırasında düşmanın konumu, sayısı ve hareketleri hakkında bilgi edinmeye önem verilmesi dikkat çekicidir.

Savaş gibi kritik durumlarda yanlış bilgi ölümcül sonuçlara yol açabilir.

Buradan önemli bir prensip çıkar:

Doğru kararın hammaddesi doğru bilgidir.

Eksik bilgi → yanlış değerlendirme
Yanlış değerlendirme → yanlış karar
Yanlış karar → ağır sonuçlar

Günümüze ders

Bir haber duyduğumuzda hemen tepki vermemeliyiz.

Önce:

Bilgi doğru mu?
Kaynağı güvenilir mi?
Eksik bilgi var mı?
Başka açıklaması olabilir mi?

diye düşünmeliyiz.

Kur’ân'ın haberlerin araştırılmasına dair uyarısı da bu açıdan son derece önemlidir:

“Size bir fasık haber getirirse onu araştırın…”
(Hucurât, 49/6)

10. Bedir’de Hubâb b. Münzir: Uzman Görüşüne Açık Olmak

Bedir'de ordunun konumuyla ilgili meşhur rivayette Hubâb b. Münzir, seçilen yerin vahye dayalı olup olmadığını sorar.

Bunun savaş stratejisine ilişkin bir tercih olduğunu öğrenince başka bir konum önerir ve bu görüş dikkate alınır.

Bu hadise, siyer kaynaklarında istişare ve uzman görüşünden yararlanmanın önemli örneklerinden biri olarak anlatılır.

Hikmetli ders

Liderlik:

“Her şeyi ben bilirim.”

demek değildir.

Gerçek lider:

“Bu konuda kim daha bilgili?”

sorusunu sorabilendir.

11. Uhud: Küçük Bir Stratejik Noktanın Büyük Sonuçları

Uhud Gazvesi’nde Resûlullah (s.a.v.) okçuları stratejik bir noktaya yerleştirdi ve kendilerine verilen görevi terk etmemelerini emretti.

Savaşın ilk safhasında Müslümanların üstünlüğü görülünce bazı okçular savaşın sona erdiğini düşündü.

Görev yerlerinden ayrıldılar.

Bunun sonucunda savaşın seyri değişti.

Durumsal farkındalık hatası

Burada son derece önemli bir ders vardır:

Geçici başarıyı nihai başarı zannetmek.

Bugün de insanlar aynı hatayı yapabilir.

Bir iş biraz iyi gider:

“Artık risk kalmadı.”

der.

Bir hastalık belirtisi azalır:

“Tamamen geçti.”

zanneder.

Bir işletme birkaç ay başarılı olur:

“Artık hiçbir şey olmaz.”

diye düşünür.

Hikmetli ders

Tehlike tamamen ortadan kalkmadan tedbir terk edilmemelidir.

12. Uhud’un Bir Başka Dersi: Disiplin Durumsal Farkındalığın Parçasıdır

Bir insan tehlikeyi görebilir.

Fakat gördüğü hâlde disiplinli davranmazsa farkındalığın faydası azalır.

Bu sebeple:

Farkındalık + disiplin + sabır

birlikte düşünülmelidir.

Okçuların bulunduğu geçit küçük bir alan gibi görünüyordu.

Fakat bütün savaş düzeninin güvenliği açısından kritik öneme sahipti.

Hayatımıza ders

Bazen hayatımızdaki küçük görünen disiplinler de böyledir:

• namaz vakitleri,

• günlük çalışma,

• borçların takibi,

• aile içi iletişim,

• sağlık kontrolleri,

• iş güvenliği,

• verilen sözlerin tutulması.

Küçük ihmal, zamanla büyük sonuç doğurabilir.

13. Hendek: Tehlikeyi Gelmeden Önce Karşılamak

Hendek Gazvesi, stratejik öngörünün en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Medine’ye büyük bir ittifak ordusunun yaklaşması üzerine savunma stratejisi görüşüldü.

Selmân-ı Fârisî’nin (r.a.) önerdiği hendek fikri benimsendi.

Buradaki önemli nokta

Tehlikenin şehre girmesi beklenmedi.

Tehlikenin hangi yönden gelebileceği hesaplandı ve önceden savunma oluşturuldu.

Modern ifadeyle buna:

risk analizi ve önleyici tedbir

denilebilir.

Hikmetli ders

Akıllı insan sadece:

“Problem çıkınca çözeriz.”

demez.

Şunu da sorar:

“Bu problemin ortaya çıkmasını nasıl önleyebiliriz?”

14. Selmân-ı Fârisî’nin Teklifi: Farklı Kültürlerden Bilgi Alabilmek

Hendek fikrinin İran savaş kültüründen gelen bir yöntem olması ayrıca dikkat çekicidir.

Buradan evrensel bir prensip çıkar:

Hikmet nerede bulunursa değerlidir.

İslâm insanı faydalı bilgiden uzaklaştırmaz.

Başka milletlerin;

• teknolojilerinden,

• tecrübelerinden,

• organizasyon yöntemlerinden,

• faydalı bilimlerinden

yararlanılabilir.

Hikmetli ders

Durumsal farkındalığın düşmanlarından biri dar görüşlülüktür.

İnsan:

“Biz bunu daha önce yapmadık.”

diyerek faydalı bir yöntemi reddetmemelidir.

15. Hudeybiye: Görünen Yenilginin İçindeki Gelecek Zaferi

Hudeybiye Antlaşması, durumsal farkındalık açısından Peygamber Efendimizin (s.a.v.) hayatındaki en büyük derslerden biridir.

Antlaşmanın bazı şartları sahâbeye ağır görünmüştü.

Fakat Kur’ân bu hadiseyi:

“Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik.”
(Fetih, 48/1)

ifadeleriyle değerlendirdi.

Çünkü kısa vadede taviz gibi görünen şartların ardından daha geniş bir barış ortamı oluştu ve İslâm'ın insanlara ulaşması kolaylaştı.

Büyük ders

İnsanlar çoğu zaman sadece bugünkü maliyeti görür.

Hikmetli bakış ise:

yarının kazancını da hesaba katar.

Bu sebeple:

Her geri adım yenilgi değildir.

Bazen stratejik sabır, gelecekte büyük imkânların kapısını açabilir.

16. Hudeybiye’de Duygularla Stratejiyi Birbirinden Ayırmak

Sahâbenin Kâbe’ye duyduğu özlem çok büyüktü.

Umre yapamadan geri dönmek psikolojik olarak ağırdı.

Fakat Resûlullah (s.a.v.) toplumsal duyguların yüksek olduğu bir anda bile daha geniş sonucu gözetti.

Buradan çok önemli bir liderlik prensibi çıkar:

Duyguyu anlamak gerekir; fakat bütün kararları duygunun yönetmesine izin verilmemelidir.

İnsan öfkeliyken,

korkarken,

aşırı heyecanlıyken,

çok sevindiğinde

riskleri yanlış değerlendirebilir.

Hikmetli ders

Önemli kararlar mümkün olduğunca sükûnet içinde verilmelidir.

17. Hz. Ümmü Seleme’nin Görüşü: Sosyal Psikolojiyi Okumak

Hudeybiye sonrasında yaşanan gergin atmosferde Hz. Ümmü Seleme’nin (r.anha) tavsiyesi dikkat çekicidir.

Resûlullah (s.a.v.) onun görüşünü dinlemiş ve tavsiyesinden yararlanmıştır.

Bu hadise birkaç önemli ders verir:

Birincisi: İstişare zayıflık değildir.

İkincisi: Hikmetli görüş kadın veya erkek olmasına göre değil, doğruluğuna göre değerlendirilir.

Üçüncüsü: Krizlerde insan psikolojisini anlamak son derece önemlidir.

Hikmetli ders

Bazen insanlara uzun konuşmalar yapmak yerine doğru davranışı fiilen göstermek daha etkili olabilir.

18. Mekke’nin Fethi: Güç Elde Edildiğinde Ortamı Doğru Okumak

Mekke fethedildiğinde Resûlullah (s.a.v.) yıllarca kendisine eziyet eden insanlara karşı büyük ölçüde affedicilik ve merhamet gösterdi.

Bu durum yalnızca ahlâkî büyüklük değil, aynı zamanda toplumsal barış açısından da son derece hikmetliydi.

Eğer geniş çaplı intikam anlayışı hâkim olsaydı:

• yeni düşmanlıklar,

• kabile çatışmaları,

• intikam zincirleri

ortaya çıkabilirdi.

Hikmetli ders

Güçlü olduğunda affetmek bazen toplumun geleceğini kurtarır.

Durumsal farkındalık yalnızca tehlike zamanında gerekli değildir.

Zafer zamanında da gereklidir.

Çünkü insanın en büyük hatalarından bazıları kendisini güçlü hissettiği zamanlarda ortaya çıkar.

19. Huneyn: Sayısal Güce Aşırı Güvenmenin Tehlikesi

Huneyn Gazvesi başlangıcında Müslümanların sayısının çokluğu bazı kişilerde güven duygusu meydana getirmişti.

Kur’ân bu durumu hatırlatır:

“Andolsun Allah size birçok yerde ve Huneyn gününde yardım etmişti. Hani çokluğunuz sizi böbürlendirmiş fakat size hiçbir fayda sağlamamıştı…”
(Tevbe, 9/25)

Durumsal farkındalık dersi

Büyük imkânlar bazen insanın risk algısını bozar.

Para,

teknoloji,

kalabalık,

makam,

tecrübe

insanda:

“Bize bir şey olmaz.”

duygusu oluşturabilir.

İşte bu duygu tehlikelidir.

Hikmetli ders

Güç arttıkça dikkat azalmak yerine artmalıdır.

20. Resûlullah’ın Beden Dilini Okuması

Hz. Peygamber (s.a.v.) yalnızca insanların söylediklerini değil, hâllerini de dikkate alırdı.

Kur’ân'da münafıklarla ilgili olarak:

“Sen onları simalarından tanırsın; onları konuşma tarzlarından da tanırsın.”
(Muhammed, 47/30)

buyurulmaktadır.

İnsan iletişimi yalnızca kelimelerden oluşmaz.

Bazen:

• yüz ifadesi,

• ses tonu,

• suskunluk,

• bakış,

• davranış değişikliği

çok şey anlatabilir.

Hikmetli ders

İyi iletişim:

sadece konuşmayı değil, gözlemlemeyi ve dinlemeyi de gerektirir.

21. Öfkeli İnsanın Durumunu Okumak

Resûlullah (s.a.v.) öfkenin insan davranışını nasıl etkileyebileceğini biliyor ve ümmetini öfke konusunda uyarmıştır.

Bir kimsenin tavsiye istemesi üzerine birkaç defa:

“Öfkelenme.”

buyurduğu sahih rivayetlerde yer alır.

Çünkü öfke sırasında insanın:

• muhakemesi zayıflayabilir,

• risk değerlendirmesi bozulabilir,

• söylediği sözleri kontrol etmesi zorlaşabilir.

Hikmetli ders

Durumsal farkındalığın ilk şartlarından biri bazen kendi iç durumunun farkında olmaktır.

İnsan şunu sorabilmelidir:

“Şu anda karar veren aklım mı, öfkem mi?”

22. Kendi İç Dünyasını Okuyabilmek

Durumsal farkındalık yalnızca dış çevreyi gözlemlemek değildir.

İnsan kendi içinde olup bitenleri de fark etmelidir.

Şu sorular önemlidir:

Şu anda neden kızgınım?

Kararımda gururumun etkisi var mı?

Korktuğum için mi geri çekiliyorum?

Menfaatim gerçeği görmemi engelliyor mu?

Bir insana karşı önyargım değerlendirmemi bozuyor mu?

Kur’ân nefis muhasebesine dikkat çeker:

“Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve herkes yarın için ne hazırladığına baksın.”
(Haşr, 59/18)

Bu ayet insanın kendi hayatını gözden geçirmesi açısından büyük bir ölçüdür.

23. Peygamberî Modelde Beş Aşamalı Durumsal Farkındalık

Siyer-i Nebî’den hareketle durumsal farkındalık için şöyle bir model kurulabilir:

1. GÖZLEM

Ne oluyor?

İnsanlar ne yapıyor?

Şartlar nasıl değişiyor?

2. TAHAKKUK

Bilgi doğru mu?

Söylenti ile gerçek birbirinden ayrılmalıdır.

3. ANLAMLANDIRMA

Bu olay neden oluyor?

Görünen sebebin arkasında başka faktörler bulunabilir.

4. ÖNGÖRÜ

Böyle devam ederse ne olabilir?

Hicret ve Hendek örnekleri bu konuda öğreticidir.

5. HİKMETLİ HAREKET

Şimdi ne yapmalıyım?

Bilgi eyleme dönüşmelidir.

Böylece:

Gözlem → Tahkik → Anlama → Öngörü → Tedbir

zinciri ortaya çıkar.

24. Risale-i Nur Perspektifinden: Mana-yı Harfî ile Hadiselere Bakmak

Risale-i Nur'un önemli düşünce esaslarından biri mana-yı harfî yaklaşımıdır.

Kâinata ve hadiselere yalnızca kendi hesaplarına bakmak yerine onları Allah’ın isimlerini, hikmetini ve kudretini gösteren işaretler olarak okumak gerekir.

Bu yaklaşım durumsal farkındalığı daha geniş bir çerçeveye taşır.

Mümin:

“Ne oldu?”

sorusuyla yetinmez.

Aynı zamanda:

“Bu hadise bana ne öğretiyor?”

diye sorar.

Hastalık yalnızca hastalık değildir; aczi hatırlatabilir.

Başarı yalnızca başarı değildir; şükür imtihanıdır.

Musibet yalnızca sıkıntı değildir; sabır ve kulluk sınavı olabilir.

Nimet yalnızca rahatlık değildir; sorumluluk getirir.

25. Risale-i Nur Perspektifinden Sebepler ve Tevekkül Dengesi

Bediüzzaman Said Nursî'nin eserlerinde sebeplere riayet ile neticeyi Allah'tan bilme arasında hassas bir denge vardır.

İnsan vazifesini yapmalıdır.

Fakat sonucu kendi kudretinden bilmemelidir.

Bu dengeyi şöyle özetleyebiliriz:

Tedbir kuldan, netice Allah’tandır.

Resûlullah’ın (s.a.v.) hicreti bunun çok güzel bir örneğidir.

Bütün tedbirler alınmış fakat kalp sebeplere değil Allah’a dayanmıştır.

Bu anlayış insanı iki uçtan korur:

Tedbirsizlikten ve sebepleri putlaştırmaktan.

26. Durumsal Farkındalığın En Büyük Düşmanları

Siyer ve Kur’ân perspektifinden insanın olayları doğru değerlendirmesini bozan bazı temel sebepler vardır:

1. Öfke

Muhakemeyi daraltabilir.

2. Korku

Tehlikeyi olduğundan büyük gösterebilir.

3. Kibir

İnsana:

“Ben yanılmam.”

dedirtebilir.

4. Acelecilik

Bilgi tamamlanmadan karar verdirebilir.

5. Menfaat

Gerçeği görmek istememeye sebep olabilir.

6. Kalabalığa güvenmek

Huneyn bunun tarihî derslerinden biridir.

7. Başarı sarhoşluğu

Uhud'daki okçular hadisesinin düşündürdüğü önemli derslerden biridir.

8. Önyargı

İnsanların gerçek niyetlerini ve sözlerini yanlış değerlendirmeye yol açabilir.

27. Peygamberî Farkındalığın Önemli Bir Boyutu: İstişare

Kur’ân müminlerin özelliklerinden söz ederken:

“Onların işleri aralarında istişare iledir.”
(Şûrâ, 42/38)

buyurur.

Resûlullah’a (s.a.v.) da:

“İş konusunda onlarla istişare et.”
(Âl-i İmrân, 3/159)

emri verilmiştir.

İstişarenin hikmetlerinden biri şudur:

Tek insan olayın yalnızca bir tarafını görebilir.

Başka bir insan ise onun göremediği noktayı fark edebilir.

Bu sebeple istişare aslında ortak farkındalık meydana getirir.

28. Günlük Hayata Uygulanabilecek Peygamberî Farkındalık Modeli

Önemli bir karar vermeden önce kendimize şu soruları sorabiliriz:

1. Şu anda gerçekten ne oluyor?

2. Bildiklerim kesin bilgi mi, yoksa tahmin mi?

3. Bilginin kaynağı güvenilir mi?

4. Benim duygularım değerlendirmemi etkiliyor mu?

5. Karşımdaki insanın psikolojik durumu nedir?

6. Görmediğim bir risk olabilir mi?

7. Bu kararın yarınki sonucu ne olabilir?

8. Alternatif yol var mı?

9. Bu konuda benden daha bilgili birine danışmalı mıyım?

10. Gerekli tedbirleri aldım mı?

11. Kararım ahlâkî ve meşru mu?

12. Tedbirden sonra sonucu Allah’a bırakabiliyor muyum?

Bu sorular alışkanlık hâline geldiğinde insanın karar kalitesi ciddi şekilde gelişebilir.

29. Aile Hayatında Durumsal Farkındalık

Peygamberî eğitim anlayışından hareketle ailede de yalnızca davranışa değil, davranışın arkasındaki duruma bakmak gerekir.

Çocuk öfkeliyse hemen:

“Terbiyesizlik yapıyor.”

demek yerine:

“Neden öfkeli?”

sorusu sorulabilir.

Eş sessizse:

“Beni önemsemiyor.”

sonucuna varmadan önce:

“Yorgun mu, üzgün mü, bir problemi mi var?”

diye düşünmek gerekir.

Hikmet

Davranışı gör, fakat davranışın arkasındaki insanı unutma.

30. İş Hayatında Durumsal Farkındalık

Resûlullah’ın (s.a.v.) hayatından çıkarılan bu ilkeler iş hayatında da uygulanabilir.

Bir yönetici sadece bugünkü satış rakamına bakmamalıdır.

Şunları da düşünmelidir:

• müşteri davranışları değişiyor mu?

• çalışanların motivasyonu nasıl?

• yeni riskler ortaya çıkıyor mu?

• rakipler ne yapıyor?

• teknoloji değişiyor mu?

• bugünkü başarı sürdürülebilir mi?

Hendek mantığı burada önemlidir:

Problem kapıya geldikten sonra değil, yaklaşırken tedbir almak.

31. Dijital Çağda Durumsal Farkındalık

Bugün insanın karşılaştığı tehlikelerden biri bilgi bombardımanıdır.

Sosyal medya sürekli olarak:

• haberler,

• videolar,

• söylentiler,

• yorumlar,

• propaganda,

• reklamlar

sunmaktadır.

Bu ortamda Hucurât sûresindeki haber araştırma ilkesi son derece günceldir.

Her gördüğümüzü doğru kabul etmemeliyiz.

Özellikle şu sorular sorulmalıdır:

Kaynak kim?

Haber ne zaman yayınlanmış?

Başka güvenilir kaynak doğruluyor mu?

Görüntü bağlamından koparılmış olabilir mi?

Beni öfkelendirmek için mi hazırlanmış?

Böylece Kur’ânî tahkik anlayışı modern dijital farkındalığın da temel prensiplerinden biri hâline gelir.

32. Feraset ile Zan Arasındaki Fark

Burada önemli bir ölçü vardır.

Durumsal farkındalık:

“Ben insanların niyetlerini kesin olarak bilirim.”

anlamına gelmez.

Kalplerin hakikatini Allah bilir.

Kur’ân:

“Zannın çoğundan kaçının.”
(Hucurât, 49/12)

buyurur.

Dolayısıyla İslâmî feraset:

delillere dayanarak dikkatli olmak

demektir;

delilsiz şekilde insanları suçlamak değildir.

Bu ayrım son derece önemlidir.

33. En Büyük Farkındalık: Allah’ın Huzurunda Olduğunu Bilmek

Peygamberî durumsal farkındalığın en derin boyutu yalnızca çevreyi okumak değildir.

Asıl farkındalık:

Allah’ın kendisini gördüğünün bilincinde yaşamaktır.

Cibril hadisinde ihsan:

“Allah’ı görüyormuş gibi O’na kulluk etmendir; sen O’nu görmesen de O seni görmektedir.”

şeklinde tarif edilir.

İşte bütün farkındalıkların zirvesi budur.

İnsan yalnızken de,

kalabalıkta da,

zenginlikte de,

fakirlikte de,

zaferde de,

mağlubiyette de

Allah’ın huzurunda bulunduğunun farkında yaşarsa davranışları değişir.

Sonuç: Peygamberî Farkındalığın Özeti

Hz. Muhammed’in (s.a.v.) hayatından durumsal farkındalık açısından çıkan temel prensipleri şöyle özetleyebiliriz:

Mekke bize:
Şartları ve toplumu doğru okumayı,

Habeşistan hicreti:
Tehlike büyümeden alternatif oluşturmayı,

Tâif:
Bugünkü başarısızlığı geleceğin hükmü saymamayı,

Hicret:
Tevekkülle beraber ayrıntılı tedbir almayı,

Sevr:
Kriz sırasında sükûneti korumayı,

Bedir:
Doğru bilgi toplamayı ve uzman görüşünü dinlemeyi,

Uhud:
Geçici başarı nedeniyle stratejik disiplini terk etmemeyi,

Hendek:
Tehlike gelmeden savunma hazırlamayı ve farklı tecrübelerden yararlanmayı,

Hudeybiye:
Kısa vadeli görüntünün ötesindeki uzun vadeli sonucu görebilmeyi,

Hz. Ümmü Seleme’nin tavsiyesi:
İstişareyi ve insan psikolojisini dikkate almayı,

Mekke’nin Fethi:
Güç zamanında intikam yerine hikmet ve merhameti,

Huneyn:
Sayıya ve maddî güce aşırı güvenmemeyi

öğretmektedir.

Bütün bunları bir araya getirdiğimizde Peygamberî Durumsal Farkındalık Modeli şöyle özetlenebilir:

GÖZLE → DOĞRULA → ANLA → DÜŞÜN → İSTİŞARE ET → ÖNGÖR → TEDBİR AL → KARAR VER → ALLAH’A TEVEKKÜL ET → SONUÇTAN DERS ÇIKAR

İslâm'ın hedeflediği insan çevresinden habersiz, gelişigüzel hareket eden bir insan değildir.

O;

basiretli fakat vesveseli olmayan,
tedbirli fakat korkak olmayan,
cesur fakat dikkatsiz olmayan,
ferasetli fakat suizan etmeyen,
planlı fakat sebeplere kulluk etmeyen,
istişare eden fakat iradesiz olmayan,
geleceği hesaplayan fakat kaderi unutmayan,
sebeplere sarılan fakat neticeyi Allah’tan bilen

bir mümindir.

Resûlullah’ın (s.a.v.) hayatının verdiği en büyük derslerden biri de budur:

Mümin gözünü açar, aklını kullanır, hadiseleri okur, insanları anlamaya çalışır, istişare eder, ihtimalleri hesaplar, gerekli tedbirleri alır; fakat kalbini yalnız Allah’a bağlar.

İşte basiret, feraset, hikmet, tedbir ve tevekkülün birleştiği Peygamberî farkındalık budur.