BAKARA SURESİ 97–103. AYETLER

Cebrâil, Vahyin Hakikati, Hz. Süleyman, Hârût ve Mârût, Sihir ve İmanın Korunması

Risale-i Nur Perspektifinden Ayrıntılı Tefsir ve Günümüze Bakan Hikmetli Dersler

Bakara Suresi tefsirimize kaldığımız yerden devam ediyoruz.

Önceki bölümde, 87–96. ayetlerde peygamberlere karşı kibir, hakikati nefsin arzularına göre değerlendirmek, haset, ahiret şuuru ve dünya hayatına aşırı bağlılık üzerinde durmuştuk.

Şimdi Kur’an, çok önemli bir başka meseleyi ele alıyor:

İnsan kendisine gelen ilahî rehberliği kabul etmek yerine, zararlı bilgiye ve yanlış yollara yönelirse ne kaybeder?

Bu ayetlerde özellikle vahyin kaynağı, meleklerin vazifeleri, ilmin doğru kullanılması, sihir, insan iradesi ve Allah'ın izni gibi konular işlenmektedir.

97. Ayet: Cebrâil'e düşmanlık ve vahyin kaynağı

قُلْ مَن كَانَ عَدُوًّا لِّجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ

Mealen:

“De ki: Kim Cebrâil'e düşmansa bilsin ki o, Kur’an'ı Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir.”

Ayetin devamında Kur’an'ın kendisinden önceki vahiyleri tasdik ettiği, müminler için hidayet ve müjde olduğu bildirilir.

Ayetin temel mesajı

Burada vahyin kaynağı üzerinde durulmaktadır.

Cebrâil vahyin bağımsız sahibi değildir.

O, Allah'ın emriyle vazifesini yerine getiren bir melektir.

Kur’an'ın kaynağı Allah'tır.

Cebrâil ise vahyin peygambere ulaştırılmasında görevlidir.

Bu ayrım son derece önemlidir.

Çünkü İslam inancında melekler ilahî kudrete ortak değildir.

Allah'ın kulları ve emirlerinin uygulayıcılarıdır.

Risale-i Nur perspektifinden

Risale-i Nur'da kâinatın farklı varlıkları ve vazifeleri, Allah'ın rububiyetinin ve hikmetinin tecellileri olarak ele alınır.

Meleklerin vazifeleri de bu çerçevede düşünülebilir.

Bir elçi mesajın sahibi değildir.

Mesajı ulaştırmakla görevlidir.

Bu nedenle Cebrâil'e karşı düşmanlık, ayetin bağlamında Allah'ın gönderdiği vahye karşı tutumla ilişkilendirilmektedir.

Günümüze bakan ders

İnsan bir hakikati değerlendirirken yalnız onu getiren kişiye bakmamalıdır.

Bazen doğru bir söz sevmediğimiz birinden gelebilir.

Bazen bize ağır gelen bir uyarı, aslında faydamıza olabilir.

Bu nedenle önemli olan:

“Bu sözü kim söyledi?”

sorusunun yanında:

“Bu söz doğru mu?”

sorusunu da sormaktır.

98. Ayet: Allah'a, meleklere ve peygamberlere düşmanlık

مَن كَانَ عَدُوًّا لِّلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِّلْكَافِرِينَ

Mealen:

“Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrâil'e ve Mîkâil'e düşman olursa bilsin ki Allah da inkârcıların düşmanıdır.”

Bu ayet, iman esaslarının birbirinden koparılamayacağını hatırlatır.

İslam'da Allah'a iman, meleklere iman ve peygamberlere iman birbirleriyle bağlantılıdır.

İmanın bütünlüğü

Bir insan Allah'a inandığını söyleyip O'nun gönderdiği bütün vahiyleri keyfî biçimde reddedemez.

İman yalnız insanın hoşuna giden esasları seçmesi değildir.

Bakara Suresi'nin 85. ayetinde gördüğümüz:

“Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?”

ikazı burada başka bir yönden karşımıza çıkar.

Risale-i Nur açısından

İman esasları birbirini destekler.

Allah'a iman, vahyin ve peygamberliğin anlamını aydınlatır.

Peygamberliğe iman, insanın yaratılış gayesini öğrenmesine yardımcı olur.

Ahirete iman, dünya hayatının sorumluluğunu açıklar.

Bu nedenle iman, birbirinden tamamen bağımsız düşünceler topluluğu değil, bütünlüklü bir hakikatler sistemidir.

99. Ayet: Apaçık ayetler

وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ

Mealen:

“Andolsun, sana apaçık ayetler indirdik.”

Ayetin devamında bu ayetleri inkâr edenlerin fâsıklar olduğu bildirilir.

Burada vahyin insanı hidayete çağırması üzerinde durulmaktadır.

Delil ve irade

Kur’an insanı düşünmeye çağırır.

Kâinata bakmasını ister.

Kendi yaratılışını düşünmesini ister.

Gece ve gündüzün değişmesini, göklerin ve yerin yaratılışını tefekkür etmesini ister.

Fakat insanın iradesi de önemlidir.

Delil görmek ile delile teslim olmak aynı şey değildir.

Risale-i Nur perspektifinden

Risale-i Nur'un temel yöntemlerinden biri, iman hakikatlerini aklî deliller ve temsillerle açıklamaktır.

Bir çiçeğin yaratılışı, Allah'ın sanatına işaret eden bir eser olarak değerlendirilir.

Bir meyvenin ölçülü yapısı, hikmet ve rahmet açısından düşünülür.

İnsanın bedeni, kudret ve ilim açısından tefekkür edilir.

Bütün bu delillerin amacı insanı yalnız hayrete düşürmek değil, marifetullaha, yani Allah'ı tanımaya yöneltmektir.

100. Ayet: Ahitlerin bozulması

أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مِّنْهُم

Mealen:

“Ne zaman bir ahitte bulunsalar içlerinden bir grup onu bozup bir kenara mı atacak?”

Ayetin devamında onların çoğunun iman etmediği ifade edilir.

Burada önemli bir ahlakî mesele bulunmaktadır:

Sözünde durmak

İnsan verdiği sözü kolayca unutabilir.

Birine yardım edeceğini söyler.

Fakat unutabilir.

Bir borcu zamanında ödeyeceğini söyler.

Fakat imkânı olduğu hâlde geciktirebilir.

Bir işi üstlenir.

Fakat sorumluluğunu yerine getirmez.

Ahde vefa neden önemlidir?

Çünkü toplumun güven üzerine kurulması gerekir.

İnsanlar birbirlerine güvenemezse:

ticaret zorlaşır,

aile ilişkileri zayıflar,

toplumsal dayanışma azalır,

adalet zarar görür.

Risale-i Nur perspektifinden

İmanın önemli meyvelerinden biri doğruluktur.

İnsan Allah'a karşı sorumluluk taşıdığını bildiğinde verdiği sözleri de ciddiye almalıdır.

Bu nedenle ahde vefa yalnız toplumsal bir nezaket değildir.

Manevi ve ahlakî bir sorumluluktur.

101. Ayet: Allah'ın Kitabını arkaya atmak

نَبَذَ فَرِيقٌ مِّنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ

Mealen:

“Kendilerine Kitap verilenlerden bir grup, Allah'ın Kitabını sanki bilmiyorlarmış gibi arkalarına attı.”

Bu ifade son derece düşündürücüdür.

Kitabı bilmek başka,

ona göre yaşamak başka.

İnsan Kur’an'ı evinde bulundurabilir.

Güzel bir ciltle saklayabilir.

Okuyabilir.

Fakat hayatını onun ölçülerine göre düzenlemeye çalışmıyorsa Kur’an'ın rehberliğinden yeterince yararlanmıyor olabilir.

Kur’an'ı hayatın merkezine almak

Kur’an yalnız belirli günlerde okunacak bir kitap değildir.

O, insanın hayatına rehberlik eden ilahî kelâmdır.

Kur’an'ın rehberliği:

ibadete,

ahlaka,

aile hayatına,

ticarete,

adalete,

merhamete,

kul hakkına

yansımalıdır.

Risale-i Nur açısından

Risale-i Nur, Kur’an'ın imanî hakikatlerini açıklamayı amaçlayan bir tefsir külliyatıdır.

Bu perspektiften bakıldığında Kur’an'ı anlamak, insanın yalnız bilgi seviyesini artırmakla sınırlı kalmamalıdır.

Kur’an'ın hakikatleri insanın kalbinde ve davranışlarında karşılık bulmalıdır.

102. AYET: HZ. SÜLEYMAN, SİHİR VE HÂRÛT-MÂRÛT KISSASI

Bu ayet, bölümün en uzun ve üzerinde en fazla tartışılan ayetidir.

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَىٰ مُلْكِ سُلَيْمَانَ

Mealen:

“Süleyman'ın hükümranlığı hakkında şeytanların anlatıp yaydıkları şeylere uydular.”

Ayetin devamında Hz. Süleyman'ın inkâr etmediği, fakat şeytanların insanlara sihir öğreterek inkâra saptıkları bildirilir.

Ardından Babil'deki Hârût ve Mârût ile ilgili hadise anlatılır.

Bu ayeti birkaç başlık altında inceleyelim.

1. Hz. Süleyman'a yöneltilen sihir isnadı

Kur’an açıkça:

وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ

“Süleyman inkâr etmedi.”

buyurur.

Bu ifade önemlidir.

Çünkü Hz. Süleyman'ın hükümranlığı sihir veya küfürle açıklanamaz.

Kur’an onun peygamberliğini ve Allah'ın kendisine verdiği nimetleri başka ayetlerde de anlatır.

Günümüze bakan ders

Bir insan hakkında asılsız iddialar ortaya atılabilir.

Başarıları yanlış sebeplere bağlanabilir.

İftira yoluyla itibarı zedelenebilir.

Bu nedenle insan duyduğu her iddiaya inanmamalıdır.

Bir kişi hakkında hüküm vermeden önce doğru bilgiye ulaşmaya çalışmalıdır.

2. Hârût ve Mârût meselesi

Ayetin ilgili bölümünde Babil'de Hârût ve Mârût adıyla anılan iki melekten söz edilir.

Yaygın klasik tefsir yorumunda bunlar, insanlara bir imtihan vesilesi olarak gönderilmiş iki melek şeklinde açıklanır.

Ancak ayetin bazı ifadelerinin dil bakımından yorumlanması ve kıssanın ayrıntıları konusunda müfessirler arasında farklı görüşler bulunmaktadır.

Kur’an'ın açıkça bildirdiği husus şudur:

Onlar, “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz; sakın inkâra düşme” diye uyarmadan kimseye öğretimde bulunmuyorlardı.

Bu nedenle kıssanın etrafında anlatılan her ayrıntıyı kesin dinî bilgi olarak kabul etmek doğru değildir.

İmtihanın mahiyeti

İnsan hayatında bilgiyle de imtihan edilir.

Her öğrenilen şeyin kullanılması doğru değildir.

Bir insan bir konuda büyük bilgi sahibi olabilir.

Fakat o bilgiyi zarar vermek için kullanabilir.

Demek ki:

Bilginin varlığı tek başına insanın ahlaklı olduğunu göstermez.

3. Sihirle insanların arasını bozmak

Ayetin devamında insanların eşler arasını ayırmaya yönelik şeyler öğrendikleri bildirilir.

Bu son derece ciddi bir ahlakî bozulmadır.

Aile hayatı güven, sadakat ve merhamet üzerine kurulmalıdır.

İnsanların arasını bozmak, onları birbirine düşürmek veya ilişkilerini kasıtlı biçimde yıkmaya çalışmak büyük bir kötülüktür.

Günümüz açısından

Bugün insanların arasını bozmak yalnız eski dönemlerde anlatılan sihir iddialarıyla ilişkili değildir.

Yalan haber yaymak,

iftira atmak,

dedikodu yapmak,

eşler arasında şüphe oluşturmak,

özel bilgileri kötüye kullanmak,

insanları birbirine karşı kışkırtmak

da ailelere ve topluma ciddi zarar verebilir.

Bu nedenle ayetin ahlakî uyarısını günümüzün somut davranışlarıyla birlikte düşünmek gerekir.

Bununla birlikte her aile problemini veya açıklanamayan sıkıntıyı sihre bağlamak doğru değildir. Hastalıklar, psikolojik sorunlar ve aile içi anlaşmazlıklar kendi gerçek sebepleri çerçevesinde de değerlendirilmelidir.

4. Allah'ın izni olmadan zarar verememek

وَمَا هُم بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ

Mealen:

“Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler.”

Bu ifade kader, kudret ve sebepler açısından önemlidir.

İslam inancında Allah'ın yaratma kudretinin dışında bağımsız bir güç yoktur.

Hiçbir varlık Allah'a rağmen, O'nun hükümranlığından bağımsız biçimde sonuç meydana getiremez.

Fakat burada önemli bir ayrım vardır:

Allah'ın bir olayın meydana gelmesine yaratılış düzeni içinde izin vermesi, o davranıştan razı olduğu anlamına gelmez.

İnsan zulüm yapabilir.

Allah bu dünyada onun meydana gelmesine izin verebilir.

Fakat zulüm Allah'ın razı olduğu bir davranış değildir.

Bu ayrım kaderi doğru anlamak açısından önemlidir.

Risale-i Nur perspektifinden

Risale-i Nur'da sebeplerin hakiki yaratıcı olmadığı üzerinde durulur.

İnsan tedbir alır.

Çalışır.

Tedavi olur.

Hakkını arar.

Fakat nihai yaratma ve kudret Allah'a aittir.

Bu iman insanı sebepleri terk etmeye değil, sebeplerin ötesinde Allah'ın kudretini tanımaya yöneltir.

5. Fayda vermeyen, zarar veren bilgi

وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنفَعُهُمْ

Mealen:

“Onlar kendilerine zarar veren, fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı.”

Bu ifade, çağımız açısından da üzerinde düşünülmesi gereken büyük bir ilkedir.

İnsan bilgiye ulaşabilir.

Fakat o bilgiyi hangi amaçla kullanacaktır?

Bir bilim insanı bilgisini hastalıkların tedavisinde kullanabilir.

Bir başka kişi teknik bilgisini insanlara zarar vermek için kullanabilir.

Bir insan iletişim becerisini barışı güçlendirmek için kullanabilir.

Bir başkası aynı beceriyi aldatmak için kullanabilir.

Demek ki bilgi, ahlakî sorumluluktan ayrı düşünülemez.

Risale-i Nur açısından ilim ve hikmet

Risale-i Nur'da kâinatın yaratılışı üzerinde tefekkür edilmesi ve varlıkların Allah'ın isimlerine işaret eden yönlerinin okunması önemlidir.

İlim insanı kibirli yapmamalıdır.

İnsanın bilgisini artırırken sorumluluğunu da artırmalıdır.

Faydalı ilim, insanın hem dünyasına hem ahiretine hayır sağlayan bilgidir.

103. AYET: İMAN VE TAKVANIN ÜSTÜNLÜĞÜ

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِّنْ عِندِ اللَّهِ خَيْرٌ

Mealen:

“Eğer iman edip takvaya sarılsalardı, Allah katındaki mükâfat elbette daha hayırlı olurdu.”

Bu ayet, önceki bölümde anlatılan yanlış yönelişlere karşı doğru yolu göstermektedir.

İnsan zararlı bilgiye ve geçici menfaate yönelmek yerine iman ve takvayı esas almalıdır.

Takva nedir?

Takva yalnız korkmak değildir.

Allah'a karşı sorumluluk bilinci taşımaktır.

Haramdan sakınmaya çalışmaktır.

Farzları yerine getirmektir.

Kul hakkına dikkat etmektir.

İnsanın kendi davranışlarını Allah'ın rızası açısından değerlendirmesidir.

Risale-i Nur perspektifinden

İman insanın hayatına anlam kazandırır.

Takva ise bu imanın davranışlara yansımasına yardımcı olur.

İnsan yalnız Allah'ın varlığını bilmekle yetinmez.

O'nun emirlerine göre yaşamaya çalışır.

İşte bu nedenle ayetin sonunda Allah katındaki mükâfatın daha hayırlı olduğu hatırlatılır.

Çünkü dünya menfaatleri geçicidir.

Ahiret ise ebedî hayatla ilgilidir.

BU AYETLERİN RİSALE-İ NUR PERSPEKTİFİNDEN BEŞ BÜYÜK DERSİ

Birinci ders: Vahiy insan için hidayet rehberidir

İnsan yalnız kendi aklı ve arzularıyla bütün hakikatleri kuşatamaz.

Vahiy ona yaratılış gayesini, kulluğu ve ahiret sorumluluğunu öğretir.

İkinci ders: Bilgi ahlakla birleşmelidir

İlim insanı kibirli veya zararlı hâle getirmemelidir.

Bilgi, insanın kendisine ve başkalarına fayda sağlamalıdır.

Üçüncü ders: Allah'ın kudreti sebeplerle sınırlı değildir

Hiçbir varlık Allah'ın hükümranlığından bağımsız değildir.

İnsan sebeplere müracaat ederken Allah'a tevekkül etmelidir.

Dördüncü ders: Kur’an yalnız okunmamalı, yaşanmalıdır

Kur’an'ın hakikatleri insanın ahlakına, ticaretine, aile hayatına ve toplumsal ilişkilerine yansımalıdır.

Beşinci ders: İman ve takva geçici menfaatlerden üstündür

İnsan dünya hayatında çalışabilir ve kazanabilir.

Fakat kazancını Allah'ın rızasının önüne geçirmemelidir.

GÜNÜMÜZE BAKAN 12 HİKMETLİ DERS

1. Hakikati getiren elçiye karşı önyargı, hakikatin kendisini değerlendirmeyi engellememelidir.

2. İman esasları bir bütün olarak anlaşılmalıdır.

3. Kur’an'ın ayetleri üzerinde tefekkür edilmelidir.

4. Verilen sözler ve ahitler korunmalıdır.

5. Dinî bilgi yalnız öğrenilmemeli, hayata uygulanmalıdır.

6. İnsanlar hakkında asılsız iddialar yayılmamalıdır.

7. Bilgi zarar vermek için kullanılmamalıdır.

8. Aile hayatında güven, sadakat ve merhamet korunmalıdır.

9. Her sıkıntı görünmeyen güçlere veya sihre bağlanmamalıdır.

10. Sebeplerin arkasındaki ilahî kudret unutulmamalıdır.

11. Faydalı ilim ve güzel ahlak birlikte geliştirilmelidir.

12. İman ve takva, geçici dünya menfaatlerinin önünde tutulmalıdır.

KENDİ NEFSİMİZE SORALIM

Bu ayetleri okuduktan sonra kendimize şu soruları yöneltebiliriz:

Kur’an'ı yalnız okumakla mı yetiniyorum, yoksa anlamaya ve yaşamaya da çalışıyor muyum?

Bir insan hakkında duyduğum olumsuz bilgiyi araştırmadan kabul ediyor muyum?

Bilgimi başkalarına fayda sağlamak için mi kullanıyorum?

Aile hayatımda güven ve merhameti korumaya çalışıyor muyum?

Başkalarının arasını bozabilecek sözlerden uzak duruyor muyum?

Bir sıkıntıyla karşılaştığımda gerekli tedbirleri alırken Allah'a tevekkül ediyor muyum?

İmanım davranışlarıma ne kadar yansıyor?

Geçici dünya menfaatleri için ahiret sorumluluğumu ihmal ediyor muyum?

Bu soruların amacı başkalarını yargılamak değildir.

Amaç kendi nefsimizi tanımak ve manevi hayatımızı düzeltmektir.

BAKARA SURESİ 1–103. AYETLERİN MANEVÎ YOLCULUĞU

Bu bölümlerin tamamında Kur’an, insanı aynı büyük hakikate yöneltmektedir:

Allah'ı tanı, O'nun emirlerine teslim ol, nefsini terbiye et ve hayatını ahiret sorumluluğuyla değerlendir.

SONUÇ: HER BİLGİ İNSANI HAKİKATE GÖTÜRMEZ

Bakara Suresi'nin 97–103. ayetleri bize önemli bir ders vermektedir:

İnsan çok şey öğrenebilir.

Fakat öğrendiği her şey kendisine fayda sağlamayabilir.

Bilgi, ahlak ve hikmetten ayrıldığında insanı yanlış yollara sürükleyebilir.

Bu nedenle insan yalnız:

“Ne öğreniyorum?”

diye sormamalıdır.

Aynı zamanda:

“Bu bilgiyi niçin öğreniyorum?”

“Bu bilgi beni nasıl bir insana dönüştürüyor?”

“Bu bilgiyi hayır için mi kullanıyorum?”

sorularını da sormalıdır.

Risale-i Nur perspektifinden gerçek ilim, insanı Allah'ın sanatını ve hikmetini tanımaya yönelten, sorumluluğunu artıran ve kulluğunu güzelleştiren ilimdir.

İnsan bilgisi arttıkça kibrinin değil, tevazusunun artması gerekir.

Çünkü ne kadar çok öğrenirse yaratılışın ne kadar büyük ve kendi bilgisinin ne kadar sınırlı olduğunu daha iyi fark edebilir.

Allah'ım! Bize faydalı ilim, sağlam iman, ihlaslı amel ve takva nasip eyle. Kalplerimizi hakikate açık tut. Bizi öğrendiği bilgiyi kötülük için kullananlardan değil, ilmiyle insanlara fayda sağlayan kullarından eyle. Âmin.