BAKARA SURESİ 87–96. AYETLER

Peygamberlere İman, Hakikate Teslimiyet, Nefsin Kibri ve Dünya Sevgisi

Risale-i Nur Perspektifinden Ayrıntılı Tefsir ve Günümüze Bakan Hikmetli Dersler

Bakara Suresi tefsirimize kaldığımız yerden devam ediyoruz.

Önceki bölümde, 75–86. ayetlerde hakikati bilerek değiştirmek, Allah adına yanlış söz söylemek, ahde vefa, toplumsal adalet ve Kitab'ın bir kısmını kabul edip bir kısmını reddetmek konularını incelemiştik.

Şimdi 87–96. ayetlerde daha derin bir meseleyle karşılaşıyoruz:

İnsan hakikatin doğru olduğunu gördüğü hâlde, nefsinin hoşuna gitmediği için onu reddedebilir mi?

Bu bölümde Kur’an, bazı İsrailoğullarının peygamberlere ve vahye karşı tutumlarını eleştirir. Bu eleştirileri bütün Yahudilere veya herhangi bir topluluğun bütün mensuplarına yöneltilmiş hükümler olarak değil, ayetlerde belirtilen davranışlara ilişkin uyarılar olarak okumak gerekir.

Risale-i Nur açısından bu ayetlerin merkezinde özellikle enaniyet, nefisperestlik, tahkikî iman, teslimiyet, ihlas ve ahiret şuuru bulunmaktadır.

87. Ayet: Peygamberlerin getirdiği hakikat karşısında kibir

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ

Mealen:

“Andolsun, Musa'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra peş peşe peygamberler gönderdik.”

Ayetin devamında Hz. İsa'ya açık deliller verildiği ve Rûhu'l-Kudüs ile desteklendiği bildirilir.

Ardından şu sarsıcı soru gelir:

أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ

“Ne zaman bir peygamber size nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse büyüklük mü tasladınız?”

Ayetin sonunda peygamberlerden bazılarının yalanlandığı, bazılarının ise öldürüldüğü hatırlatılır.

Ayetin büyük dersi

Burada insanın manevi hayatındaki en tehlikeli hastalıklardan biri gösteriliyor:

Hakikati nefsin arzularına göre değerlendirmek.

İnsan bazen bir sözün doğru olup olmadığını araştırmak yerine:

“Bu söz benim hoşuma gidiyor mu?”

diye düşünür.

Oysa bir şeyin hoşumuza gitmesi onun doğru olduğunu göstermez.

Hoşumuza gitmemesi de yanlış olduğunu göstermez.

Günümüze bakan yönü

Bir insan kul hakkının haram olduğunu bilir.

Fakat menfaatine dokunduğunda bunu kabul etmekte zorlanabilir.

Bir başkası gıybetin yanlış olduğunu bilir.

Fakat sevmediği bir kişi hakkında konuşurken kendisini haklı görebilir.

Bir insan israfın kötü olduğunu bilir.

Fakat kendi harcamalarını sürekli savunabilir.

Buradaki problem bazen bilgi eksikliği değil, nefsin hakikate teslim olmak istememesidir.

Risale-i Nur perspektifinden

Risale-i Nur'da nefsin kendisini savunma, kusurunu görmeme ve enaniyete kapılma eğilimleri üzerinde durulur.

İnsanın gerçek manevi ilerlemesi, yalnız başkalarının yanlışlarını görmekle değil, kendi nefsinin kusurlarını fark etmekle başlar.

Bu ayeti okurken kendimize sormalıyız:

“Benim nefsimin hoşuna gitmediği için kabul etmekte zorlandığım hakikatler var mı?”

88. Ayet: “Kalplerimiz örtülüdür”

وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ

Mealen:

“Kalplerimiz örtülüdür, dediler.”

Ayetin devamında bu tutumun inkârlarıyla ilişkili olduğu bildirilir.

Burada kalbin hakikate kapanması meselesi vardır.

Kalbin örtülmesi ne demektir?

İnsan bir hakikati duyar.

Fakat düşünmek istemez.

Delil karşısına çıkar.

Fakat peşinen reddeder.

Yanlışını görür.

Fakat kabul etmez.

Zamanla bu tavır bir alışkanlığa dönüşebilir.

Kur’an'ın anlattığı kalp katılığı ve manevi kapanma, insanın hakikate karşı duyarsızlaşmasıyla ilişkilidir.

Risale-i Nur açısından

İnsanın kalbi iman, marifetullah ve muhabbetullah için büyük kabiliyetlere sahiptir.

Fakat gaflet, kibir ve günah alışkanlıkları bu kabiliyetlerin gelişmesini engelleyebilir.

Bu nedenle insanın manevi hayatında önemli bir dua şudur:

“Allah'ım, kalbimi hakikate açık tut.”

Çünkü insan yalnız bilmeye değil, bildiği hakikati kabul edecek bir tevazuya da muhtaçtır.

89. Ayet: Tanıdıkları hakikati reddetmek

Ayet, kendilerine Allah katından, yanlarındaki vahyi tasdik eden bir kitap geldiğinde bazı kimselerin onu inkâr ettiklerini bildirir.

Burada dikkat çekici bir çelişki vardır.

Bekledikleri veya hakkında bilgi sahibi oldukları bir hakikatle karşılaştıklarında onu kabul etmeyenlerden söz edilmektedir.

İnsan neden beklediği hakikati reddedebilir?

Çünkü insan bazen hakikatin kendisini değil, kendi zihninde oluşturduğu biçimini bekler.

Bir düşünceyi ancak kendi istediği şekilde ortaya çıkarsa kabul edeceğini sanabilir.

Beklentisine uymadığında ise reddetmeye yönelebilir.

Bu durum bize şu dersi verir:

Hakikati arayan insan, kendi ön kabullerini de sorgulayabilmelidir.

Risale-i Nur perspektifinden

Tahkikî iman, insanın körü körüne bir görüşe bağlanması değil, delilleri değerlendirmesi ve hakikati samimiyetle aramasıdır.

İnsanın amacı kendi fikrini mutlaka üstün çıkarmak olmamalıdır.

Asıl amaç doğruyu bulmak olmalıdır.

90. Ayet: Haset ve hakikati reddetmek

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ

Mealen:

“Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!”

Ayet, Allah'ın vahyini dilediği kuluna indirmesini kıskanarak inkâr edenlerin tutumunu eleştirir.

Burada önemli bir manevi hastalık ortaya çıkar:

Haset

Haset, başkasındaki nimetten rahatsız olmak ve onun elinden gitmesini istemek şeklinde ortaya çıkabilir.

İnsan bazen başkasının başarısını gördüğünde:

“Neden o?”

diye düşünebilir.

Başkasının ilmini kıskanabilir.

Başkasının makamını kıskanabilir.

Başkasının toplumdaki itibarını kıskanabilir.

Bu duygular kontrol edilmezse adaletsizliğe yol açabilir.

Risale-i Nur'da ihlas ve rekabet

Risale-i Nur'un özellikle 21. Lem'a olan İhlas Risalesi'nde, dinî hizmette ihlasın korunması ve rekabet duygusunun zararları üzerinde durulur.

Bir insan başkasının hayırlı çalışmasını kendi başarısına rakip olarak görmemelidir.

Aksine hakka hizmet eden insanların başarısından memnun olmayı öğrenmelidir.

Çünkü amaç:

“Ben üstün olayım.”

değil,

“Hakikat ortaya çıksın ve hayır çoğalsın.”

olmalıdır.

91. Ayet: Kendi grubuna ait olanı kabul edip diğerini reddetmek

Ayet, kendilerine Allah'ın indirdiğine iman etmeleri söylendiğinde bazı kimselerin yalnız kendilerine indirilene inandıklarını söylediklerini anlatır.

Bunun üzerine Kur’an, sonradan gelen vahyin de önceki vahiyleri tasdik ettiğini hatırlatır.

Hakikat bir grubun mülkü değildir

İnsan bazen bir görüşü yalnız kendi çevresinden geldiği için kabul eder.

Başka birinden gelince reddeder.

Oysa doğru sözün değeri, onu söyleyen kişinin sosyal konumuna bağlı değildir.

Bir insan sevmediği kişiden de doğru bir söz işitebilir.

Kendisini seven birinden de yanlış bir tavsiye alabilir.

Bu nedenle hakikati değerlendirirken adaletli olmak gerekir.

Günümüz açısından

Aile içinde,

iş hayatında,

ilim çevrelerinde,

toplumsal tartışmalarda

insan kendi grubunu sürekli haklı, karşı tarafı sürekli haksız görme eğilimine kapılabilir.

Kur’an'ın bu ayetlerinden çıkarabileceğimiz önemli derslerden biri şudur:

Hakikat karşısında tarafgirlik değil, adalet ve samimiyet esas olmalıdır.

92. Ayet: Açık delillere rağmen buzağıya yönelmek

وَلَقَدْ جَاءَكُم مُّوسَىٰ بِالْبَيِّنَاتِ

Mealen:

“Andolsun, Musa size apaçık deliller getirmişti.”

Ayetin devamında Hz. Musa'nın ardından buzağının ilâhlaştırılması hatırlatılır.

Bu kıssayı önceki bölümlerde de incelemiştik.

Fakat Kur’an'ın aynı hadiseyi farklı bağlamlarda tekrar hatırlatması anlamlıdır.

Neden aynı hata tekrar hatırlatılıyor?

Çünkü insan unutabilir.

Bir musibetten kurtulur.

Şükreder.

Fakat zamanla gaflete düşebilir.

Bir dua eder.

Kabul edildiğini düşünür.

Sevinir.

Fakat sonra eski alışkanlıklarına dönebilir.

Bir hakikati öğrenir.

Çok etkilenir.

Fakat birkaç hafta sonra o hakikatin hayatındaki etkisi zayıflayabilir.

İşte bu nedenle imanî hakikatlerin tekrar edilmesi önemlidir.

Risale-i Nur açısından tefekkürün sürekliliği

Risale-i Nur'da iman hakikatleri farklı örnekler ve temsillerle tekrar tekrar açıklanır.

Çünkü insanın yalnız aklı değil, kalbi ve nefsi de terbiyeye muhtaçtır.

Bir hakikati bir defa duymak ile o hakikatin hayatımızda yerleşmesi aynı şey değildir.

İstikamet, hakikati sürekli hatırlamak ve yaşamaya çalışmakla güçlenir.

93. Ayet: “İşittik ve isyan ettik”

Ayet, İsrailoğullarından alınan ahdi yeniden hatırlatır.

خُذُوا مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا

Mealen:

“Size verdiğimize kuvvetle sarılın ve dinleyin.”

Ardından bazı kimselerin tavrı şöyle aktarılır:

سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا

“İşittik ve karşı geldik.”

Bu ifade üzerinde dikkatle durmak gerekir.

Çünkü insanın manevi hayatındaki önemli çelişkilerden birini ortaya koymaktadır.

Bilmek ile itaat etmek arasındaki fark

İnsan namazın önemini bilir.

Fakat ihmal edebilir.

Doğruluğun önemini bilir.

Fakat menfaatine dokunduğunda zorlanabilir.

Sabretmenin faziletini bilir.

Fakat öfkesini kontrol edemeyebilir.

Gıybetin kötülüğünü bilir.

Fakat alışkanlığını terk etmekte zorlanabilir.

Demek ki yalnız işitmek ve bilmek yeterli değildir.

Risale-i Nur perspektifinden ubudiyet

Kulluk, insanın Allah karşısındaki aczini ve fakrını bilerek O'nun emirlerine yönelmesidir.

İnsanın vazifesi Allah'ın bütün emirlerinin hikmetini tamamen kavradıktan sonra itaat etmek değildir.

Elbette hikmeti anlamaya çalışmak değerlidir.

Fakat kulluğun temelinde Allah'a güven ve teslimiyet vardır.

Bu teslimiyet, kör bir insan taklidi değil, Allah'ın ilmine ve hikmetine iman ederek O'nun emirlerini ciddiye almaktır.

94. Ayet: Ahiretin yalnız kendilerine ait olduğunu iddia etmek

Ayet, Allah katındaki ahiret yurdunun yalnız kendilerine ait olduğunu iddia edenlere yönelik bir meydan okuma içerir.

قُلْ إِن كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِندَ اللَّهِ خَالِصَةً مِّن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

Mealen:

“De ki: Eğer Allah katındaki ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnız size aitse ve iddianızda doğruysanız, haydi ölümü temenni edin.”

Bu ifade belirli bir iddiaya karşı yöneltilmiş Kur’anî bir meydan okumadır. İnsanların ölümü istemesi gerektiği şeklinde genel bir emir değildir.

Ayetin temel mesajı

İnsan kendisini kesin olarak kurtulmuş görmekten sakınmalıdır.

Allah'ın rahmeti geniştir.

Fakat ahiret hesabı da gerçektir.

Bir topluluğa mensup olmak veya dindar bir çevrede yetişmek, insanın bütün sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

Günümüz açısından

İnsan şöyle düşünebilir:

“Ben zaten iyi bir insanım.”

“Benim kalbim temiz.”

“Benim ibadetlerim yeterli.”

Fakat gerçek kullukta insanın kendisini kusursuz görmesi doğru değildir.

Mümin hem Allah'ın rahmetini ümit eder hem de kendi eksikliklerini düzeltmeye çalışır.

95. Ayet: Yapılanların hesabı

وَلَن يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ

Mealen:

“Yaptıkları sebebiyle onu asla temenni etmeyeceklerdir.”

Ayetin sonunda Allah'ın zalimleri bildiği ifade edilir.

Burada insanın yaptığı amellerle ahiret beklentisi arasındaki ilişki hatırlatılır.

İnsan dünyada yaptığı davranışların hesabını vereceğine inanıyorsa hayatını buna göre düzenlemelidir.

Ahiret şuuru ne kazandırır?

İnsan haksız kazançtan sakınır.

Kul hakkına dikkat eder.

Emaneti korur.

Yalan söylemekten kaçınır.

Gücü yettiğince iyilik yapar.

Çünkü bilir ki dünyadaki her şey yalnız burada kalmayacaktır.

Risale-i Nur perspektifinden

10. Söz olan Haşir Risalesi, ahiret inancının aklî ve imanî temellerini açıklamaya yönelir.

Ahiret inancı insanın hayatına derin bir sorumluluk kazandırır.

Dünyada tam karşılığını bulmayan adaletin, ilahî adalet açısından nihai bir hesapla ilişkili olduğunu hatırlatır.

Böylece insanın iyiliği yalnız dünyevî menfaatlere bağlı kalmaz.

96. Ayet: Dünya hayatına aşırı bağlılık

وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَىٰ حَيَاةٍ

Mealen:

“Onları yaşamaya insanların en düşkünü olarak bulursun.”

Ayetin devamında, eleştirilen kimselerden bazılarının bin yıl yaşamayı arzuladıkları fakat uzun ömrün onları azaptan kurtaramayacağı bildirilir.

Burada insanın dünya hayatına aşırı bağlanması eleştirilmektedir.

İnsan neden uzun yaşamak ister?

Çünkü insanın yaratılışında hayat sevgisi vardır.

Sevdiklerinden ayrılmak istemez.

Dünyadaki güzelliklerin bitmesini istemez.

Sağlığını kaybetmek istemez.

Ölümden korkabilir.

Bunlar insanın yaratılışında bulunan anlaşılabilir duygulardır.

Fakat problem, hayatı yalnız dünyadan ibaret görmektir.

Risale-i Nur açısından beka arzusu

Risale-i Nur'da insanın ebediyet arzusu önemli bir imanî hakikat olarak ele alınır.

İnsan geçici bir dünyada yaşadığı hâlde sonsuzluğu ister.

Sevdiklerinin hiç ayrılmamasını arzu eder.

Güzelliklerin yok olmamasını ister.

İman ise insana bu arzunun ahiret ve ebedî hayatla ilişkisini düşündürür.

Uzun yaşamak mı, bereketli yaşamak mı?

Bir insan yüz yıl yaşayabilir.

Fakat ömrünü yalnız geçici menfaatler için tüketebilir.

Bir başka insan daha kısa yaşayabilir.

Fakat hayatını iman, ilim, ibadet, merhamet ve hayırlı hizmetlerle değerlendirebilir.

Burada önemli olan yalnız ömrün uzunluğu değildir.

Ömrün hangi gaye için kullanıldığıdır.

RİSALE-İ NUR PERSPEKTİFİNDEN BU AYETLERİN BEŞ BÜYÜK HAKİKATİ

1. Enaniyet hakikatin önünde perde olabilir

İnsan kendi görüşünü mutlaklaştırırsa başka bir hakikati kabul etmekte zorlanabilir.

Bu nedenle nefis terbiyesinin temelinde tevazu vardır.

İnsan kendi bilgisinin sınırlı olduğunu bilmelidir.

2. İhlas insanı menfaatin esaretinden kurtarır

Hakikat yalnız kişisel çıkar için savunulmamalıdır.

İnsanların alkışı, makam ve şöhret, Allah'ın rızasının önüne geçirilmemelidir.

3. Tahkikî iman delilleri değerlendirmeyi gerektirir

İnsan inancını sağlam bilgiyle güçlendirmelidir.

Duyduğu her sözü araştırmadan kabul etmemelidir.

Fakat hakikati öğrendiğinde nefsinin hoşuna gitmediği için de reddetmemelidir.

4. İstikamet süreklilik ister

Bir gün çok etkilenmek, insanın bütün manevi hayatını garanti etmez.

Namaz, Kur’an, dua, tefekkür ve salih amel süreklilik kazanmalıdır.

5. Ahiret şuuru dünyayı doğru değerlendirmeyi sağlar

İnsan dünyadan faydalanabilir.

Çalışabilir.

Mal kazanabilir.

Ailesiyle güzel bir hayat yaşayabilir.

Fakat bütün bunları ebedî hayatını unutarak yapmamalıdır.

Dünya bir amaç hâline getirildiğinde insanı yorabilir.

Allah'ın rızasına hizmet eden bir vasıta olarak değerlendirildiğinde ise anlam kazanır.

GÜNÜMÜZE BAKAN 12 HİKMETLİ DERS

1. Hakikatin doğruluğu, nefsimizin onu sevip sevmemesine bağlı değildir.

2. Kibir insanı doğruyu kabul etmekten uzaklaştırabilir.

3. İnsan kendi ön kabullerini sorgulayabilmelidir.

4. Haset, adaletli düşünmeyi zorlaştırabilir.

5. Başkalarının hayırlı başarılarını kıskanmak yerine onlardan memnun olmayı öğrenmeliyiz.

6. İman sürekli ilim, ibadet ve tefekkürle beslenmelidir.

7. Bilgi amele dönüşmelidir.

8. Allah'ın emirlerini yalnız işitmek değil, uygulamaya çalışmak gerekir.

9. Hiçbir insan kendisini kesin olarak kusursuz ve kurtulmuş görmemelidir.

10. Ahiret inancı insanın ahlakî sorumluluğunu güçlendirmelidir.

11. Uzun ömür tek başına gerçek kazanç değildir.

12. Hayatın değeri, Allah'ın rızasına uygun biçimde değerlendirilmesiyle artar.

KENDİ NEFSİMİZE SORALIM

Bu ayetlerden sonra kendimize şu soruları yöneltelim:

Birisi bana doğru bir söz söylediğinde, hoşuma gitmese bile kabul edebiliyor muyum?

Başkasının başarısından gerçekten memnun olabiliyor muyum?

Kendi düşüncemi savunurken hakikati ikinci plana attığım oluyor mu?

Bir ayetin veya dinî hükmün nefsime ağır gelmesi, onu uygulamayı ertelememe sebep oluyor mu?

Kur’an'dan öğrendiğim hakikatleri günlük hayatıma ne kadar yansıtıyorum?

Ahirete inandığımı söylediğim hâlde dünya menfaatlerini her şeyin önüne geçiriyor muyum?

Ömrümün uzun olmasını istediğim kadar bereketli olmasını da istiyor muyum?

Başkalarının kusurlarını gördüğüm kadar kendi nefsimin eksikliklerini de görebiliyor muyum?

Bu soruların amacı insanı ümitsizliğe düşürmek değildir.

Amaç, nefsimizi tanımak ve Allah'a daha samimi bir kulluk yoluna yönelmektir.

BAKARA SURESİ 1–96. AYETLERİN BÜYÜK MANEVÎ YOLCULUĞU

Bütün bu ayetlerin ortak mesajlarından biri şudur:

İnsan yalnız hakikati öğrenmekle yetinmemeli; o hakikatin nefsini, kalbini ve hayatını değiştirmesine de izin vermelidir.

SONUÇ: HAKİKATİN ÖNÜNDEKİ EN BÜYÜK ENGEL BAZEN İNSANIN KENDİ NEFSİDİR

Bakara Suresi'nin 87–96. ayetleri bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor:

İnsan bazen delil bulamadığı için değil, kendi arzularından vazgeçmek istemediği için hakikate direnebilir.

Kibir, insanın kendisini hakikatin üstünde görmesine yol açabilir.

Haset, başkasındaki nimeti kabul etmeyi zorlaştırabilir.

Dünya sevgisi, ahiret sorumluluğunu unutturabilir.

Gaflet, insanın bildiği hakikatleri hayatından uzaklaştırabilir.

Fakat bütün bunlara karşı Kur’an insana bir yol gösterir:

Tevazu.

İhlas.

Tefekkür.

Tövbe.

İstikamet.

Ahiret şuuru.

Risale-i Nur perspektifinden insanın gerçek büyüklüğü, nefsini büyütmesinde değil, Allah'ın karşısındaki kulluğunu anlamasındadır.

İnsan:

“Ben her şeyi bilirim.”

demek yerine:

“Allah'ım, bana hakikati öğret.”

“Ben her zaman haklıyım.”

demek yerine:

“Allah'ım, bana kusurlarımı göster.”

“Benim görüşüm üstün gelsin.”

demek yerine:

“Allah'ım, hakikat ortaya çıksın.”

“Dünyada daha çok kazanayım.”

demek yerine:

“Allah'ım, kazandıklarımı hayırda kullanmayı nasip et.”

diyebilmelidir.

Çünkü insanın asıl başarısı herkesten üstün olması değil, Allah'ın rızasına yaklaşmasıdır.

Hakikate teslim olan insan küçülmez; nefsinin esaretinden kurtularak manevi bakımdan yükselir. Kibir insanı kendi benliğine hapsederken, iman ona Allah'ın rahmetine açılan kapıları gösterir.

Allah'ım! Kalplerimizi kibirden, hasetten, gafletten ve dünya sevgisinin aşırılığından koru. Bize hakikati hak olarak gösterip ona uymayı, bâtılı bâtıl olarak gösterip ondan uzaklaşmayı nasip et. İmanımızı tahkikî, amellerimizi salih, niyetlerimizi ihlaslı eyle. Âmin.