BAKARA SURESİ 49–61. AYETLER

Firavun'dan Kurtuluş, Denizin Yarılması, Buzağı Fitnesi, Tövbe, İlâhî Nimetler ve Nankörlük

Giriş

Bakara Suresi'nin 40. ayetinden itibaren İsrailoğullarına verilen nimetler hatırlatılmaya başlanmıştı.

49–61. ayetlerde ise bu nimetlerin bazıları tarihî hadiseler üzerinden ayrıntılı biçimde gösterilir.

Firavun'un zulmünden kurtarılmaları...

Denizin yarılması...

Hz. Musa'nın kırk gecelik buluşması...

Buzağı fitnesi...

Tövbe...

Bulutlarla gölgelendirilmeleri...

Kudret helvası ve bıldırcınla rızıklandırılmaları...

Kayadan su çıkarılması...

Bütün bunlar büyük nimetlerdir.

Fakat ayetlerin düşündürdüğü çok önemli bir hakikat vardır:

Nimet görmek başka, nimeti okuyabilmek başkadır.

İnsan nimetlerin içinde yaşayabilir fakat Mün'im'i, yani nimeti vereni unutabilir.

İşte Kur’an bu tarihî hadiseleri anlatarak yalnız geçmişi değil, bugünkü insanın nefsini de eğitir.

49. AYET

FİRAVUN ZULMÜNDEN KURTULUŞ

وَإِذْ نَجَّيْنَاكُم مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ

Mealen:

“Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık...”

Firavun yönetimi İsrailoğullarına ağır zulüm uyguluyordu.

Ayet onların oğullarının öldürüldüğünü, kadınlarının sağ bırakıldığını hatırlatır.

Kur’an bu ağır zulmü:

بَلَاءٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌ

büyük bir imtihan olarak ifade eder.

Musibet ve İmtihan

Dünya hayatının önemli gerçeklerinden biri şudur:

Dünya cennet değildir.

Burada:

hastalık,

ayrılık,

zulüm,

kayıp,

fakirlik,

ölüm

bulunabilir.

Çünkü dünya dârü'l-imtihandır.

Fakat Risale-i Nur perspektifinde musibetlerin tamamına yalnız anlamsız acılar nazarıyla bakılmaz.

Musibet bazen insanın:

acizliğini anlamasına,

Rabbine yönelmesine,

dünyanın faniliğini fark etmesine,

sabır öğrenmesine,

duasının derinleşmesine

vesile olabilir.

Bu, zulmü veya kötülüğü meşrulaştırmaz. Zulüm yine zulümdür ve zalim sorumludur. Fakat mazlum açısından yaşanan acının Allah katında tamamen karşılıksız ve manasız olmadığına dair imanî bir teselli vardır.

50. AYET

DENİZİN YARILMASI

وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ

“Hani sizin için denizi yarmıştık...”

Hz. Musa ve beraberindekiler önlerinde deniz, arkalarında Firavun ordusu bulunduğu bir noktaya gelmişlerdi.

İnsanî ölçülerle çıkış yolu görünmüyordu.

Fakat Allah'ın yardımı geldi.

Deniz yarıldı.

İsrailoğulları kurtuldu.

Firavun ve ordusu boğuldu.

Sebeplerin Bittiği Yerde Kudret Bitmez

Bu hadisenin insana verdiği en önemli derslerden biri:

Allah'ın kudretini sebeplerle sınırlamamaktır.

İnsan genellikle:

“Bu nasıl olacak?”

diye düşünür.

Çünkü sebeplere bakar.

Fakat iman:

Sebeplerin de Allah'ın kudreti altında olduğunu

hatırlatır.

Bu, sebepleri terk etmek anlamına gelmez.

Hz. Musa yürüdü.

Kavmini götürdü.

Tedbir aldı.

Fakat kurtuluşu yaratan Allah'tı.

Risale-i Nur Perspektifinden Sebepler

Risale-i Nur'un tevhid derslerinde sebepler reddedilmez.

Fakat sebeplere hakiki tesir verilmez.

İlaç kullanılır.

Fakat şifayı veren Allah'tır.

Çiftçi tohumu eker.

Fakat tohumu çatlatıp canlı bitki hâline getiren Allah'tır.

İnsan çalışır.

Fakat rızkın bütün şartlarını meydana getiren Allah'tır.

Doktor tedavi eder.

Fakat hücrelere şifa verme kudreti doktorun elinde değildir.

Bu bakış:

sebeplere müracaat etmek fakat neticeyi Allah'tan bilmek

demektir.

51. AYET

HZ. MUSA'NIN KIRK GECESİ VE BUZAĞI FİTNESİ

وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَىٰ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً

Hz. Musa kırk gece için ayrıldıktan sonra kavminin bir kısmı buzağıyı ilâhlaştırmaya yöneldi.

Daha yeni:

Firavun'dan kurtarılmışlardı.

Denizin yarılmasını görmüşlerdi.

Büyük bir mucize yaşamışlardı.

Fakat kısa süre sonra sapma meydana geldi.

Bu çok çarpıcıdır.

Mucize Görmek Tek Başına Yeter mi?

Bu kıssa bize gösteriyor ki:

İnsan yalnız olağanüstü olaylar görmekle otomatik olarak sağlam iman sahibi olmaz.

İmanın:

ilim,

tefekkür,

teslimiyet,

ibadet,

istikamet

ile beslenmesi gerekir.

İnsan büyük bir manevi heyecan yaşayabilir.

Bir sohbetten çok etkilenebilir.

Bir musibette Allah'a yönelebilir.

Bir dua kabul olduğunda gözyaşı dökebilir.

Fakat birkaç hafta sonra eski gafletine dönebilir.

Bu nedenle manevi hayatta en önemli meselelerden biri:

İstikamettir.

Modern İnsanın Buzağıları

Bu ayeti doğrudan modern nesnelere “put” hükmü vermek için kullanmak doğru olmaz. Fakat kıssanın verdiği kulluk ve bağımlılık dersini kendimize uygulayabiliriz.

İnsan Allah'tan başka şeyleri hayatının mutlak merkezi hâline getirebilir.

Para,

makam,

şöhret,

beden,

güzellik,

teknoloji,

sosyal itibar,

insanların alkışı...

Bunların kendileri mutlaka kötü değildir.

Problem insanın kalbinin bunlara esir olmasıdır.

Mal insanın elinde bulunmalıdır.

Kalbinde değil.

52. AYET

AFFEDİLME NİMETİ

Bu büyük sapmadan sonra dahi Allah'ın affından söz edilir:

ثُمَّ عَفَوْنَا عَنكُم

“Sonra sizi affettik...”

Niçin?

لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

“Umulur ki şükredersiniz.”

Burada çok güzel bir bağlantı vardır:

Af da bir nimettir.

İnsan yalnız:

sağlığa,

paraya,

yiyeceğe,

eve

şükretmez.

Allah'ın günahlarını örtmesi ve tövbe imkânı vermesi de çok büyük nimettir.

En Büyük Nimetlerden Biri: Yeniden Başlayabilmek

İnsan geçmişini değiştiremez.

Fakat gelecekteki yönünü değiştirebilir.

Tövbe insana:

“Artık senin için hiçbir ümit yok.”

düşüncesine karşı büyük bir rahmet kapısı açar.

Risale-i Nur perspektifinde yeis, yani ümitsizlik, insanın manevî kuvvetini kıran tehlikeli bir hâl olabilir.

Mümin günahını küçümsemez.

Ama Allah'ın rahmetini de küçümsemez.

53. AYET

KİTAP VE FURKAN

Hz. Musa'ya kitap ve Furkan verildiği hatırlatılır.

Furkan, hak ile bâtılı ayıran ölçü manasını taşır.

Bu çok önemlidir.

Çünkü insanın yalnız bilgiye değil:

Ölçüye

ihtiyacı vardır.

Modern insan çok fazla bilgiye ulaşabilir.

Fakat:

Hangisi doğru?

Hangisi yanlış?

Hangisi helal?

Hangisi haram?

Hangisi adalet?

Hangisi zulüm?

sorularında bir ölçü gerekir.

Vahiy insana bu noktada rehberlik eder.

54. AYET

BUZAĞI FİTNESİNDEN SONRA TÖVBE

Hz. Musa kavmine, buzağıyı ilâhlaştırmaları sebebiyle kendilerine zulmettiklerini bildirir ve tövbeye çağırır.

Bu ayetin tarihsel bağlamında ağır bir tövbe hükmü zikredilir. Bu hüküm Hz. Musa'nın şeriatına ve o özel hadiseye aittir; günümüz Müslümanları için uygulanacak bir hüküm olarak okunamaz.

Bizim açımızdan temel ders şudur:

Günah, önce insanın kendisine zulmüdür.

Allah insanın günahıyla zarar görmez.

İnsan zarar görür.

Yalan insanın karakterine zarar verir.

Haset insanın kalbine zarar verir.

Kibir insanın hakikati görmesine zarar verir.

Haram insanın manevî hayatına zarar verir.

Bu yüzden tövbe Allah'a fayda sağlamak için değil, kulun kendi yarasını tedavi etmesi için gereklidir.

55. AYET

“ALLAH'I AÇIKÇA GÖRMEDİKÇE...”

Bazıları Hz. Musa'ya:

“Allah'ı açıkça görmedikçe sana inanmayacağız.”

dediler.

Ardından onları yıldırım çarptığı bildirilir.

Burada insanın iman karşısındaki yanlış bir talebi görülür:

İmtihan sırrını kaldıracak şekilde her şeyin zorunlu olarak görülmesini istemek.

Gayba İmanın Sırrı

Bakara Suresi'nin başında müttakilerin ilk özelliklerinden biri:

يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ

“Gayba iman ederler.”

şeklinde ifade edilmişti.

Allah kendisini tanıtacak delilleri kâinata yerleştirmiştir.

Fakat insan imtihanın gereği olarak tercih yapabilecek bir alanda bırakılmıştır.

Güneş doğrudan:

“Allah vardır.”

diye konuşmaz.

Fakat düzeniyle, ışığıyla, vazifesiyle tefekküre kapı açar.

Çiçek konuşmaz.

Fakat sanatıyla Sanatkârını düşündürür.

İnsan bedeni konuşmaz.

Fakat düzeniyle hikmet ve kudrete işaret eder.

56. AYET

ÖLÜMDEN SONRA DİRİLTİLME

Ayet, yıldırım hadisesinden sonra onların yeniden diriltildiğini bildirir.

Yine sonuç:

لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

“Umulur ki şükredersiniz.”

Dikkat edilirse şükür tekrar tekrar karşımıza çıkmaktadır.

Çünkü insanın yaratılışındaki büyük vazifelerden biri:

Nimeti tanımak ve şükretmektir.

57. AYET

BULUT, KUDRET HELVASI VE BILDIRCIN

İsrailoğullarının üzerinin bulutla gölgelendirildiği ve kendilerine menn ve selvâ verildiği anlatılır.

Yani zor şartlar altında bile rızıkları temin edilmiştir.

Ayet:

“Size verdiğimiz temiz rızıklardan yiyin.”

buyurur.

Fakat ardından çok önemli bir hakikat gelir:

وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

“Onlar Bize zulmetmediler; fakat kendilerine zulmediyorlardı.”

Günah Allah'a Zarar Vermez

Bu hakikat çok önemlidir.

İnsan:

namaz kılmadığında,

şükretmediğinde,

günah işlediğinde

Allah'ın saltanatında bir eksilme meydana gelmez.

Zarar insana döner.

Güneşe sırtını dönen insan güneşe zarar vermez.

Kendisi karanlıkta kalır.

İşte günahın mahiyeti bir yönüyle böyledir.

58–59. AYETLER

NİMET KARŞISINDA TEVAZU VE SÖZÜ DEĞİŞTİRMEK

İsrailoğullarına bir beldeye girmeleri, nimetlerinden yemeleri ve tevazu içerisinde bağışlanma dilemeleri emredilir.

Fakat içlerinden zulmedenlerin kendilerine söylenen sözü değiştirdikleri bildirilir.

Burada iki büyük ahlak dersi vardır:

Tevazu

ve

İlâhî emri keyfimize göre değiştirmemek.

İnsan bazen dinin hükmünü doğrudan reddetmez.

Fakat onu kendi arzusuna göre değiştirmeye çalışabilir.

Nefis:

“Bunu böyle yorumlasak olmaz mı?”

diye sürekli kendisine kaçış yolu arayabilir.

Elbette dinî hükümleri anlamada ilmî yorum ve içtihat alanı vardır. Fakat kişinin sırf nefsine uymadığı için açık bir hakikati eğip bükmesi başka bir şeydir.

60. AYET

HZ. MUSA'NIN SU İSTEMESİ

وَإِذِ اسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ

Hz. Musa kavmi için su ister.

Allah ona asasını taşa vurmasını emreder.

Taştan on iki pınar fışkırır ve her topluluk içeceği yeri bilir.

Sonra:

“Allah'ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin.”

buyrulur.

Suya Risale-i Nur Perspektifinden Bakmak

Her gün elimizde bulunan bir bardak suya bakalım.

Renksiz.

Basit görünüyor.

Fakat hayatımız ona bağlı.

İnsan suyu yaratamaz.

Suyun temel yapısını bilimsel olarak bilir ve kullanabilir; fakat bütün yeryüzündeki su döngüsünü kendi kudretiyle kuramaz.

Denizlerden su yükselir.

Bulutlar oluşur.

Yağmur yağar.

Yer altı suları meydana gelir.

Kaynaklar çıkar.

Nehirler akar.

İnsan musluğu açar:

Su gelir.

Musluğun gelmesi bizi suyun asıl kaynağını düşünmekten alıkoymamalıdır.

Musluk yalnız sebeptir.

İman nazarı suyu içerken:

“Elhamdülillah.”

der.

61. AYET

“BİR TEK YEMEĞE SABREDEMEYİZ”

İsrailoğulları Hz. Musa'ya:

“Bir çeşit yemeğe sabredemeyiz.”

diyerek topraktan yetişen sebzeler, salatalık, sarımsak, mercimek ve soğan gibi yiyecekler isterler.

Hz. Musa'nın cevabında dikkat çekici bir ikaz vardır:

“Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?”

Bu, insan nefsinin önemli bir özelliğini ortaya koyar:

Elindekine alışıp kıymetini unutmak.

Nimet Neden Bir Süre Sonra Sıradanlaşır?

İnsan uzun süre sahip olduğu nimete alışır.

Yeni araba alır.

İlk günlerde sevinir.

Birkaç ay sonra sıradanlaşır.

Yeni ev alır.

İlk günlerde mutludur.

Bir süre sonra daha büyüğünü ister.

Telefon alır.

Bir yıl sonra yeni modelini düşünmeye başlar.

Maaşı yükselir.

Bir süre sonra yeni seviye normalleşir.

Nefsin isteklerinin tabiatında çoğu zaman:

“Biraz daha.”

vardır.

Kanaat Hazinesi

Risale-i Nur perspektifinde kanaat büyük bir manevi servettir.

Kanaat:

“Hiç çalışmayacağım.”

demek değildir.

İnsan çalışır.

Helalinden daha iyi hayat şartları isteyebilir.

Fakat mutluluğunu sürekli:

“Şunu da elde edersem...”

şartına bağlamaz.

Çünkü o “şu”nun sonu yoktur.

Kanaat insanın sahip olduğu nimeti görmesini sağlar.

ŞÜKÜR İLE KANAAT ARASINDAKİ BAĞ

Şükreden insan:

“Bende ne eksik?”

sorusundan önce:

“Bana neler verilmiş?”

diye bakar.

Nefes alıyorum.

Görebiliyorum.

Duyabiliyorum.

Konuşabiliyorum.

Bir lokma yiyebiliyorum.

Su içebiliyorum.

Sevebiliyorum.

Dua edebiliyorum.

Rabbimi tanıyabiliyorum.

İşte insan bu pencereden baktığında kendisini büyük bir nimet denizinin içinde bulabilir.

NANKÖRLÜĞÜN PSİKOLOJİSİ

Bu ayetler üzerinden nankörlüğün nasıl gelişebileceğini şöyle okuyabiliriz:

Nimet gelir.

↓

İnsan sevinir.

↓

Nimete alışır.

↓

Nimeti sıradan görür.

↓

Nimeti vereni unutabilir.

↓

Başkasındaki nimete bakar.

↓

Kendi nimetini küçük görür.

↓

Şikâyet başlar.

Buna karşı Kur’an'ın terbiyesi:

Hatırla → Tefekkür et → Mün'im'i tanı → Şükret → Kanaat et → Nimeti doğru kullan.

FİRAVUN'DAN KURTULAN İNSAN NEDEN BUZAĞIYA YÖNELDİ?

Bu bölümün en düşündürücü taraflarından biri budur.

Deniz yarılmıştır.

Firavun ordusu boğulmuştur.

İlâhî yardım açıkça görülmüştür.

Fakat kısa süre sonra buzağı fitnesi yaşanmıştır.

Demek ki:

Dün yaşadığımız imanî tecrübe bugünkü istikametimizi otomatik olarak garanti etmez.

İman sürekli beslenmelidir.

Namaz bunun için vardır.

Kur’an bunun için vardır.

Zikir bunun için vardır.

Tefekkür bunun için vardır.

Sohbet ve ilim bunun için vardır.

Risale-i Nur Perspektifinden İmanın Yenilenmesi

İnsan her gün dünya ile temas eder.

Dünya sebepleri öne çıkarır.

İnsan:

“Patron verdi.”

“Doktor iyileştirdi.”

“Para çözdü.”

“Ben başardım.”

demeye başlayabilir.

İman eğitimi ise sebeplerin arkasındaki hakiki tasarrufu hatırlatır:

Patron vesiledir; Rezzâk Allah'tır.

Doktor vesiledir; Şâfî Allah'tır.

Toprak vesiledir; nimetleri yaratan Allah'tır.

İnsan çalışır; fakat kabiliyeti, hayatı, fırsatı ve neticeyi yaratan Allah'tır.

Bu bakış sebepleri reddetmez.

Sebepleri yerlerine koyar.

49–61. AYETLERDEN ÇIKAN 15 HİKMETLİ DERS

1. Büyük musibetlerin ardından büyük rahmet kapıları açılabilir.

2. Allah'ın kudreti sebeplerle sınırlı değildir.

3. Sebeplere müracaat edilir fakat netice Allah'tan bilinir.

4. Olağanüstü hadiseler görmek tek başına istikamet garantisi değildir.

5. İmanın devamlı olarak ilim, ibadet ve tefekkürle beslenmesi gerekir.

6. Para, makam ve şöhret araçtır; insanın kalbinin efendisi olmamalıdır.

7. Affedilmek de büyük bir nimettir.

8. Günah insanın önce kendi ruhuna zarar verir.

9. Ümitsizlik tövbenin önüne geçirilmemelidir.

10. Vahiy insana hak ile bâtılı ayıran ölçüler verir.

11. Her nimet şükür sorumluluğu doğurur.

12. Nimetin sürekli bulunması onun değerini azaltmaz.

13. Kanaat tembellik değil, nimetleri fark ederek hırsa esir olmamaktır.

14. İnsan elindekini küçümseyip sürekli başkasındakine bakarsa şükür duygusu zayıflayabilir.

15. Manevî hayatın temel meselelerinden biri istikamettir.

BUGÜN KENDİMİZE SORALIM

Bu ayetlerin ışığında kendi hayatımıza bakalım:

Allah'ın beni hangi sıkıntılardan kurtardığını hatırlıyor muyum?

Bir sıkıntı geçince yaptığım duaları unutuyor muyum?

Sağlığım yerindeyken sağlığa şükrediyor muyum?

Rızkımı yalnız maaştan mı biliyorum, yoksa maaşı bir sebep olarak görüp Rezzâk'ı hatırlıyor muyum?

İlacın arkasında Şâfî ismini düşünüyor muyum?

Elimdeki nimetlere mi bakıyorum, yoksa sürekli başkalarının sahip olduklarına mı?

Telefonum, malım, işim veya insanların takdiri kalbimde olması gerekenden fazla yer tutuyor mu?

Bir günah işlediğimde ümitsizliğe mi düşüyorum, yoksa tövbeyle Rabbime mi dönüyorum?

Bir bardak su içerken gerçekten bunun büyük bir nimet olduğunu fark ediyor muyum?

BU BÖLÜMÜN EN DERİN DERSİ: NİMETTEN MÜN'İM'E

İnsan sofraya oturur.

Önünde ekmek vardır.

Ekmek bize:

toprağı,

yağmuru,

güneşi,

tohumu,

mevsimleri,

çiftçiyi,

değirmeni,

emeği

hatırlatabilir.

Fakat iman burada durmaz.

Bütün sebepler zincirinin arkasından:

Mün'im-i Hakikî'ye gider.

Bir elma düşünelim.

Ağaç elmayı kendi şuuru ve ilmiyle yapmıyor.

Toprak elmanın tadını bilmiyor.

Su elmanın rengini planlamıyor.

Güneş hangi vitaminin ne kadar bulunacağını hesaplamıyor.

Fakat ortaya:

ölçülü,

güzel,

lezzetli,

faydalı

bir nimet çıkıyor.

Risale-i Nur perspektifinden bu meyve yalnız yiyecek değildir.

Aynı zamanda:

rahmetin bir hediyesi,

kudretin bir eseri,

hikmetin bir göstergesi

ve

şükre yapılan sessiz bir davettir.

ŞÜKRÜN DÖRT MERTEBESİ

Bu bölümün ruhunu hayatımıza taşımak için şükrü dört boyutta düşünebiliriz.

Kalbin şükrü

Nimetin Allah'tan olduğunu bilmektir.

Dilin şükrü

“Elhamdülillah.”

demektir.

Bedenin şükrü

Organları Allah'ın razı olduğu yerlerde kullanmaktır.

Gözü haramdan korumak gözün şükrüdür.

Dili yalandan ve gıybetten korumak dilin şükrüdür.

Malın şükrü

Helal kazanmak, israftan kaçınmak ve ihtiyaç sahipleriyle paylaşmaktır.

Böylece şükür yalnız bir kelime olmaktan çıkar.

Hayat tarzına dönüşür.

İLK 61 AYETİN BÜYÜK YOLCULUĞU

Bakara Suresi başından itibaren insanı adım adım eğitmektedir:

1–5: Hidayet ve müttakilerin özellikleri.

6–20: İnkâr, nifak ve kalbin hastalıkları.

21–29: Ubudiyet, tevhid ve kâinat kitabı.

30–39: Hz. Âdem, ilim, irade, kibir, şeytan ve tövbe.

40–48: Nimet, ahde vefa, hakikat, sabır, namaz ve ahiret.

49–61: Kurtuluş, mucize, nimet, nankörlük, tövbe, rızık, şükür ve kanaat.

Bütün bu bölümlerde tekrar tekrar aynı büyük hakikat karşımıza çıkıyor:

İNSAN UNUTUR; KUR’AN HATIRLATIR.

İnsan nimetini unutur.

Kur’an:

“Hatırla.”

der.

İnsan Rabbini unutur.

Kur’an:

“Seni yaratan Rabbine kulluk et.”

der.

İnsan ahireti unutur.

Kur’an:

“O'na döneceksiniz.”

der.

İnsan günahıyla ümitsizliğe düşer.

Kur’an tövbe kapısını gösterir.

İnsan sebeplere takılır.

Kur’an sebeplerin arkasındaki kudreti gösterir.

İnsan elindekini küçümser.

Kur’an nimetlerini saydırır.

İnsan kendisini sahip zanneder.

Kur’an ona emanetçi olduğunu hatırlatır.

Risale-i Nur perspektifinden bakıldığında insanın en büyük manevi eğitimlerinden biri tam da budur:

Gafletten zikre, nimetten şükre, sebepten Müsebbibü'l-Esbab'a, eserden Müessir'e, sanattan Sâni'e ve mahlûktan Hâlık'a geçebilmek.

Böyle bir nazarla insanın hayatı değişmeye başlar.

Su yalnız su değildir:

Rahmettir.

Ekmek yalnız ekmek değildir:

Rızıktır.

Sağlık yalnız biyolojik durum değildir:

Nimettir.

Tövbe yalnız pişmanlık değildir:

Rahmet kapısıdır.

Dünya yalnız yaşanacak yer değildir:

İmtihan meydanıdır.

Ölüm yalnız son değildir:

Ahirete geçiştir.

Ve Kur’an yalnız okunacak bir kitap değildir:

İnsana bütün bunları nasıl okuyacağını öğreten hidayet rehberidir.

Bu nedenle 49–61. ayetlerin kalbimize bıraktığı en güzel cümlelerden biri şu olabilir:

Nimetin küçüğü yoktur; nimeti sıradanlaştıran insanın alışkanlığı vardır. Şükür ise alışkanlık perdesini kaldırıp her nimette Rahmân'ın rahmetini yeniden görebilmektir.