BAKARA SURESİ 40–48. AYETLER

Ahde Vefa, Hak ile Bâtılı Karıştırmamak, Söylediğini Yaşamak, Sabır, Namaz ve Ahiret Şuuru

Giriş

Bakara Suresi'nin ilk 39 ayetinde iman ve küfür yolları, nifak, ubudiyet, tevhid, Hz. Âdem'in yaratılışı, İblis'in kibri, insanın imtihanı ve tövbe hakikati üzerinde duruldu.

40. ayetten itibaren yeni bir bölüm başlar:

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ

“Ey İsrailoğulları!”

Kur’an burada geçmiş bir topluluğun tarihini yalnız tarih öğretmek için anlatmaz. Onların nimetler karşısındaki tavırları, hataları, peygamberlerle ilişkileri ve ahitleri üzerinden sonraki nesillere ders verir.

Dolayısıyla bu ayetleri okurken:

“Bu ayet yalnız onlarla ilgilidir.”

demek yerine:

“Bu ayetin benim hayatıma bakan tarafı nedir?”

sorusunu sormak gerekir.

Risale-i Nur perspektifinde Kur’an'ın kıssaları ve tarihî hadiseleri aynı zamanda insan nefsine, topluma ve her asrın insanına bakan ibret levhalarıdır.

40. AYET

“NİMETİMİ HATIRLAYIN”

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ

Mealen:

“Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın...”

İlk emir son derece dikkat çekicidir:

Hatırlayın.

Çünkü insanın en büyük manevi problemlerinden biri unutmaktır.

Nimeti kullanır fakat nimeti vereni unutabilir.

Suyu içer.

Fakat suyun nimet olduğunu düşünmez.

Nefes alır.

Fakat havanın nimet olduğunu fark etmez.

Gözü görür.

Fakat görmenin nasıl muazzam bir nimet olduğunu ancak görme problemi yaşadığında anlayabilir.

Alışmak Nimeti Gizleyebilir

İnsan sürekli sahip olduğu şeyleri sıradanlaştırır.

Her gün güneş doğduğu için güneşi sıradan görür.

Her gün nefes aldığı için havayı sıradan görür.

Kalbi yıllarca attığı için kalbin çalışmasını sıradan kabul eder.

Fakat bir dakika nefes alamadığında bütün servetini bir nefes için vermeye razı olabilir.

Demek ki nimetin değeri azalmaz.

İnsanın nimete alışması, nimetin üzerindeki hayret perdesini kapatır.

Kur’an:

“Hatırlayın.”

diyerek bu gaflet perdesini kaldırır.

Risale-i Nur Perspektifinden Nimet ve Şükür

Risale-i Nur'da nimet ile şükür arasında güçlü bir ilişki vardır.

Nimetin doğru okunması insanı:

nimetten Mün'im'e

götürmelidir.

Yani ekmekte kalma.

Ekmeği vereni düşün.

Suda kalma.

Suyu rahmet hazinesinden göndereni düşün.

Meyvede kalma.

Meyvenin içindeki rahmet ve hikmeti gör.

Şükür yalnız:

“Elhamdülillah.”

demek değildir.

Dil ile hamd etmek şükrün önemli bir parçasıdır; fakat nimetleri Allah'ın razı olduğu şekilde kullanmak da şükürdür.

Nimetin Üç Basamaklı Okunması

Bir nimete üç aşamada bakabiliriz:

Birinci basamak: Nimeti fark etmek

“Bu bana verilmiş büyük bir nimettir.”

İkinci basamak: Nimeti vereni tanımak

“Bunun hakiki Mün'imi Allah'tır.”

Üçüncü basamak: Nimeti doğru kullanmak

“Bu nimeti Allah'ın razı olduğu şekilde kullanmalıyım.”

Mesela göz:

Gözün nimet olduğunu bilmek birinci basamaktır.

Allah'ın verdiğini bilmek ikinci basamaktır.

Gözü haramdan koruyup hayırda kullanmak üçüncü basamaktır.

İşte fiilî şükür burada ortaya çıkar.

وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ

“Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki Ben de size olan ahdimi yerine getireyim.”

Burada:

Ahde vefa

dersi vardır.

Müminin önemli özelliklerinden biri sözünde durmaktır.

Allah'a karşı kulluk ahdi,

insanlara verilen sözler,

emanetler,

borçlar,

sözleşmeler,

aile sorumlulukları...

Bunların hepsi ahlakla ilgilidir.

وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ

“Yalnız Benden sakının.”

İnsan hayatında birçok korku yaşayabilir:

İnsanların eleştirisinden korkabilir.

Makamını kaybetmekten korkabilir.

Parasını kaybetmekten korkabilir.

Çevresinin dışlamasından korkabilir.

Fakat bunlar insanı hakikatten uzaklaştırmamalıdır.

Mümin için nihai ölçü:

Allah'ın rızasıdır.

41. AYET

HAKİKATİ DÜNYA MENFAATİNE SATMAMAK

Ayet, indirilen vahye iman etmeye çağırır ve Allah'ın ayetlerinin az bir karşılık uğruna değiştirilmemesini veya satılmamasını emreder.

Buradaki:

ثَمَنًا قَلِيلًا

“Az bir bedel”

ifadesi çok derindir.

Dünyadaki menfaat ne kadar büyük görünürse görünsün, ebedî hakikat karşısında küçüktür.

İnsan hakikati:

para,

makam,

şöhret,

alkış,

çevre baskısı,

kişisel çıkar

uğruna değiştirmemelidir.

Hakikatin Fiyatı Olmaz

Bir insan doğru olduğunu bildiği şeyi maddi çıkarı için gizliyorsa aslında çok büyük bir sermayeyi küçük bir bedele satmış olabilir.

Risale-i Nur'un ihlas anlayışı açısından burada temel ölçü şudur:

Hak için çalışan insanın amacı hakikatin kendisi olmalıdır.

İnsanların alkışı değil.

Makam değil.

Şöhret değil.

Menfaat değil.

Rıza-yı İlâhî.

42. AYET

HAKKI BÂTILLA KARIŞTIRMAYIN

وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ

“Hakkı bâtılla karıştırmayın...”

Bu ayet günümüz açısından son derece önemlidir.

Çünkü açık yalan bazen kolay fark edilir.

Fakat:

doğrunun içine yanlış karıştırılması

daha tehlikeli olabilir.

Bir bilginin yüzde doksanı doğru olup yüzde onu kasıtlı biçimde çarpıtılmış olabilir.

İnsan doğru kısımlar nedeniyle yanlış kısmı da kabul edebilir.

Günümüz Bilgi Çağında Bu Ayetin Dersi

Bugün insanın önünde tarihte görülmemiş miktarda bilgi bulunmaktadır.

Sosyal medya,

videolar,

haberler,

mesajlaşma grupları,

yapay zekâ,

internet...

Fakat bilginin çokluğu:

hakikatin otomatik olarak ortaya çıkması

demek değildir.

Bu nedenle müminin ahlakı:

araştırmak,

teyit etmek,

adaletli olmak,

bilmediğini söylememek,

duyduğu her şeyi yaymamak

olmalıdır.

وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ

“Bile bile hakkı gizlemeyin.”

Bilmemek başka,

bildiği hâlde gizlemek başkadır.

İnsan bazen hakikati söylemenin kendisine zarar vereceğini düşündüğü için susabilir.

Elbette her hakikat her yerde aynı üslupla söylenmez; hikmet gerekir.

Fakat menfaat uğruna hakikati tersine çevirmek ciddi bir ahlak problemidir.

43. AYET

NAMAZ VE ZEKÂT

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ

“Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin...”

Yine namaz karşımıza çıkmaktadır.

Kur’an'da namazın tekrar tekrar zikredilmesi onun mümin hayatındaki merkezi konumunu gösterir.

Namaz insanın Allah ile ilişkisini,

zekât ise insanın toplum ve mal ile ilişkisini

terbiye eder.

Biri:

“Rabbimin kuluyum.”

der.

Diğeri:

“Malımın mutlak sahibi değilim.”

dersini verir.

Namaz ve Zekâtın Birlikte Anılması

Bu beraberlik çok anlamlıdır.

İslam yalnızca:

“Allah ile aranı düzelt.”

demez.

Aynı zamanda:

“İnsanlara karşı sorumluluklarını yerine getir.”

der.

Namaz kılıp kul hakkı yemek çelişkidir.

İbadet edip ticarette aldatmak çelişkidir.

Dindar görünürken fakirin hakkını vermemek çelişkidir.

Gerçek kulluk hayatın bütününe yansımalıdır.

44. AYET

“İNSANLARA İYİLİĞİ EMREDİP KENDİNİZİ UNUTUYOR MUSUNUZ?”

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ

Mealen:

“Siz Kitab'ı okuduğunuz hâlde insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?”

Bu ayet nefis terbiyesi açısından Kur’an'ın en sarsıcı ikazlarından biridir.

İnsan başkasının kusurunu çok kolay görebilir.

Fakat kendi kusurunu görmekte zorlanabilir.

Başkasına:

“Sabırlı ol.”

der.

Kendisi sabredemez.

“Gıybet etme.”

der.

Kendisi gıybet eder.

“Namazını ihmal etme.”

der.

Kendi namazında gevşek davranır.

“İsraf etme.”

der.

Kendisi israf eder.

Bu Ayet “İyiliği Söylemeyin” Demiyor

Burada önemli bir ayrım gerekir.

Ayetin manası:

“Kendin yapmıyorsan başkasına iyiliği söyleme.”

değildir.

Çünkü o zaman insan iki vazifeyi birden terk etmiş olur.

Doğrusu şudur:

İyiliği söyle ve önce kendin yaşamaya çalış.

Başkalarına nasihat ederken kendi nefsini unutma.

Risale-i Nur Perspektifinden Nefse Hitap

Risale-i Nur'un dikkat çekici özelliklerinden biri birçok dersin önce nefse söylenmesidir.

Çünkü insan başkasını düzeltmeye çok hevesli olabilir.

Fakat gerçek terbiye:

önce kendi nefsinden başlamaktır.

İnsan bir hakikati anlatırken:

“Bu falanca kişiye çok lazım.”

demeden önce:

“Bu hakikatten benim nefsimin hissesi nedir?”

diye sormalıdır.

Bu yaklaşım ihlası korur.

وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ

“Üstelik Kitab'ı okuyorsunuz.”

Bilgi sorumluluğu artırabilir.

Bir insan bilmiyorsa öğrenmesi gerekir.

Fakat biliyor ve yaşamıyorsa başka bir problem ortaya çıkar:

İlim ile amel arasındaki kopukluk.

Kur’an'ın istediği yalnız bilgi biriktirmek değildir.

Bilginin insanı dönüştürmesidir.

أَفَلَا تَعْقِلُونَ

“Hiç akletmiyor musunuz?”

Kur’an yine akla hitap etmektedir.

Demek gerçek akıl:

bildiğini yaşamaya çalışmayı da gerektirir.

İnsan yüzlerce kitap okuyabilir.

Binlerce nasihat dinleyebilir.

Fakat ahlakı değişmiyorsa bilgisi henüz hayatına yeterince nüfuz etmemiş olabilir.

45. AYET

SABIR VE NAMAZLA YARDIM İSTEYİN

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ

“Sabır ve namazla yardım isteyin.”

İnsan hayatında ağır dönemler yaşayabilir.

Hastalık,

maddi sıkıntı,

aile problemleri,

yalnızlık,

kayıp,

başarısızlık,

gelecek endişesi...

Kur’an böyle zamanlarda iki büyük dayanak gösterir:

Sabır ve namaz.

Sabır Nedir?

Sabır yalnızca oturup beklemek değildir.

Sabır:

doğru yolda sebat etmektir.

Üç boyutuyla düşünülebilir:

İbadette sabır

Namaza, kulluğa ve hayırlı amellere devam etmek.

Günahtan kaçınmada sabır

Nefis istediği hâlde haramdan uzak durmak.

Musibete karşı sabır

Başımıza gelen sıkıntılarda isyan yerine Allah'a yönelmek, gerekli tedbiri almak ve dayanmak.

Risale-i Nur Perspektifinden Sabır

Risale-i Nur'da sabrın yanlış kullanılmaması üzerinde önemli bir mana vardır.

İnsan geçmiş musibetleri sürekli bugüne taşıyarak kendi yükünü artırabilir.

Geçmiş geçmiştir.

Gelecek ise henüz gelmemiştir.

İnsanın asıl sabır kuvvetini bugünkü vazifesinde kullanması gerekir.

Bu çok güçlü bir psikolojik derstir.

İnsan bazen:

on yıl önceki acıyı,

bugünkü problemi

ve yarın olabileceğini düşündüğü sıkıntıyı

aynı anda omzuna yükler.

Sonra:

“Dayanamıyorum.”

der.

Oysa insanın vazifesi bugünün yükünü bugünün sabrıyla taşımaktır.

Namaz Neden Yardımdır?

Namaz problemi sihirli biçimde ortadan kaldırmaz.

Fakat insanın probleme bakışını değiştirebilir.

Namazda kul:

“Allahu Ekber.”

der.

Yani:

Allah benim problemimden büyüktür.

Allah korkumdan büyüktür.

Allah borcumdan büyüktür.

Allah düşmanımdan büyüktür.

Allah hastalığımdan büyüktür.

Allah bütün sebeplerin üstündedir.

İşte namaz insanı kendi sınırlı gücünden çıkarıp Kadir-i Mutlak'a dayanma şuuruna taşır.

وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ

Namazın huşû sahipleri dışında ağır gelebileceği bildirilir.

İnsan namazı yalnızca yerine getirilmesi gereken fiziksel hareketler olarak görürse ağır hissedebilir.

Fakat namazı:

Rabbiyle buluşma,

şükür,

dua,

aczini arz etme

olarak görmeye başladığında manası değişir.

46. AYET

HUŞÛ SAHİPLERİ KİMLERDİR?

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Mealen:

“Onlar Rablerine kavuşacaklarını ve O'na döneceklerini bilirler.”

İşte huşûnun büyük kaynaklarından biri:

Ahiret şuuru.

İnsan namazda kimin huzurunda durduğunu düşünürse namaz değişir.

Bir gün Allah'ın huzuruna çıkacağını düşünürse hayat değişir.

“O'na Döneceğiz”

Bu ifade insanın bütün hayat felsefesini değiştirebilir.

Dünyaya geldik.

Bir süre yaşayacağız.

Sonra döneceğiz.

Mal burada kalacak.

Ev burada kalacak.

Makam burada kalacak.

Beden dahi toprağa bırakılacak.

Peki insan ne götürecek?

İmanını ve amellerinin neticesini.

Bu nedenle akıllı insan yalnız dünyadaki hesabını değil, ebedî hesabını da düşünür.

47. AYET

NİMETİ TEKRAR HATIRLAMAK

Kur’an yeniden İsrailoğullarına verilen nimetleri hatırlatır.

Neden tekrar?

Çünkü insan unutur.

Şükür bir defalık değildir.

İnsan her gün nimeti yeniden hatırlamalıdır.

Bu nedenle namaz da günde bir defa değil, beş vakittir.

Çünkü dünya insanı sürekli gaflete çekebilir.

Namaz ise tekrar tekrar:

“Sen kulsun. Bir Rabbin var.”

diye hatırlatır.

Nimet Üstünlük Sebebi Değil, Sorumluluk Sebebidir

Bir topluma veya insana nimet verilmesi onun Allah katında otomatik olarak üstün olduğu anlamına gelmez.

Nimet aynı zamanda sorumluluk getirir.

İlim verilmişse ilmin hesabı vardır.

Mal verilmişse malın hesabı vardır.

Makam verilmişse makamın hesabı vardır.

Sağlık verilmişse sağlığın hesabı vardır.

Zaman verilmişse zamanın hesabı vardır.

Bu yüzden nimet:

yalnız ikram değil,

aynı zamanda imtihandır.

48. AYET

AHİRETTE ŞAHSÎ SORUMLULUK

Ayet, hiçbir kimsenin başka bir kimse adına bütünüyle hesap veremeyeceği o büyük günden sakınmayı emreder.

Burada çok temel bir ilke vardır:

İnsan kendi imanından ve tercihlerinden sorumludur.

İnsan ahirette:

“Çevrem böyleydi.”

“Arkadaşlarım yapıyordu.”

“Herkes böyle düşünüyordu.”

“Toplum böyleydi.”

gibi gerekçelerle sorumluluğunu tamamen başkasına yükleyemez.

Çünkü kendisine de:

akıl,

irade,

vicdan

verilmiştir.

Dünya ile Ahiret Arasındaki Büyük Fark

Dünyada insan bazen:

parasına,

makamına,

ailesine,

çevresine,

nüfuzuna

güvenebilir.

Fakat ahiret hesabı karşısında dünyevî dayanaklar insanı bağımsız biçimde kurtaracak güçler değildir.

Bu, insanı ümitsizliğe değil:

Allah'a güvenmeye ve hayatını sorumlulukla yaşamaya

sevk etmelidir.

40–48. AYETLERİN MANEVÎ HARİTASI

Bu dokuz ayet birbirine bağlı büyük bir kulluk programı sunmaktadır:

Nimeti hatırla

↓

Şükret

↓

Ahdine sadık kal

↓

Hakikati menfaate satma

↓

Hakkı bâtılla karıştırma

↓

Namazı ikame et

↓

Malından Allah'ın hakkını ver

↓

İnsanlara söylediğini kendin de yaşamaya çalış

↓

Sabır ve namazla Allah'tan yardım iste

↓

Ahirete döneceğini unutma.

Bu zincir insanın bütün hayatını kuşatmaktadır.

RİSALE-İ NUR PERSPEKTİFİNDEN DÖRT BÜYÜK DERS

1. ŞÜKÜR

İnsan nimeti kendinden bilmemelidir.

Nimet:

Mün'im-i Hakikî'yi tanıtan bir mektuptur.

Meyveyi ye fakat ağacı nihai kaynak zannetme.

İlacı kullan fakat şifayı yalnız ilaçtan bilme.

Çalış fakat rızkın hakiki sahibini unutma.

2. İHLAS

Hakikat insanlardan alkış almak için anlatılmaz.

İnsan:

“Beni beğensinler.”

diye ibadet etmemelidir.

Hizmetin özü:

Rıza-yı İlâhîdir.

İnsanlar bilsin veya bilmesin.

Alkışlasın veya eleştirsin.

Allah kabul etmişse esas kazanç odur.

3. NEFİS MUHASEBESİ

İnsan başkasının kusuruyla uğraşmadan önce kendi nefsine dönmelidir.

Risale-i Nur'un terbiye metodunda insanın:

“Ey nefsim!”

diye kendi nefsini muhatap alması çok anlamlıdır.

Çünkü başkasına nasihat kolaydır.

Asıl mesele hakikati kendi hayatına uygulamaktır.

4. SABIR VE NAMAZ

İnsan tek başına değildir.

Aciz olabilir fakat Kadir-i Mutlak'a dayanabilir.

Fakir olabilir fakat Ganiyy-i Mutlak'ın hazinelerine dua ile yönelebilir.

Gelecekten korkabilir fakat Rahîm olan Rabbine tevekkül edebilir.

İşte namaz insanın bu hakikatleri günde beş defa yeniden hatırlamasıdır.

GÜNÜMÜZE BAKAN 15 HİKMETLİ DERS

1. Sürekli sahip olduğumuz nimetleri sıradan görmemeliyiz.

2. Şükür yalnız sözle değil, nimeti doğru kullanmakla da olur.

3. Verilen söz emanettir.

4. Hakikat dünya menfaatine satılmamalıdır.

5. Doğru ile yanlışın bilinçli biçimde karıştırılması büyük bir ahlak problemidir.

6. Bilgi çağında duyduğumuz her şeyi paylaşmamalıyız.

7. Bilmek sorumluluğu artırır.

8. İnsan başkasına verdiği nasihatin önce kendi hayatındaki karşılığını aramalıdır.

9. Dindarlık yalnız söz değildir.

10. Namaz insanın Rabbine bağını sürekli yeniler.

11. Sabır pasiflik değil, doğru yolda dayanıklılıktır.

12. Geçmişin yükünü ve geleceğin korkusunu aynı anda bugüne taşımamak gerekir.

13. Ahiret şuuru dünya hayatındaki davranışları düzeltir.

14. Nimet üstünlük değil, sorumluluk sebebidir.

15. İnsan başkasının dini hayatıyla değil, önce kendi hesabıyla meşgul olmalıdır.

44. AYETİ BUGÜN KENDİMİZE OKUYALIM

Bu bölümün belki de en güçlü nefis muhasebesi şu ayettedir:

“İnsanlara iyiliği emrediyor da kendinizi unutuyor musunuz?”

Bu ayeti okurken başkalarını düşünmeden kendimize soralım:

Başkalarına sabrı anlatıyorum.

Ben sabrediyor muyum?

Namazın önemini anlatıyorum.

Ben namazımı nasıl kılıyorum?

Gıybetin kötülüğünü biliyorum.

Ben dilimi koruyor muyum?

İsrafı eleştiriyorum.

Ben nimetleri nasıl kullanıyorum?

İhlası anlatıyorum.

Ben insanların takdirini arıyor muyum?

Tevekkülü anlatıyorum.

Bir sıkıntı geldiğinde gerçekten Allah'a güvenebiliyor muyum?

Affetmenin faziletini anlatıyorum.

Ben bana yapılan hatayı affedebiliyor muyum?

İşte Kur’an'ın terbiyesi burada başlar:

Başkasından önce kendimizden.

İLK 48 AYETİN BÜYÜK YOLCULUĞU

Bakara Suresi'nin başından buraya kadar Kur’an adeta insanı adım adım eğitmektedir:

1–5: Hidayeti kabul eden insan.

6–20: Hakikatten uzaklaşmanın psikolojisi.

21–29: Tevhid, ubudiyet ve kâinat kitabı.

30–39: Hz. Âdem, ilim, irade, kibir, şeytan, tövbe ve hidayet.

40–48: Nimet, şükür, ahde vefa, hakikat, amel, sabır, namaz ve ahiret hesabı.

Böylece iman yalnız teorik bir bilgi olarak bırakılmıyor.

İman:

şükre dönüşüyor,

şükür ibadete,

ibadet ahlaka,

ahlak dürüstlüğe,

dürüstlük ihlas ve ahde vefaya,

musibetler sabır ve tevekküle,

bütün hayat ise ahiret şuuruna bağlanıyor.

SONUÇ: BİLDİĞİN HAKİKAT SENİ DEĞİŞTİRİYOR MU?

Bakara 40–48. ayetlerin insanın önüne koyduğu en büyük sorulardan biri budur:

“Bildiğin hakikat senin hayatını değiştiriyor mu?”

Kur’an okumak büyük nimettir.

Fakat Kur’an'ın gayesi yalnız okunmak değildir.

Anlaşılmak ve yaşanmaktır.

Namazı bilmek başka,

namazı ikame etmek başka.

Şükrü bilmek başka,

şükreden kul olmak başka.

Sabrı anlatmak başka,

musibet geldiğinde sabretmek başka.

İhlası anlatmak başka,

insanların alkışı olmadan da Allah için çalışabilmek başka.

Risale-i Nur perspektifinden tahkikî iman, yalnız zihinde bulunan bilgi değildir. Kalbe, ruha ve davranışlara nüfuz eden bir iman hedefidir.

Bu nedenle insan her hakikati önce kendi nefsine okumalıdır:

“Ey nefsim! Bu ders önce sanadır.”

Başkalarının kusurlarını görmek kolaydır.

Fakat insanın gerçek manevi yolculuğu kendi kusurunu fark ettiği yerde başlar.

Nimet gördüğünde:

“Elhamdülillah.”

Günahını gördüğünde:

“Estağfirullah.”

Acizliğini gördüğünde:

“Allah bana yeter.”

Musibet geldiğinde:

“Sabır ve namazla Rabbimden yardım isterim.”

Hakikat karşısında ise:

“İşittim ve itaat ettim.”

diyebilmek kulluğun olgunlaşmasıdır.

Çünkü nihayetinde hepimiz ayetin hatırlattığı büyük hakikate doğru gidiyoruz:

“Biz O'na döneceğiz.”

Dünya yolculuğunun özeti de burada saklıdır:

Nimeti tanı → Şükret → Hakikate sadık kal → Bildiğini yaşamaya çalış → Sabret → Namazla Rabbine dayan → Ahireti unutma.