BAKARA SURESİ 11–20. AYETLER

Nifak, Bozgunculuk, Manevî Körlük ve Hidayeti Kaybetmek

Giriş

Bakara Suresi'nin ilk beş ayetinde müttakiler anlatılmıştı. 6–7. ayetlerde inkârda ısrar edenlerin hâline, 8. ayetten itibaren ise münafıkların özelliklerine geçilmişti.

11–20. ayetler bu üçüncü insan tipini daha ayrıntılı şekilde tahlil eder.

Buradaki ayetleri yalnızca Medine döneminde yaşamış belirli kişiler hakkında tarihî bilgiler olarak okumak eksik kalır. Ayetler aynı zamanda insanın kendi nefsini sorgulayabileceği büyük manevi ölçüler sunmaktadır.

Çünkü insan bazen yanlış yaptığı hâlde kendisini doğru yolda görebilir.

Bozgunculuk yapıp:

“Ben düzeltiyorum.”

diyebilir.

Kibirli davranıp kendisini akıllı zannedebilir.

Hakikati menfaatine göre değerlendirebilir.

Dili başka, kalbi başka olabilir.

Bu nedenle bu ayetleri okurken asıl soru:

“Bu insanlar kimlerdi?”

sorusundan önce:

“Bu ayetlerin ikazlarından benim nefsimin alacağı ders nedir?”

olmalıdır.

11. AYET

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

Meali

“Onlara, ‘Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın’ denildiğinde, ‘Biz ancak ıslah edicileriz’ derler.”

Bu ayet insan psikolojisinin son derece önemli bir özelliğine dikkat çeker:

İnsan kötülük yaparken bile kendisini iyi biri olarak görebilir.

Çünkü nefis kendi kusurunu görmek istemez.

İnsan yaptığı yanlışa güzel isimler verebilir.

Menfaatine:

“Zaruret”

diyebilir.

Kibrine:

“İzzet”

diyebilir.

İsrafına:

“Hayat standardı”

diyebilir.

Gıybetine:

“Ben sadece doğruyu söylüyorum”

diyebilir.

Hasetine:

“Ben sadece adalet istiyorum”

diyebilir.

Böylece insan kötülüğü yalnızca yapmakla kalmaz; zamanla onu meşrulaştırmaya başlayabilir.

Fesat Nedir?

Fesat, düzgün olan bir şeyi bozmak anlamını taşır.

Dolayısıyla fesat yalnızca savaş çıkarmak veya fiziksel zarar vermek değildir.

İnsan;

aile ilişkilerini,

toplumsal güveni,

ahlakı,

adaleti,

kardeşliği,

emaneti,

doğruluğu

bozan davranışlarla da fesada sebep olabilir.

Yalan güveni bozar.

Gıybet kardeşliği bozar.

Faiz ve haksız kazanç ekonomik adaleti bozabilir.

Zulüm toplumsal huzuru bozar.

Kibir insan ilişkilerini bozar.

İsraf nimet-insan ilişkisini bozar.

Nifak güveni bozar.

Kur’an'ın “fesat” kavramı bu nedenle oldukça geniştir.

Risale-i Nur Perspektifinden Islah

Risale-i Nur'un önemli gayelerinden biri insanın önce iman dünyasını ıslah etmektir.

Çünkü insanın kalbi düzelirse davranışlarının düzelmesi kolaylaşır.

Kalpte iman kuvvetlenirse;

adalet,

merhamet,

dürüstlük,

iffet,

yardımlaşma,

kardeşlik

gibi güzel ahlakın temelleri de güçlenir.

Bu nedenle gerçek ıslah dışarıdan önce içeriden başlar.

İnsan dünyayı düzeltmek istiyorsa önce:

kendi nefsini, niyetini ve davranışlarını düzeltmeye çalışmalıdır.

12. AYET

أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَٰكِن لَّا يَشْعُرُونَ

Meali

“Dikkat edin! Asıl bozguncular onlardır; fakat farkında değillerdir.”

Ayetin en ürpertici taraflarından biri son ifadedir:

“Fakat farkında değillerdir.”

Bir insanın hata yapması tehlikelidir.

Fakat hatasını fazilet zannetmesi daha tehlikeli olabilir.

Çünkü hatasını bilen insan tövbe edebilir.

Hatasını iyilik zanneden insan ise neden tövbe etsin?

Bu nedenle insanın manevi hayatında muhasebe çok önemlidir.

Nefis Neden Kusurunu Görmek İstemez?

İnsan genellikle kendisini iyi görmek ister.

Bu doğal eğilim kontrol edilmezse kişi sürekli kendisini haklı çıkarmaya başlayabilir.

Bir tartışmada:

“Ben haklıyım.”

Bir anlaşmazlıkta:

“Suç tamamen onda.”

Bir başarısızlıkta:

“Şartlar kötüydü.”

Bir başarıda ise:

“Ben yaptım.”

deme eğilimi oluşabilir.

Risale-i Nur'un nefis terbiyesinde önemli ölçülerinden biri insanın kusuru önce kendisinde aramasıdır.

Bu, her olayda kendisini suçlamak anlamına gelmez.

Fakat insanın nefsini otomatik olarak temize çıkarmaması demektir.

13. AYET

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ

Meali

“Onlara, ‘İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin’ denildiğinde, ‘Biz de akılsızların iman ettiği gibi mi iman edelim?’ derler.”

Burada başka bir hastalık ortaya çıkar:

Kibir

İnsan hakikati bazen delil yetersizliğinden değil, kendisini üstün gördüğü için kabul etmeyebilir.

Tarih boyunca kibir hakikat karşısındaki en büyük engellerden biri olmuştur.

Firavun'un,

Nemrud'un

ve birçok inkârcının tavrında bu hastalığın izleri görülür.

Problem bazen:

“Hakikat nedir?”

sorusundan çıkıp:

“Ben bunu nasıl kabul ederim?”

noktasına gelir.

İman Akla Karşı Değildir

Kur’an insanı sürekli düşünmeye çağırır.

Göklere bakmayı,

yeryüzüne bakmayı,

kendi yaratılışını düşünmeyi,

gece ve gündüzün değişimini tefekkür etmeyi ister.

Risale-i Nur'un iman yöntemi de büyük ölçüde tahkikî iman üzerine kuruludur.

Yani insan:

“Bana böyle söylendiği için inanıyorum.”

seviyesinden:

“İman hakikatlerini delilleriyle anlamaya ve kalben tasdik etmeye çalışıyorum.”

seviyesine yükselmelidir.

أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَٰكِن لَّا يَعْلَمُونَ

“Dikkat edin! Asıl akılsızlar kendileridir; fakat bilmezler.”

Kur’an burada aklın gerçek vazifesini de gösterir.

Akıllılık yalnızca:

para kazanmak,

kariyer yapmak,

insanları etkilemek,

dünyevî menfaat elde etmek

değildir.

Gerçek akıl insanın ebedî geleceğini de hesaba katmasını gerektirir.

Risale-i Nur perspektifinden akıl, doğru kullanıldığında insanı iman hakikatlerine götüren büyük bir nimettir.

Fakat yalnız dünya hesabına çalışan akıl kendi vazifesini daraltmış olur.

14. AYET

وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا

Meali

“İman edenlerle karşılaştıklarında, ‘İman ettik’ derler...”

وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ

“Fakat şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında, ‘Biz sizinle beraberiz’ derler.”

Burada nifakın en belirgin özelliklerinden biri ortaya çıkar:

Çift kişilikli davranış.

Bir ortamda başka,

diğer ortamda başka...

Müminlerin yanında:

“Biz sizdeniz.”

Kendi çevrelerinde:

“Biz aslında sizinleyiz.”

Günümüzde Bu Ayetin Bize Verdiği Ders

İnsan kendisine şu soruyu sormalıdır:

Ben yalnızken de insanların yanındaki kişi miyim?

İnsanların yanında dürüst olup yalnızken başka davranıyor muyum?

İnsanların yanında dindar görünmeye çalışıp yalnızken Allah'ın hududunu önemsemiyor muyum?

Menfaatime göre kişilik değiştiriyor muyum?

Bunlar başkalarını yargılamak için değil, kendi ihlasımızı ölçmek için sorulmalıdır.

إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ

“Biz sadece onlarla alay ediyoruz.”

Hakikatle alay etmek de kalbin ciddi hastalıklarından biridir.

İnsan bazen kabul edemediği hakikati çürütmek yerine onunla alay etmeyi seçebilir.

Çünkü alay etmek delil gerektirmez.

Fakat hakikat alayla ortadan kalkmaz.

Güneşe gülen insan güneşi söndüremez.

Hakikat insanın ona verdiği değerden bağımsız olarak hakikattir.

15. AYET

اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Mealen onların alaylarının kendi aleyhlerine döneceği ve azgınlıkları içinde şaşkınca bırakılacakları bildirilmektedir.

İnsan bazen kötülük yaptığı hâlde hemen ceza görmeyince:

“Demek ki sorun yok.”

diye düşünebilir.

Oysa mühlet verilmesi her zaman tasdik edildiği anlamına gelmez.

Dünya imtihan meydanıdır.

İnsan iradesini kullanır.

İyilik veya kötülük yönünde tercihte bulunur.

Neticelerin tamamı ise dünyada görülmeyebilir.

16. AYET

أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ

“İşte onlar hidayet karşılığında sapıklığı satın alanlardır.”

Kur’an burada çok güçlü bir ticaret benzetmesi kullanmaktadır.

İnsan hayatı adeta bir ticaret gibidir.

İnsana:

ömür,

akıl,

kalp,

gençlik,

mal,

zaman,

kabiliyetler

verilmiştir.

Bunların hepsi sermayedir.

İnsan bu sermayeyle ebedî hayatını kazanabilir.

Fakat aynı sermayeyi yanlış yerde kullanarak kaybedebilir.

Risale-i Nur'da Dünya Bir Ticaret Meydanıdır

Risale-i Nur'da insanın dünya hayatı zaman zaman ticaret benzetmesiyle açıklanır.

Ömür sermayedir.

Dakikalar sermayedir.

Gençlik sermayedir.

Akıl sermayedir.

Sağlık sermayedir.

Fakat sermaye sürekli azalıyor.

Her geçen gün ömür hazinesinden bir gün eksiliyor.

Bu nedenle asıl soru:

“Ne kadar yaşadım?”

değil;

“Ömrümü neye çevirdim?”

olmalıdır.

فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ

“Ticaretleri kâr etmemiştir.”

İnsan dünyada çok şey kazanabilir fakat büyük resmi kaybedebilir.

Milyonlar kazanabilir.

Şöhret kazanabilir.

Makam kazanabilir.

Fakat imanını, huzurunu, ahlakını ve ahiretini kaybederse gerçek kâr meselesi yeniden düşünülmelidir.

17. AYET: ATEŞ TEMSİLİ

Kur’an şimdi muazzam bir temsil verir.

Bir insan ateş yakmaktadır.

Ateş çevresini aydınlatır.

Tam etrafını görmeye başladığında ışık gider ve karanlık içinde kalır.

Bu temsil, hidayet ışığının kıymetini anlatır.

İman insanın hayatındaki en temel soruları aydınlatır:

Ben kimim?

Nereden geldim?

Niçin buradayım?

Ölüm nedir?

Nereye gidiyorum?

İman bu sorulara anlamlı bir bütünlük içerisinde cevap verir.

İman nuru söndüğünde ise insan teknolojik bakımdan çok şey bilebilir; fakat varoluşunun nihai anlamı konusunda karanlıkta kalabilir.

Risale-i Nur Perspektifinden İman Nuru

Risale-i Nur'un temel kavramlarından biri nur-u iman, yani iman nurudur.

İman insanın gözünü değiştirmez fakat bakışını değiştirir.

İmansız nazar mezarı yalnızca karanlık bir son olarak görebilir.

İman nazarı ise onu ebedî hayata açılan bir geçit olarak görür.

İmansız nazar musibeti yalnızca anlamsız acı olarak değerlendirebilir.

İman nazarı ise sabır, imtihan, dua ve kulluk boyutlarını da görür.

İmansız nazar kâinatı sahipsiz görebilir.

İman nazarı:

“Bu memleketin bir Mâliki var.”

der.

18. AYET

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ

“Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık dönmezler.”

Buradaki sağırlık ve körlük esas olarak manevî anlamdadır.

Kulak vardır fakat hakikati işitmez.

Göz vardır fakat ibreti görmez.

Dil vardır fakat hakkı söylemez.

Demek ki organların gerçek değeri yalnızca çalışmalarıyla değil, hangi amaçla kullanıldıklarıyla ilgilidir.

Göz Allah'ın sanatını görmeye,

kulak hakikati dinlemeye,

dil doğruyu söylemeye

vasıta olmalıdır.

19–20. AYETLER: YAĞMUR VE FIRTINA TEMSİLİ

Kur’an ikinci büyük temsili verir.

Gökyüzünden şiddetli yağmur yağmaktadır.

Karanlıklar vardır.

Gök gürültüsü vardır.

Şimşek vardır.

İnsanlar yıldırımdan korkmaktadır.

Şimşek çaktığında biraz yürürler.

Karanlık bastığında dururlar.

Bu temsil insanın hakikat karşısındaki istikrarsız hâlini tasvir eder.

Menfaate Göre İman

Bazı insanlar din kendilerine rahatlık verdiğinde yaklaşabilir.

Fakat din:

fedakârlık,

sabır,

ibadet,

haramdan kaçınma,

nefisle mücadele

istediğinde geri çekilebilirler.

Şimşek çakar:

Yol görünür.

Yürürler.

Karanlık gelir:

Dururlar.

Oysa gerçek iman yalnız rahat zamanda değil, imtihan zamanında da Rabbine bağlı kalmayı gerektirir.

Musibetler İmanı Ortaya Çıkarabilir

İnsan rahat zamanında:

“Allah'a tevekkül ediyorum.”

diyebilir.

Fakat hastalık geldiğinde,

mal kaybı olduğunda,

sevdiğini kaybettiğinde,

planları bozulduğunda,

beklediği sonuç gerçekleşmediğinde

imanının tevekkül boyutu daha ciddi bir imtihandan geçer.

Risale-i Nur perspektifinde dünya zaten dârü'l-imtihandır.

Yani imtihan yeridir.

Bu nedenle hayatın her zaman istediğimiz gibi gitmesi beklenmez.

Asıl mesele hadiselerin içinde kulluğu koruyabilmektir.

ŞİMŞEK NEYİ TEMSİL EDER?

Şimşek kısa süreli bir aydınlıktır.

İnsan bazen manevî hayatta da kısa süreli heyecan yaşayabilir.

Bir sohbet dinler.

Çok etkilenir.

Bir kitap okur.

Karar verir.

Bir musibet yaşar.

Allah'a yönelir.

Fakat birkaç gün sonra eski hayatına döner.

İşte burada istikamet ve devamlılık önem kazanır.

Manevî hayat yalnız heyecan değildir.

Manevî hayat:

istikrar

ister.

Risale-i Nur Perspektifinden İstikamet

Büyük manevi başarı her zaman olağanüstü işler yapmak değildir.

Bazen asıl başarı:

namazı devam ettirmek,

haramdan kaçınmak,

helal kazanmak,

doğru konuşmak,

kul hakkından sakınmak,

ailesine güzel davranmak,

her gün Kur’an okumak,

dua etmek

gibi sade fakat sürekli amellerdir.

Çünkü kulluk bir anlık heyecan değil, ömürlük bir istikamettir.

11–20. AYETLERİN MANEVÎ HASTALIK HARİTASI

Bu on ayeti birlikte düşündüğümüzde Kur’an adeta insanın manevî düşüşünün haritasını göstermektedir:

1. Yanlış yapılır.

↓

2. Yanlış meşrulaştırılır.

“Biz ıslah ediyoruz.”

↓

3. Kibir ortaya çıkar.

“Bunlar akılsız.”

↓

4. İnsan çift kimlik geliştirmeye başlar.

Bir toplulukta başka, diğerinde başka.

↓

5. Hakikatle alay edilir.

↓

6. Hidayet menfaat karşılığında terk edilir.

↓

7. İman nuru zayıflar.

↓

8. Manevî algılar körelir.

↓

9. İnsan karanlıkta kalır.

Bu nedenle Kur’an kötülüğün yalnız sonucunu değil, nasıl geliştiğini de öğretmektedir.

GÜNÜMÜZE BAKAN 12 HİKMETLİ DERS

1. Her “ıslah ediyorum” diyen gerçekten ıslah ediyor olmayabilir.
Ölçü niyet kadar yapılan işin hakikate ve adalete uygunluğudur.

2. İnsan önce kendi nefsini sorgulamalıdır.
Dünyayı düzeltmek isteyen kişi kendi ahlakını ihmal etmemelidir.

3. Kibir hidayetin önündeki büyük engellerdendir.
Hakikati söyleyen kişinin statüsünden önce söylediğinin doğruluğuna bakılmalıdır.

4. İman cehalet değildir.
Kur’an düşünmeyi ve tefekkürü teşvik eder.

5. Müminin içiyle dışı mümkün olduğunca bir olmalıdır.
İhlas insanı çift hayat yaşamaktan korur.

6. Hakikatle alay etmek hakikati ortadan kaldırmaz.

7. Ömür büyük bir sermayedir.
Her geçen dakika geri alınamayacak şekilde harcanmaktadır.

8. En büyük ticaret ebedî hayatı kazandıran ticarettir.

9. İman hayatın karanlık sorularını aydınlatan bir nurdur.

10. Manevî körlük fiziksel körlükten farklıdır.
İnsan bakıp ibret almayabilir, duyup hakikati kabul etmeyebilir.

11. İman yalnız rahat zamanların inancı değildir.
Musibet zamanında sabır ve tevekkül iman eğitiminde önemli yer tutar.

12. Manevî hayatta istikrar önemlidir.
Kısa süreli heyecanlardan çok devamlı kulluk esastır.

İLK 20 AYETİN BÜYÜK TABLOSU

Bakara Suresi'nin ilk yirmi ayeti insanlığın önüne üç temel hâl koymaktadır.

Müttakiler

Gayba iman ederler.

Namaz kılarlar.

İnfak ederler.

Vahye inanırlar.

Ahirete yakîn derecesinde iman ederler.

Netice: Hidayet ve felah.

İnkârda ısrar edenler

Hakikate karşı kalplerini kapatırlar.

İkazlardan faydalanamaz hâle gelirler.

Netice: Manevî kapanma.

Münafıklar

Dilleriyle iman iddia ederler.

Kalplerinde hastalık vardır.

Bozgunculuklarını ıslah zannederler.

Müminleri küçümserler.

Menfaatlerine göre davranırlar.

Hidayeti dalalet karşılığında satarlar.

Netice: Karanlık ve şaşkınlık.

RİSALE-İ NUR PERSPEKTİFİNDEN EN BÜYÜK DERS

Bu ayetlerin merkezinde insanın kalbi ve bakışı bulunmaktadır.

İman insana yeni bir göz verir.

Bu fiziksel bir göz değildir.

Mana gözüdür.

İnsan imanla kâinata baktığında:

Güneşte yalnız ateş değil, rahmeti;

yağmurda yalnız su değil, nimeti;

çiçekte yalnız biyoloji değil, sanatı;

insanda yalnız beden değil, ruhu;

hayatta yalnız dünya değil, ahireti;

ölümde yalnız ayrılık değil, ebediyete geçişi

görmeye başlar.

Risale-i Nur'un tefekkür metodunun özünde de bu vardır:

Manayı harfî ile bakmak.

Yani varlıklara yalnız kendileri hesabına değil, onları Yaratanı gösteren işaretler olarak bakmak.

Bir çiçek:

“Bana bak.”

demekten ziyade adeta:

“Beni böyle güzel yapan Sanatkârı tanı.”

der.

Gökyüzü:

“Ben ne kadar büyüğüm.”

demekten ziyade:

“Beni bu ölçüyle idare eden kudreti düşün.”

der.

İnsan kendi bedenine baktığında ise milyarlarca hücrenin düzenli faaliyetini görerek:

“Ben kendimin gerçek sahibi bile değilim.”

hakikatini düşünür.

Böylece iman insanı kibirden acz ve ubudiyete, gafletten tefekküre, bencillikten şükre, korkudan tevekküle, ölüm endişesinden ahiret ümidine taşıyabilir.

Bakara Suresi'nin ilk yirmi ayeti bize şu büyük dersi verir:

Asıl mesele yalnız gözün açık olması değil, kalbin açık olmasıdır.

Çünkü kalp iman nuruyla aydınlanırsa insan bütün kâinatı bir marifetullah kitabı gibi okuyabilir.

Fakat kalp kibir, nifak, gaflet ve günahla perdelenirse insan güneşin altında bulunduğu hâlde kendi manevî dünyasında karanlıkta kalabilir.

Bu yüzden müminin duası yalnız:

“Allah'ım bana hakikati göster.”

değil;

aynı zamanda:

“Allah'ım, gösterdiğin hakikati kabul edecek ihlaslı bir kalp ve o hakikat üzerinde sonuna kadar yaşayacak istikamet nasip et.”

olmalıdır.

Kısa Özet

Bakara 1–5: Hidayetin yolu.

Bakara 6–7: Hakikate karşı kapanmanın tehlikesi.

Bakara 8–10: Nifak ve kalbin hastalanması.

Bakara 11–16: Bozgunculuk, kibir, ikiyüzlülük ve hidayetin yanlış tercihlerle değiştirilmesi.

Bakara 17–20: İman nuru kaybedildiğinde ortaya çıkan manevî karanlık ve şaşkınlık.

Böylece ilk yirmi ayet adeta insanın önüne iki yol koymaktadır:

İman → Hidayet → İbadet → İhlas → İstikamet → Felah

ve

Kibir → İnkâr/Nifak → Günahı meşrulaştırma → Manevî hastalık → Karanlık → Hüsran

Kur’an'ın çağrısı ise insanı birinci yola, yani iman, marifetullah, ubudiyet ve ebedî saadet yoluna davet etmektedir.