BAKARA SURESİ 1–5. AYETLER

Hidayet Yolunun Başlangıcı ve Müttakilerin Özellikleri

Giriş

Bakara Suresi, Kur’an-ı Kerîm’in en uzun suresidir. Medine döneminde nazil olmuş, iman esaslarından ibadete, aile hayatından toplumsal düzene, infaktan borç hukukuna kadar insan hayatının pek çok alanına temas etmiştir.

Surenin başlangıcı ise son derece dikkat çekicidir. İlk beş ayette önce Kur’an’ın hidayet rehberi olduğu bildirilir; ardından bu hidayetten gerçekten istifade eden insanların temel özellikleri sıralanır:

Gayba iman, namaz, infak, vahye iman ve ahirete kesin iman.

Risale-i Nur perspektifinden bakıldığında bunların her biri insanın hem Rabbine hem kâinata hem de kendi hayatına bakışını değiştiren temel hakikatlerdir.

1. AYET

الم

Elif Lâm Mîm.

Bunlara hurûf-u mukattaa, yani kesik harfler denilir. Kur’an'ın bazı sureleri bu şekilde başlamaktadır.

Bu harflerin kesin muradını Allah bilir. Müfessirler bunlar hakkında çeşitli hikmetler üzerinde durmuşlardır. Dolayısıyla kesin bir anlam tayin etmek yerine, bunların Kur’an'ın dikkat çekici ve hikmetli üslubunun bir parçası olduğunu kabul etmek daha ihtiyatlıdır.

Risale-i Nur'un Kur’an'ın i'câzına dair yaklaşımı açısından burada önemli bir hakikate dikkat çekilebilir:

Kur’an insanların bildiği harfleri kullanmaktadır; fakat aynı harflerden insanları aciz bırakan ilahî bir kelâm ortaya çıkmaktadır.

Bir bakıma şöyle düşünülebilir:

Harfler bildiğiniz harflerdir; fakat bu harflerden meydana gelen Kur’an beşer kelâmı değildir.

Nasıl ki kâinattaki elementler sınırlı olduğu hâlde Allah onlardan sayısız canlı ve sanatlı varlık yaratıyorsa, Kur’an'ın harfleri de bildiğimiz harfler olduğu hâlde onlardan meydana gelen ilahî kelâm benzersizdir.

Günümüze bakan ders

Modern insan çoğu zaman yalnızca açıklayabildiği şeyi kabul etmek ister.

Oysa insanın bilgisinin sınırları vardır.

Kur’an'ın daha başlangıcındaki bu harfler insana adeta şunu hatırlatır:

“Aklını kullan; fakat aklını mutlak ölçü hâline getirme.”

İnsan bilmediği şey karşısında inkâra değil, araştırmaya ve tevazuya yönelmelidir.

2. AYET

ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ

“İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur. Müttakiler için bir hidayet rehberidir.”

Bu ayet Kur’an'ın mahiyetini çok özlü biçimde tarif eder.

Kur’an yalnızca bilgi veren bir kitap değildir.

O aynı zamanda:

• insanı Rabbine ulaştıran,

• yaratılış gayesini öğreten,

• doğru ile yanlışı ayıran,

• dünya ile ahiret arasındaki ilişkiyi kuran,

• insanın nefsini terbiye eden

bir hidayet rehberidir.

Kur’an kâinat kitabının tercümanıdır

Risale-i Nur'da Kur’an'a bakışın merkezinde önemli bir düşünce vardır:

Kâinat bir kitap gibidir.

Her varlık o kitabın bir kelimesi veya harfi gibidir.

Güneş, yıldızlar, ağaçlar, insan, hayvanlar, hücreler, mevsimler, doğum ve ölüm...

Bunların hepsi bir şeyler anlatmaktadır.

Fakat insan yalnızca madde gözüyle baktığında bu anlamları tam okuyamayabilir.

Kur’an ise insana kâinatın nasıl okunacağını öğretir.

Bir çiçeğe yalnızca:

“Bitkidir.”

diye bakmak başka;

“Allah'ın sanatını, rahmetini ve hikmetini gösteren bir eser.”

diye bakmak başkadır.

Kur’an ikinci bakışı kazandırır.

“HÜDEN Lİ'L-MÜTTAKÎN”

“Müttakiler için hidayettir.”

Burada önemli bir soru ortaya çıkar:

Kur’an bütün insanlara gönderilmişse neden özellikle müttakiler için hidayet denilmektedir?

Çünkü güneş herkese doğduğu hâlde gözünü kapatan kimse ışığından faydalanamaz.

Yağmur bütün toprağa yağar; fakat verimli toprak başka, taş başka şekilde karşılık verir.

Kur’an'ın hidayeti de böyledir.

Kur’an herkese hitap eder; fakat ondan faydalanabilmek için insanda hakikati arama, Allah'a karşı sorumluluk bilinci ve yanlışta ısrar etmeme gibi manevi bir hazırlık bulunmalıdır.

Takva nedir?

Takvayı yalnızca “korkmak” şeklinde anlamak eksik kalır.

Takva daha geniş anlamıyla:

Allah'a karşı sorumluluk bilinciyle yaşamak ve insanı Allah'tan uzaklaştıracak şeylerden sakınmaktır.

Dolayısıyla takva bir çeşit manevi koruma sistemidir.

İnsan bedenini zehirden koruduğu gibi kalbini de:

• küfürden,

• şirkten,

• kibirden,

• hasetten,

• haramdan,

• zulümden,

• gösterişten,

• gafletten

korumaya çalışır.

3. AYET

الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ

“Onlar gayba iman ederler.”

Müttakilerin ilk özelliği budur.

Gayb nedir?

Gayb, insanın doğrudan duyularıyla göremediği fakat vahyin bildirdiği hakikatleri kapsar.

Allah'a iman, melekler, ahiret, hesap, cennet ve cehennem gibi iman hakikatleri bu çerçevede değerlendirilir.

Burada Kur’an insanın bilgi alanının yalnızca beş duyudan ibaret olmadığını öğretir.

İnsan gözü her şeyi göremez.

Kulağı her sesi işitemez.

Aklı da bütün hakikatleri tek başına kuşatamaz.

Bu nedenle:

“Görmüyorum, öyleyse yoktur.”

düşüncesi mantıken zorunlu bir sonuç değildir.

Risale-i Nur Perspektifinden Gayba İman

Risale-i Nur'un iman bahislerinde sıkça takip ettiği yol, görünenden görünmeyene ulaşmaktır.

Sanattan sanatkâra...

Eserden müessire...

Nimetten rahmete...

Düzenden hikmete...

Fiilden faile...

ulaşmak.

Bir saray gördüğümüzde mimarını görmesek bile onun mimarsız meydana geldiğini düşünmeyiz.

Bir kitap gördüğümüzde yazarını görmememiz kitabın yazarsız olduğunu göstermez.

Aynı şekilde kâinattaki:

• düzen,

• ölçü,

• hikmet,

• güzellik,

• yardımlaşma,

• canlıların ihtiyaçlarının karşılanması

insanı bunların arkasındaki ilahî isim ve sıfatları düşünmeye çağırır.

Böylece iman körü körüne inanmak değil; eserlerden hareket ederek onların gösterdiği hakikati tanımaya çalışan tahkikî bir iman hâline gelebilir.

وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ

“Namazı dosdoğru kılarlar.”

Dikkat edilirse ayette yalnızca “namaz kılarlar” anlamı değil, namazı ikame ederler ifadesi vardır.

Yani namaz hayatlarında yerleşmiş bir kulluk düzenidir.

Risale-i Nur perspektifinde namaz insanın yaratılış gayesiyle doğrudan bağlantılıdır.

İnsan sürekli nimet almaktadır:

hava,

su,

gıda,

göz,

kulak,

akıl,

kalp,

hayat...

Bunların gerçek karşılığı para değildir.

Çünkü bunları insana insanlar vermemiştir.

İnsan bu nimetlerin karşılığında Rabbine:

şükür, hamd ve kulluk

ile yönelir.

Namaz bu kulluğun en kapsamlı ifadelerinden biridir.

Namazın Beş Vakti ve İnsan Hayatı

Risale-i Nur'da namaz vakitleri yalnızca saat olarak değerlendirilmez; aynı zamanda büyük dönüşümlerin işaretleri olarak düşünülür.

Sabah vakti yeni bir başlangıcı,

öğle hayatın kemalini,

ikindi zevale yaklaşmayı,

akşam sona erişi,

yatsı ise dünyanın ve hayatın karanlık perdesini

hatırlatabilir.

Böylece namaz insana her gün küçük bir hayat dersi verir:

Başlangıç var.
Yükseliş var.
Zeval var.
Akşam var.
Ve ölüm var.

Fakat ölüm son değildir.

Ahiret vardır.

Bu nedenle namaz insanın zamanla ilişkisini değiştirir.

وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ

“Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.”

Buradaki ifade son derece dikkat çekicidir:

“Kazandıklarından” değil, “kendilerine rızık olarak verdiklerimizden.”

Bu ifade insana mülkiyet konusunda derin bir ders verir.

İnsan çalışır.

Fakat çalışabilmesi için:

• bedeni,

• aklı,

• sağlığı,

• zamanı,

• dünyayı,

• toprağı,

• suyu,

• güneşi

kim vermiştir?

İnsan bunların hiçbirini kendisi yaratmamıştır.

Dolayısıyla mal insana verilmiş bir emanet olarak görülmelidir.

İnfakın Manevi Eğitimi

İnfak yalnızca fakire para vermek değildir.

İnsan sahip olduğu pek çok nimetten verebilir:

Malından verir.
Bilgisinden verir.
Zamanından verir.
Emeğinden verir.
Sevgisinden verir.
Tecrübesinden verir.

Böylece insan “Benimdir” düşüncesinden “Bana emanet edilmiştir” anlayışına geçer.

Bu değişim çok önemlidir.

Çünkü insanın büyük manevi hastalıklarından biri sahip olduğu şeyleri mutlak anlamda kendisine ait görmesidir.

İnfak bu duyguyu kırar.

4. AYET

وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ

“Onlar sana indirilene de senden önce indirilene de iman ederler.”

İslam'ın vahiy anlayışı yalnızca Kur’an'ın indirildiği dönemle başlamaz.

Kur’an:

Hz. Âdem'den,

Hz. Nuh'a,

Hz. İbrahim'e,

Hz. Musa'ya,

Hz. İsa'ya

ve diğer peygamberlere uzanan büyük bir nübüvvet zincirini kabul eder.

Bu nedenle iman insanlık tarihine bütüncül bakmayı öğretir.

Peygamberler birbirlerinin rakibi değildir.

Hepsi insanları aynı temel hakikate çağırmıştır:

Allah'a kulluk.

وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ

“Ahirete de kesin olarak inanırlar.”

Burada yalnızca iman değil, yakîn vurgusu vardır.

Yani ahiret onların hayatında uzak bir ihtimal değildir.

Kesin bir hakikattir.

Risale-i Nur'un önemli bahislerinden biri de haşir, yani ölümden sonra diriliştir.

Bu perspektifte kâinattaki yeniden diriliş örnekleri insana ahireti düşündürür.

Kışın adeta ölen yeryüzü baharda yeniden canlanmaktadır.

Sayısız bitki yeniden ortaya çıkmaktadır.

Tohumlar toprağın altında beklemekte, sonra yeniden hayat bulmaktadır.

Bu manzaralar doğrudan ahiretin kendisi değildir; fakat insanı yeniden yaratılışın imkânını düşünmeye sevk eden işaretlerdir.

Ahirete İman İnsanın Hayatını Nasıl Değiştirir?

Ahiret inancı yalnızca ölümden sonrasına ilişkin bir inanç değildir.

Bugünkü hayatı da şekillendirir.

Eğer insan:

“Yaptığım her şeyin hesabı vardır.”

diye inanıyorsa davranışları değişir.

Kimse görmese bile haramdan kaçınabilir.

Kimse alkışlamasa bile iyilik yapabilir.

Haksızlığa uğradığında adaletin yalnızca dünyadaki mahkemelerden ibaret olmadığını bilir.

Sevdiğini kaybettiğinde ayrılığın ebedî olmadığını ümit eder.

Ölümü mutlak yokluk olarak görmez.

Bu nedenle ahirete iman insanın:

adalet anlayışını,

ahlakını,

sabrını,

ümidini,

dünya sevgisini

yeniden düzenler.

5. AYET

أُولَٰئِكَ عَلَىٰ هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ

“İşte onlar Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler.”

Buradaki “Rablerinden” ifadesi ayrıca önemlidir.

Rab, terbiye eden, yetiştiren ve kemale sevk eden anlamlarını taşır.

Demek ki iman yalnızca zihinde bulunan bilgiler toplamı değildir.

İnsan iman yolculuğunda Rabbanî bir terbiyeye girer.

Namaz onu terbiye eder.

Oruç terbiye eder.

İnfak terbiye eder.

Musibetler terbiye edebilir.

Sabır terbiye eder.

Dua terbiye eder.

Kur’an insanı terbiye eder.

Böylece insanın hayatı başıboş hadiseler dizisi olmaktan çıkar; Rabbini tanıma yolculuğuna dönüşür.

وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

“Ve işte kurtuluşa erenler onlardır.”

Kur’an burada gerçek başarının ölçüsünü verir.

Dünya çoğu zaman başarıyı:

para,

makam,

şöhret,

güç,

kariyer,

mülkiyet

ile ölçebilir.

Kur’an'ın ölçüsü ise daha kapsamlıdır.

İnsan bütün dünyayı kazansa fakat Rabbini ve ebedî hayatını kaybetse, kazancı eksik kalır.

Gerçek felah:

imanı kazanmak, Allah'ın rızasını aramak ve ebedî hayatı kurtarmaktır.

Dünyevî nimetler ise bu büyük gayenin içinde doğru şekilde kullanıldığında değer kazanır.

İLK BEŞ AYETİN ÇİZDİĞİ MÜMİN PORTRESİ

Bakara Suresi'nin ilk beş ayeti bize dengeli bir mümin portresi sunmaktadır.

Bu insan yalnızca “inanıyorum” demez.

İmanı hayatına yansır.

Kalbiyle: Gayba inanır.

Bedeniyle: Namaz kılar.

Malıyla: İnfak eder.

Aklıyla: Vahyin hakikatlerini tasdik eder.

Gelecek anlayışıyla: Ahireti kesin bir hakikat bilir.

Böylece iman insanın yalnızca kalbinin bir köşesinde kalmaz.

Bütün hayatına yayılır.

GÜNÜMÜZE BAKAN HİKMETLİ DERSLER

1. Bilgi çağında en büyük ihtiyaç yalnızca bilgi değil, hidayettir.

Bugün insan birkaç saniye içerisinde milyonlarca bilgiye ulaşabilir.

Fakat:

“Niçin yaşıyorum?”
“Nereden geldim?”
“Ölüm nedir?”
“Hayatın gayesi nedir?”
“İyilik ve kötülüğün nihai ölçüsü nedir?”

gibi temel sorular yalnızca bilgi miktarını artırmakla çözülmez.

Kur’an insana yön gösterir.

2. Görünmeyen her şey yok değildir.

Modern insan bazen hakikati yalnızca maddî olarak ölçülebilen şeylere indirgeme eğilimindedir.

Bakara Suresi daha başlangıçta:

“Gayba iman ederler.”

diyerek insanın varlık anlayışını genişletir.

3. İmanın ilk büyük meyvelerinden biri namazdır.

İman yalnızca düşüncede kalmamalıdır.

İnsan Rabbini tanıyorsa O'na yönelmelidir.

Bu yönelişin en büyük ifadelerinden biri namazdır.

Namaz adeta:

“Ben başıboş değilim.
Ben sahipsiz değilim.
Ben Rabbimin kuluyum.”

demektir.

4. İman insanı bencillikten paylaşmaya götürür.

Namazdan hemen sonra infakın zikredilmesi dikkat çekicidir.

İman yalnızca insanın Allah ile ilişkisini değil, insanlarla ilişkisini de düzeltmelidir.

Gerçek kulluk:

yetimi,

fakiri,

muhtacı,

komşuyu,

borçluyu,

kimsesizi

unutmamayı gerektirir.

5. Dünya hayatı ahiretten bağımsız değildir.

Ahirete iman insanın dünya hayatına değer kaybettirmez; aksine ona sorumluluk kazandırır.

Çünkü dünyadaki davranışların ebedî neticeleri bulunmaktadır.

Dünya bir imtihan ve hizmet alanı, ahiret ise neticelerin ortaya çıktığı ebedî yurttur.

RİSALE-İ NUR PERSPEKTİFİNDEN ÖZET

Bakara Suresi'nin ilk beş ayetini Risale-i Nur'un iman merkezli yaklaşımıyla düşündüğümüzde dört büyük ilişki ortaya çıkar:

Kur’an → Kâinatı anlamlandırır.

İman → İnsanın varoluşunu anlamlandırır.

Namaz → İnsanın Rabbiyle ilişkisini düzenler.

Ahiret → Dünya hayatının nihai anlamını tamamlar.

Bunların merkezinde ise tevhid vardır.

İnsan kâinata baktığında sahipsizlik değil sanat görür.

Nimetlere baktığında tesadüf değil rahmet görür.

Kendi hayatına baktığında başıboşluk değil kulluk vazifesi görür.

Ölüme baktığında mutlak yokluk değil ebedî hayata geçişi düşünür.

İşte iman nazarı insanın dünyasını böyle değiştirebilir.

İLK BEŞ AYETTEN KENDİMİZE SORABİLECEĞİMİZ 10 SORU

1. Kur’an'ı yalnızca sevap kazanmak için mi okuyorum, yoksa hayatıma rehber olması için de mi?

2. Görmediğim iman hakikatlerini tahkik ederek öğrenmeye çalışıyor muyum?

3. Namaz hayatımın merkezinde mi, yoksa günlük işlerimin arasında sıkışmış bir vazife mi?

4. Bana verilen nimetlerin gerçek sahibinin Allah olduğunu ne kadar hatırlıyorum?

5. Malımdan ve imkânlarımdan başkalarına pay ayırıyor muyum?

6. Kur’an'ın anlattığı peygamberleri yalnızca tarihî şahsiyetler olarak mı görüyorum, yoksa hayatlarından ders çıkarıyor muyum?

7. Ahirete gerçekten kesin inanıyormuş gibi mi yaşıyorum?

8. Kimsenin görmediği yerde de Allah'ın beni gördüğünü hatırlıyor muyum?

9. Başarı ölçüm dünya ölçüsü mü, Kur’an'ın “felah” ölçüsü mü?

10. Her gün beni Rabbime biraz daha yaklaştırıyor mu?

SONUÇ

Bakara Suresi'nin ilk beş ayeti aslında bütün bir hayat programının çekirdeği gibidir:

İman et.
Rabbini tanı.
Kur’an'ın rehberliğini kabul et.
Namazla O'na yönel.
Sana verilenlerden paylaş.
Vahyin bütünlüğüne inan.
Ahireti unutma.
Ve hayatını Allah'ın hidayeti üzerinde yaşamaya çalış.

Risale-i Nur'un iman hakikatlerine yaptığı vurgu açısından bakıldığında ise temel mesele, imanı yalnızca taklidî bir kabul olarak bırakmamak; onu tefekkür, tahkik, marifetullah ve kullukla kuvvetlendirmektir.

Böyle bir iman insanın yalnızca düşüncesini değil, dünyaya bakışını değiştirir.

Kâinat artık sahipsiz bir madde yığını değildir; Allah'ın isimlerini gösteren büyük bir kitap hâline gelir.

İnsan başıboş bir varlık değildir; Rabbini tanımak ve O'na kulluk etmek üzere yaratılmış bir misafirdir.

Nimetler tesadüf değildir; rahmetin hediyeleridir.

Ölüm yokluk değildir; ebedî âleme açılan bir kapıdır.

Ve Kur’an yalnızca okunan bir kitap değildir:

İnsana nereden geldiğini, niçin yaşadığını ve nereye gittiğini öğreten ilahî bir rehberdir.