- Salih Avcı
- 20.02.2023
Risale-i Nur Perspektifinde Marifetullah, Tevhid, Cemal, Celal ve Kusursuzluk Hakikati — 3. Makale
Bediüzzaman Said Nursî'nin Risale-i Nur Külliyatı'nda ele aldığı en derin meselelerden biri, yaratılmış eserlerden hareketle Allah'ın varlığını, birliğini, isimlerini, sıfatlarını ve nihayet Zâtının sonsuz kemalini tanımaya çalışmaktır.
Bu yöntem, özellikle Otuz Üçüncü Söz'ün Otuz Birinci Penceresi'nde dikkat çekici bir düşünce silsilesiyle açıklanır.
Bediüzzaman'ın eserinde kurduğu ilişki şöyledir:
1. MERTEBE
ESER VE SANAT
Yaratılmış varlıklarda görülen güzellik, ölçü ve düzen
2. MERTEBE
FİİL (EF'ÂL)
Yaratmak, şekil vermek, yaşatmak ve rızıklandırmak
3. MERTEBE
İSİM (ESMÂ)
Hâlık, Musavvir, Muhyî, Rezzâk, Hakîm
4. MERTEBE
SIFAT (SIFÂT)
İlim, irade, kudret, hayat ve diğer ilâhî sıfatlar
5. MERTEBE
ŞUUNÂT-I ZÂTİYE
Zât-ı İlâhiyeye layık olan, mahiyetini tam kavrayamadığımız yüce şe'nler
6. MERTEBE
ZÂT-I AKDES
Bütün kemal sıfatlarına sahip, hiçbir noksanlığı bulunmayan, ezelî ve ebedî Allah
Bu bir varlık zinciri veya Allah'ın parçalardan oluştuğunu gösteren bir şema değildir. Yaratılmış eserlerden ilâhî kemale doğru ilerleyen aklî ve imanî bir tanıma yöntemidir.
Risale-i Nur'un ilgili bölümündeki temel düşünce şöyledir: Eser fiile, fiil isme, isim sıfata, sıfat şe'ne, şe'n ise Zât'a şehadet eder. Bu, Bediüzzaman'ın marifetullah için sunduğu delillendirme yöntemlerinden biridir.
Risale-i Nur Külliyatı+1
Burada çok önemli bir soru ortaya çıkar:
İnsan, gözünün gördüğü bir çiçekten hareketle Allah'ın sonsuz kemalini nasıl tefekkür edebilir?
Bu sorunun cevabını anlamak için kavramları ayrı ayrı incelememiz gerekir.
İnsan sanat denildiğinde çoğunlukla resim, mimari, müzik veya güzel bir tasarım düşünür.
Risale-i Nur'da ise sanat kavramı daha geniş bir anlamda kullanılır.
Bir çiçeğin renkleri, insan yüzünün şekli, bir kuşun kanat yapısı, ağacın meyvesi ve kâinattaki düzen, ilâhî sanat açısından tefekkür edilir.
Bediüzzaman yaratılmış varlıklar için masnuat ifadesini kullanır.
Masnu, sanatlı biçimde yapılmış eser anlamına gelir.
Sâni, sanatla yapan demektir.
Sâni-i Zülcelâl ise kâinatın yaratıcısı olan Allah'a işaret eden bir ifadedir.
Kur’an'da şöyle buyurulur:
“O, yarattığı her şeyi güzel yapmıştır.” (Secde, 32/7, ilgili bölüm)
Ayrıca Mülk suresi 3-4. ayetlerde göklerin yaratılışı üzerinde yeniden yeniden düşünmeye çağrılır.








Bir çiçeği inceleyelim.
Çiçeğin taç yapraklarında renkler bulunur. Hücreleri arasında görev farklılıkları vardır. Genetik düzenleme ağları, büyüme hormonları, çevresel etkenler ve metabolik süreçler çiçeğin gelişimini etkiler.
Çiçeğin türüne göre tozlaşma ve üreme süreçleri de farklı özellikler gösterir.
Bunlar biyolojinin araştırdığı maddî süreçlerdir.
Risale-i Nur'un imanî yorumuna göre ise bütün bu yaratılış düzeni birer sanat eseri olarak tefekkür edilir.
Bir çiçekte şu özellikleri düşünebiliriz:
Ölçü: Yaprakların gelişmesinde belirli biyolojik düzenliliklerin bulunması.
Güzellik: Renklerin ve biçimlerin ortaya çıkması.
Fayda: Çiçeklerin bitkilerin üremesinde görev alması.
İncelik: Çok küçük yapılarda karmaşık biyolojik faaliyetlerin gerçekleşmesi.
Bu özelliklerin hepsi aynı çiçekte bir arada bulunabilir.
Bediüzzaman'ın tefekkür yönteminde mesele yalnızca çiçeğin güzel olduğunu söylemek değildir.
Asıl mesele, çiçeğin yaratılışını Allah'ın isimlerini tanımaya açılan bir pencere olarak değerlendirmektir.
Burada önemli bir ayrım yapmalıyız.
Allah'ın kusursuz olması, yaratılmış her canlının her yönüyle kusursuz, hastalıksız veya hiç bozulmayan bir yapıya sahip olması demek değildir.
Dünyada hastalıklar, genetik bozukluklar, yaşlanma, ölüm ve doğal afetler vardır.
Bunlar yokmuş gibi davranmak doğru değildir.
Risale-i Nur'da ilâhî hikmetin tefekkürü, her olayın bütün hikmetini bildiğimizi iddia etmek anlamına gelmez.
İnsan yaratılışta birçok fayda ve düzen gözlemleyebilir; fakat her acının, kaybın veya biyolojik kusurun bütün sebeplerini ve nihai hikmetini bildiğini söyleyemez.
Bununla birlikte Allah'ın zatında bir eksiklik bulunmadığına iman etmek, yaratılmış âlemin her unsurunun sınırsız mükemmellik taşıdığını iddia etmekten farklıdır.
Bu ayrım makalemizin merkezindedir.
Bir sanat eserini gördüğümüzde onun meydana gelişi üzerinde düşünürüz.
Risale-i Nur'daki ikinci mertebe fiildir.
Fiil, iş ve eylem demektir.
Allah'a nispet edildiğinde yaratmak, yaşatmak, rızıklandırmak, şekil vermek, öldürmek ve diriltmek gibi ilâhî tasarrufları ifade eder.
|
Fiil |
Anlamı |
Yaratılmış âlemde tefekkür konusu |
|---|---|---|
|
Halk |
Yaratma |
Canlıların ve varlıkların meydana gelişi |
|
Tasvir |
Şekil verme |
Varlıkların farklı biçimleri |
|
İhya |
Hayat verme |
Canlılığın yaratılması |
|
İmate |
Ölümü yaratma |
Canlıların ölümlülüğü |
|
Terzik |
Rızık verme |
Beslenme ve rızıklanma |
|
Tedbir |
Düzenleme ve yönetme |
Tabiattaki düzenlilikler |
|
İn'am |
Nimet verme |
Hayatı mümkün kılan imkânlar |
|
İbda |
Örneksiz yaratma |
İlk yaratılış üzerine tefekkür |
Bunlar Allah'ın farklı fiillerini kavramsal olarak açıklamak için kullandığımız tabirlerdir.
Bir fiili tanımak, o fiilin nasıl gerçekleştiğinin bütün sırlarını bilmek demek değildir.









Bir tohum toprağa bırakılır.
Uygun sıcaklık, su ve oksijen şartlarında çimlenme başlayabilir.
Hücre bölünmeleri gerçekleşir. Kök ve sürgün gelişir. Bitkinin türüne uygun biyolojik yapılar oluşmaya başlar.
Bütün bunlar bilimsel yöntemlerle araştırılabilir.
Risale-i Nur açısından tohumun büyümesinde görülen yaratılış düzeni, ilâhî fiillerin tefekkürüne vesiledir.
Bitkinin ortaya çıkmasında yaratma, şekil verme, yaşatma ve rızıklandırma gibi anlamlar üzerinde düşünülür.
Ancak burada bir yanlış anlamadan kaçınmak gerekir:
Allah'ın bu fiilleri gerçekleştirmesi, bir insanın yaptığı gibi malzemeyi eline alıp fiziksel olarak işlemesi anlamına gelmez.
Allah yaratırken aletlere, zamana, yorulmaya veya önceden var olan bağımsız bir maddeye muhtaç değildir.
Yâsîn suresi 82. ayette Allah'ın bir şeyi dilediğinde ona “Ol!” demesiyle onun oluşu bildirilir.
Bu ayet Allah'ın yaratma kudretinin hiçbir engelle sınırlandırılamayacağını anlatır.
Bediüzzaman, Risale-i Nur'un kudret bahislerinde Cenâb-ı Hakk'ın kudretine nispetle büyük ve küçük işlerin zorluk bakımından farklı olmadığını açıklar.
İnsan için bir hücreyi meydana getirmekle bir yıldızı meydana getirmek arasında tasavvur edilemeyecek kadar büyük bir fark vardır.
Fakat Allah'ın sonsuz kudreti için böyle bir güçlük derecesi söz konusu değildir.
Çünkü Allah'ın kudreti insan kudreti gibi sınırlı değildir.
Kâinatta sayısız farklı olay gerçekleşir.
Bir yerde yağmur yağar.
Başka bir yerde tohum filizlenir.
Bir canlı doğar.
Bir yıldızda nükleer tepkimeler gerçekleşir.
Bir insan düşünür, öğrenir ve hareket eder.
Bütün bu hadiseler farklı doğal mekanizmalarla meydana gelir.
Risale-i Nur'un tevhid düşüncesinde ise bunların nihai yaratılışı tek olan Allah'a nispet edilir.
Buna tevhid-i ef'âl, yani fiiller açısından Allah'ın birliğini tanıma denir.
Bu bakımdan bütün fiiller, Allah'ın isimlerini tanımamıza açılan kapılardır.
Risale-i Nur'daki üçüncü mertebe ilâhî isimlerdir.
Allah'ın isimleri, yalnızca O'na hitap etmek için kullanılan kelimeler değildir.
Her bir isim, Allah'ın belirli bir kemal ve yüceliğini tanımamıza yardımcı olur.
Kur’an'da şöyle buyurulur:
A'RÂF SURESİ · 180. AYET
“En güzel isimler Allah'ındır. O'na o güzel isimleriyle dua edin.”
Esmâ-i Hüsnâ, Allah'ın en güzel isimleri demektir.
Bu isimler O'nun zatına nispet edilen kemal anlamlarını ifade eder.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Bir varlıkta hayatı gördüğümüzde yaşatma fiili üzerinde düşünürüz.
Bu fiil bizi Allah'ın Muhyî ismine yönlendirir.
Bir canlının rızıklandırılmasını düşündüğümüzde Rezzâk ismi üzerinde dururuz.
Varlıklarda farklı biçimlerin yaratılmasını düşündüğümüzde Musavvir ismini tanırız.
Burada şöyle bir ilişki kurulur:
Eser
Canlı bir ağaç
Fiil
Hayat verme
İsim
Muhyî
Eser
Rızıklanan kuş
Fiil
Rızık verme
İsim
Rezzâk
Eser
İnsan yüzü
Fiil
Şekil verme
İsim
Musavvir
Bu örnekler tek yönlü birer tefekkür bağlantısıdır. Bir eserde birden çok ilâhî isim tecelli edebilir.
İnsan bedeni tek bir özellikten meydana gelmez.
Görme, işitme, düşünme, öğrenme, beslenme, büyüme, hareket etme ve kendini koruma gibi çok çeşitli faaliyetler vardır.
Bunların her biri farklı biyolojik ve zihinsel süreçlerle ilişkilidir.
Risale-i Nur açısından insan, çok sayıda ilâhî ismin tecellilerini düşündüren kapsamlı bir varlıktır.
|
İlâhî isim |
Anlamı |
İnsan üzerinden tefekkür |
|---|---|---|
|
Hâlık |
Yaratan |
İnsanın yaratılmış varlığı |
|
Musavvir |
Şekil veren |
Bedenin biçimi ve yapısı |
|
Alîm |
Her şeyi bilen |
Bedenin düzeni üzerinde düşünme |
|
Hakîm |
Hikmet sahibi |
Organların işlevleri |
|
Muhyî |
Hayat veren |
İnsan hayatının varlığı |
|
Rezzâk |
Rızık veren |
Beslenmenin mümkün olması |
|
Hafîz |
Koruyan |
Bedendeki koruyucu sistemler |
|
Rahîm |
Merhamet eden |
Hayata verilen nimetler |
Burada önemli bir husus vardır:
Bir organ yalnızca tek bir ismin tecellisine işaret etmek zorunda değildir.
Mesela gözün yaratılışı Musavvir, Alîm, Hakîm ve Kadîr isimleri açısından tefekkür edilebilir.
Gözdeki biyolojik yapıların araştırılması bilimsel bir çalışmadır.
Bu yapıların Allah'ın isimlerini düşündüren eserler olarak değerlendirilmesi ise imanî bir yorumdur.
İkisi aynı türden açıklama değildir.
Hayır.
Allah birdir.
İsimlerinin çokluğu farklı ilâhların varlığını gerektirmez.
Allah Hâlık'tır, Rezzâk'tır, Rahîm'dir, Alîm'dir, Hakîm'dir.
Bunların hepsi tek olan Allah'ın isimleridir.
Risale-i Nur'daki tevhid anlayışı açısından isimlerin çokluğu, ilâhî kemalin farklı yönlerini tanımamızı sağlar.
Binlerce farklı tecelli, binlerce farklı ilâhın bulunduğu anlamına gelmez.
Aynı şekilde her isim Allah'ın zatından bağımsız bir varlık veya güç değildir.
İnsan bir konuda bilgili olabilir; fakat bilgisi sınırlıdır.
Bir insan merhametli olabilir; fakat bütün varlıklara aynı anda merhamet gösteremez.
Bir insan güçlü olabilir; fakat gücü yorulma, hastalık ve yaşlanmayla azalabilir.
Allah'ın isimlerinin kemali ise böyle sınırlara tabi değildir.
Allah'ın ilmi eksilmez.
Allah'ın kudreti tükenmez.
Allah'ın hayatı sona ermez.
Allah'ın hikmeti bilgisizlikle karışmaz.
Bu sebeple Allah'ın isimleri hakkında kullanılan kemal kavramı, yaratılmışların en yüksek derecedeki niteliklerinden bile farklıdır.
Dördüncü mertebe, Allah'ın sıfatlarıdır.
Sıfat, bir varlığa nispet edilen nitelik veya özellik anlamına gelir.
Kelâm ilminde Allah'ın sıfatları, O'nu tanımamıza imkân veren önemli bir konudur.
Diyanet'in akaid kaynaklarında da sıfatlar Allah'a nispet edilen kemal anlamları ve O'ndan uzak tutulması gereken noksanlıklar üzerinden açıklanır.
1
Klasik akaid öğretiminde Allah'ın zatına ilişkin şu altı sıfat üzerinde durulur:
|
Sıfat |
Anlamı |
|---|---|
|
Vücud |
Allah'ın var olması |
|
Kıdem |
Varlığının başlangıcı olmaması |
|
Bekâ |
Varlığının sonu olmaması |
|
Vahdâniyet |
Bir ve tek olması |
|
Muhâlefetün li'l-havâdis |
Yaratılmışlara benzememesi |
|
Kıyâm bi-nefsihî |
Varlığı için hiçbir şeye muhtaç olmaması |
Bu sıfatlar Allah'ın hiçbir eksiklik veya yaratılmışlık özelliği taşımadığını anlamaya yardımcı olur.
Özellikle kıdem ve bekâ üzerinde düşünelim.
İnsan sonradan yaratılmıştır.
Bir ağacın başlangıcı vardır.
Bir gezegenin de fiziksel bir oluşum tarihi bulunur.
Allah'ın varlığı ise başlangıçlı değildir.
O'nun varlığından önce bir yokluk dönemi bulunmaz.
Aynı şekilde Allah'ın hayatı sona ermez.
Bu, Allah'ın zaman içinde çok uzun süre yaşayan bir varlık olduğu anlamına gelmez.
Allah'ın ezelî ve ebedî oluşu, yaratılmışların zamana bağlı varoluşundan farklıdır.
Ehl-i Sünnet'in özellikle Mâtürîdî akaid geleneğinde sekiz sübûtî sıfat sayılır.
|
Sıfat |
Anlamı |
|---|---|
|
Hayat |
Allah'ın diri olması |
|
İlim |
Her şeyi bilmesi |
|
Semi' |
Her şeyi işitmesi |
|
Basar |
Her şeyi görmesi |
|
İrade |
Dilemesi |
|
Kudret |
Her şeye gücünün yetmesi |
|
Kelâm |
Konuşma sıfatına sahip olması |
|
Tekvin |
Yaratma sıfatı |
Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmında bu sıfatların tasnifi ve özellikle tekvinin ayrı bir ezelî sıfat olarak ele alınması konusunda bazı farklılıklar vardır.
Mâtürîdî gelenekte tekvin ayrı bir sıfat olarak sayılırken Eş'arî gelenekte yaratma, kudret ve irade sıfatlarının taallukuyla açıklanır.
Bu farklılığı belirtmek önemlidir; çünkü bütün Ehl-i Sünnet âlimlerinin her kelâmî ayrıntıda aynı görüşü savunduğunu söyleyemeyiz.
Mesela Allah'ın Alîm ismini düşünelim.
Alîm, her şeyi bilen demektir.
İlim ise Allah'ın bilme sıfatıdır.
Yani isim, Allah'ı belirli bir kemal yönünden tanıtır. Sıfat ise o kemalin kendisini ifade eder.
Başka bir örnek:
Allah'ın Kadîr ismi, her şeye gücü yeten anlamına gelir.
Kudret sıfatı ise Allah'ın güç yetirmesiyle ilgilidir.
Bu ayrımı şöyle gösterebiliriz:
|
İsim |
İlişkili sıfat |
|---|---|
|
Alîm |
İlim |
|
Kadîr |
Kudret |
|
Semî' |
Semi' |
|
Basîr |
Basar |
|
Hayy |
Hayat |
|
Mürîd |
İrade |
|
Mütekellim |
Kelâm |
Ancak bütün ilâhî isimlerin mutlaka birbirinden ayrı, bağımsız birer sıfata karşılık geldiği düşünülmemelidir.
İsimler ile sıfatlar arasındaki bağlantılar farklı olabilir. Bazı isimler birden çok sıfat ve fiil yönünden açıklanır.
Ehl-i Sünnet akaidine göre Allah'ın zatî kemal sıfatları ezelîdir.
Allah sonradan öğrenmez.
Önceden güçsüz olup sonra güç sahibi olmaz.
Önceden bilgisiz olup daha sonra bilgi edinmez.
Allah'ın ilmi de kudreti de yaratılmışların sıfatlarına benzemez.
Burada önemli bir kelâmî ayrım vardır:
Allah'ın ezelî ilim ve kudret sahibi olmasıyla belirli bir yaratılmış varlığın belirli bir zamanda meydana gelmesi farklı konulardır.
Mesela bir insanın doğumunun belirli bir tarihi vardır.
Bu, Allah'ın ilim sıfatının o tarihte ortaya çıktığı anlamına gelmez.
Allah'ın ilmi ezelîdir; insanın yaratılması ise sonradan gerçekleşir.
Bediüzzaman'ın düşünce silsilesinde, yaratılmış eserlerde görülen hikmet ve düzen, ilâhî fiillerin ve isimlerin kemaline; bunlar da Allah'ın sıfatlarının kemaline delil olarak değerlendirilir.
Bu yöntem bir fen bilgisi deneyi değil, yaratılıştan hareketle kurulan aklî ve imanî bir delillendirmedir.
Örneğin kâinatta çok çeşitli ölçülü süreçler bulunması Allah'ın ilim ve hikmetini tefekkür etmeye vesile olur.
Fakat Allah'ın ilminin kendisini mikroskop altında göremeyiz.
Yaratılmış eser ile Allah'ın ezelî sıfatı aynı şey değildir.
Eser, sıfata işaret edebilir; fakat sıfatın bütün mahiyetini kuşatamaz.
Şimdi makalenin en derin konularından birine geliyoruz.
Şuunât-ı Zâtiye, Risale-i Nur'da özellikle Allah'ın Zâtına layık olan, mahiyetini bütünüyle kavrayamadığımız yüce şe'nler ve ilâhî kemal anlamlarıyla ilgili kullanılan bir tabirdir.
Şuunat, şe'n kelimesinin çoğuludur.
Şe'n; hâl, iş, durum, husus ve kendine mahsus bir özellik gibi anlamlar taşır.
Ancak bu kelime Allah hakkında kullanıldığında insanın ruh hâlleri veya değişken duyguları gibi anlaşılmamalıdır.
Risale-i Nur'daki düşünce silsilesinde sıfatlardan şuunata doğru bir geçiş yapılır.
Bediüzzaman burada ilâhî fiillerin ve sıfatların arkasında bulunan, Allah'ın Zâtına layık yüce kemal hakikatlerini tefekkür eder.
Mesela Allah'ın rahmetini düşünelim.
Rahmet; yardım etme, esirgeme, ihsan etme ve kullarına lütufta bulunma gibi anlamlarla ilişkilidir.
Fakat Allah'ın rahmetini insanın merhamet duygusuyla aynı mahiyette düşünemeyiz.
İnsan merhamet ettiğinde etkilenebilir.
Bir başkasının acısını görerek üzülür.
Bazen merhamet etmek ister fakat yardım edecek gücü bulunmaz.
Allah'ın rahmeti ise eksiklikten, çaresizlikten veya sonradan ortaya çıkan bir ihtiyaçtan kaynaklanmaz.
Bu bakımdan şuunât bahisleri, Allah'a nispet edilen rahmet, muhabbet, rıza ve benzeri anlamların ilâhî kemale layık bir şekilde düşünülmesiyle ilgilidir.
Çünkü insan çoğu kavramı kendi tecrübeleri üzerinden öğrenir.
Sevgiyi, sevinci, merhameti ve hoşnutluğu kendi yaşantısıyla tanır.
Fakat Allah'ın Zâtına ilişkin hakikatler insan tecrübesiyle tamamen kavranamaz.
İnsan sever; fakat sevgisi zaman içinde değişebilir.
İnsan sevinir; fakat bu sevinç sonradan meydana gelir.
İnsan hoşnut olur; fakat onun hoşnutluğu yeni öğrendiği bir olaydan etkilenebilir.
Allah hakkında kullanılan muhabbet ve rıza gibi kavramlar ise insanın değişken psikolojik durumlarıyla özdeşleştirilemez.
İşte şuunât bahsinin zorluğu buradadır.
Kur’an'da Allah'ın iyilik yapanları sevdiği bildirilir.
“Şüphesiz Allah iyilik yapanları sever.” (Bakara, 2/195, ilgili bölüm)
Burada geçen sevgi, Allah'a nispet edilen bir hakikattir.
Ancak Allah'ın sevgisi, insanın sevgiye ihtiyaç duyması gibi düşünülemez.
İnsan bazen yalnızlığını gidermek için sever.
Bazen beğenilmek veya karşılık görmek ister.
Allah ise hiçbir şeye muhtaç değildir.
Allah'ın kullarını sevmesi, O'nun herhangi bir eksikliğini gidermesi anlamına gelmez.
Kelâm âlimleri ilâhî muhabbeti yorumlarken farklı açıklamalarda bulunmuştur. Bazıları bu sevgiyi Allah'a layık bir sıfat olarak kabul edip keyfiyetini belirlemekten kaçınmış, bazıları ise Allah'ın rızası, ihsanı ve kullarını mükâfatlandırmayı dilemesiyle açıklamıştır.
Kur’an'da şöyle buyurulur:
“Allah'ın rızası ise hepsinden büyüktür.” (Tevbe, 9/72, ilgili bölüm)
Bu ayet son derece önemlidir.
İnsan bazen bir işten memnun olur, bazen olmaz.
Fakat Allah'ın rızasını insanların değişken hoşnutlukları gibi düşünemeyiz.
İlâhî rıza, Allah'ın sevdiği ve razı olduğu davranışlarla kulların O'nun katındaki makbuliyeti bağlamında anlaşılır.
Risale-i Nur'da özellikle ihlâs bahislerinde Allah'ın rızası, insanın yapacağı ameller için en önemli ölçü olarak gösterilir.
İnsan çok büyük işler yapabilir.
Fakat bu işleri gösteriş, övünme veya menfaat için yapıyorsa amelinin manevî değeri zarar görebilir.
Buna karşılık küçük görünen bir iyilik, samimi bir niyetle yapıldığında Allah katında değerli olabilir.
Bu nedenle şuunât bahsi yalnızca nazarî bir konu değildir; kulluğun niyet ve ihlâs boyutuyla da ilişkilidir.
Bu kavramlar birbiriyle ilişkilidir; ancak her biri aynı anlama gelmez.
Rahmet, ilâhî merhamet ve ihsanla ilgilidir.
Muhabbet, Allah'a nispet edilen sevme hakikatiyle ilgilidir.
Rıza ise Allah'ın razı olduğu kullar ve davranışlarla ilgilidir.
Şuunât bahsini anlamak için bu kavramları birbirine karıştırmamak gerekir.
Aynı şekilde bunların hepsini ayrı ayrı maddî organlar veya insanî ruh hâlleri gibi tasavvur etmek de doğru değildir.
Şuunât-ı Zâtiye, kelâm ilmindeki zâtî ve sübûtî sıfatlar gibi bütün ekollerde üzerinde ittifak edilmiş ayrı ve standart bir sınıflandırma değildir.
Bediüzzaman'ın kendi marifetullah açıklamaları içerisinde önemli bir konuma sahiptir.
Dolayısıyla şuunâtın her birini kesin sınırlarla tanımladığımızı, sayısını bildiğimizi veya Allah'ın zatındaki bütün mahiyetini anladığımızı söyleyemeyiz.
Allah'ı tanımak mümkündür; fakat Allah'ın Zâtını ve Zâtına ilişkin bütün hakikatleri kuşatmak mümkün değildir.
Bu konuda Risale-i Nur'un usulü, marifeti derinleştirirken teşbih ve tecsimden kaçınmaya dayanır.
Zât kelimesi bir varlığın kendisini ifade eder.
Allah'ın Zâtı denildiğinde Allah'ın kendisi kastedilir.
Ancak Allah'ın Zâtı, yaratılmışların varlığına benzemez.
Bir insanın bedeni vardır.
Bir yıldız maddeden ve enerjiden oluşan fiziksel bir varlıktır.
Bir hücre biyolojik yapılardan meydana gelir.
Allah ise bunların hiçbirine benzemez.
Kur’an bu konuda kesin bir ölçü verir:
İHLÂS SURESİ · 1-4. AYETLER
“De ki: O Allah birdir. Allah Samed'dir.”
Surenin devamında Allah'ın doğurmadığı, doğurulmadığı ve hiçbir şeyin O'na denk olmadığı bildirilir.
Çünkü Allah yaratıcıdır.
Diğer bütün varlıklar yaratılmıştır.
Yaratılmış bir varlığın başlangıcı ve varlığını sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğu şartlar bulunur.
Allah ise yaratılmış değildir.
O'nun varlığı başka bir varlığa bağlı değildir.
Bu yüzden Allah'ın Zâtı için insanın bedeni gibi bir yapı tasavvur edilemez.
Bu mesele kelâm ilminde derin bir tartışma konusudur.
Ehl-i Sünnet inancında Allah'ın sıfatlarının hakikati kabul edilir.
Fakat bunlar Allah'tan bağımsız, ayrı ayrı ilâhlar veya Zâtına dışarıdan eklenen parçalar değildir.
Allah tek bir Zât'tır.
İsim ve sıfatların çokluğu, Allah'ın parçalardan oluştuğu anlamına gelmez.
Bunun yanında Zât-sıfat ilişkisini felsefî bakımdan açıklamada Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmcıları arasında nüanslar bulunmaktadır.
Bu nedenle meseleyi insanın beden, ruh ve organ yapısıyla karşılaştırmak uygun değildir.
İnsanın aklı sınırlıdır.
Bilgisi sonradan meydana gelir.
Duyu organları belirli şartlara bağlıdır.
İnsan, yaratılmış evrenin bile bütün sırlarını bilmemektedir.
Allah'ın Zâtı ise yaratılmış değildir.
Bu sebeple insan Allah'ın varlığına ve sıfatlarına dair bilgi sahibi olabilirken O'nun Zâtının mahiyetini bütünüyle kavrayamaz.
Bediüzzaman'ın marifetullah yaklaşımında yaratılmış eserleri incelemek, Allah'ı tanımaya vesiledir.
Fakat bu bilgi, Allah'ın Zâtına dair tam bir tasavvura ulaştığımız anlamına gelmez.
Marifetullah, Allah'ın Zâtını zihinde şekillendirmek değil; O'nu isimleri, sıfatları ve vahyin bildirdikleri çerçevesinde tanımaktır.
Şimdi sanat, fiil, isim, sıfat, şuunât ve Zât arasındaki ilişkiyi anlamamızı sağlayan temel kavrama geliyoruz:
Kemal.
Kemal, olgunluk, tamlık ve mükemmellik anlamına gelir.
Allah için kullanıldığında hiçbir eksikliğin, aczin, cehaletin, ihtiyaç hâlinin veya sonradan meydana gelen yetersizliğin bulunmamasını ifade eder.
Kemâl-i Mutlak, Allah'ın bütün kemal sıfatlarına hiçbir sınırlama ve noksanlık olmaksızın sahip olması demektir.
İnsan bilgili olabilir ama her şeyi bilemez.
Güçlü olabilir ama her şeye güç yetiremez.
Merhametli olabilir ama bütün ihtiyaçları karşılayamaz.
Allah ise bütün kemal sıfatları bakımından sınırsızdır.
Kur’an'da Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmadığı ve bütün yaratılmışların O'na muhtaç olduğu bildirilir (Fâtır, 35/15).
Allah hakkında düşünülemeyecek noksanlıkları şu şekilde açıklayabiliriz:
|
Noksanlık |
Allah hakkında neden düşünülemez? |
|---|---|
|
Cehalet |
Allah Alîm'dir, her şeyi bilir |
|
Acizlik |
Allah Kadîr'dir, kudreti sonsuzdur |
|
Ölüm |
Allah Hayy'dır, hayatı ezelî ve ebedîdir |
|
İhtiyaç |
Allah Ganî ve Samed'dir |
|
Unutkanlık |
Allah'ın ilminde eksiklik yoktur |
|
Zulüm |
Allah adildir, kullarına haksızlık etmez |
|
Yorulma |
Allah'ın kudreti tükenmez |
|
Uyku |
Allah uyuklama ve uykuya muhtaç değildir |
|
Yaratılmışlara benzemek |
Allah hiçbir yaratılmışa benzemez |
Bakara suresi 255. ayette Allah'ı ne uyuklamanın ne de uykunun tuttuğu bildirilir.
Kaf suresi 38. ayette de göklerin ve yerin yaratılmasından dolayı Allah'a bir yorgunluk dokunmadığı ifade edilir.
Bunlar Allah'ın kemalini anlatan önemli ayetlerdir.
İnsan bir alanda başarılı olduğunda mükemmele yaklaşabilir.
Fakat insanın mükemmelliği nispi ve sınırlıdır.
Bir doktor çok bilgili olabilir ama her hastalığı iyileştiremez.
Bir mühendis çok başarılı olabilir ama tasarladığı sistemlerde hata bulunabilir.
Bir sanatçı güzel eserler ortaya koyabilir ama onun sanatı da sınırlıdır.
Allah'ın kemali ise böyle değildir.
Allah'ın ilmi deneyerek öğrenmeyle artmaz.
Allah'ın kudreti tekrar tekrar kullanıldığında azalmaz.
Allah'ın hayatı zamanın geçmesiyle yıpranmaz.
Bu sebeple Allah'ın kemalini, insanların başarılarının en yüksek toplamı gibi düşünemeyiz.
İlâhî kemal, yaratılmışların bütün sınırlı kemallerinden mahiyet itibarıyla farklıdır.
Bu soru konumuzun en önemli noktalarından biridir.
Eğer Allah sonsuz ilim, kudret, rahmet ve hikmet sahibiyse neden dünyada hastalıklar, depremler, sakatlıklar, yaşlanma ve ölüm bulunmaktadır?
Bu soruya cevap verirken önce iki kavramı birbirinden ayırmamız gerekir:
Yaratıcının kusursuzluğu ile yaratılmış varlığın sınırlılığı aynı şey değildir.
İslâm inancında yalnızca Allah mutlak kemal sahibidir.
Yaratılmışlar ise mümkün, sınırlı ve değişebilir varlıklardır.
İnsan bedeni çok sayıda karmaşık sistemden meydana gelir.
Ancak insan hastalanabilir.
Hücreler zarar görebilir.
Genetik değişimler bazı hastalıklara neden olabilir.
Organların işleyişinde bozulmalar meydana gelebilir.
Bunlar bilimsel açıdan gerçek olaylardır.
Dinî açıdan bir insanın hasta olması veya doğuştan bir engelinin bulunması, o insanın değersiz veya Allah katında eksik bir kul olduğu anlamına gelmez.
İnsanın Allah katındaki değeri yalnızca bedensel özellikleriyle ölçülmez.
Bediüzzaman, özellikle Hastalar Risalesi olarak bilinen Yirmi Beşinci Lem'a'da hastalık ve musibetleri sabır, dua, kulluk ve ahiret açısından ele alır.
Bu yaklaşımda dünya, yalnızca kesintisiz rahatlık ve mutluluk için kurulmuş bir yer olarak değerlendirilmez.
İnsanın ahlâkî ve manevî hayatını geliştirebileceği bir imtihan alanı olarak görülür.
Ancak buradan her hastalığın belirli bir günahın cezası olduğu sonucu çıkarılmaz.
Bir insanın acısını gördüğümüzde onun niçin bu musibete uğradığını kesin olarak bildiğimizi söyleyemeyiz.
Mümin için doğru davranış, acı çeken insana yardım etmek, tedavi yollarını araştırmak ve merhamet göstermektir.
İnsan bazı olayların faydalarını veya sebeplerini anlayabilir.
Ancak her musibetin bütün hikmetlerini bildiğini iddia edemez.
İlâhî hikmete iman etmekle belirli bir acının neden meydana geldiğini kesin biçimde açıklamak arasında fark vardır.
Bu nedenle Risale-i Nur'un hikmet anlayışını, gerçek acıları önemsizleştirmek veya bilimsel araştırmayı gereksiz görmek şeklinde değerlendirmemeliyiz.
Allah'ın kusursuzluğuna iman, dünyada acı bulunmadığını iddia etmek değil; Allah'ın ilim, kudret ve adaletinin eksiklikten münezzeh olduğuna inanmaktır.
Şimdi Risale-i Nur'un sanat, fiil, isim, sıfat, şuunât ve Zât ilişkisini tek bir örnek üzerinden değerlendirelim.
Bir insanın yaratılışını düşünelim.






İnsanın bedeni, organları, hücreleri ve hayat faaliyetleri üzerinde düşünürüz.
İnsanın gözünde görme, kulağında işitme, beyninde bilgi işleme, kalbinde kan dolaşımı gibi faaliyetler gerçekleşir.
Bunlar bilimsel olarak araştırılabilen süreçlerdir.
İmanî tefekkür açısından insanın varlığı, Allah'ın yaratılış eserlerinden biri olarak değerlendirilir.
İnsanın yaratılması, şekil verilmesi, yaşatılması ve rızıklandırılması üzerinde düşünürüz.
Bunlar bizi ilâhî fiiller üzerinde tefekküre yönlendirir.
Bu fiiller üzerinden Hâlık, Musavvir, Muhyî, Rezzâk ve Hakîm isimlerini tanımaya çalışırız.
İsimlerin işaret ettiği ilim, irade, kudret ve hayat gibi ilâhî kemalleri düşünürüz.
Allah'ın yaratması bilgisizlikten veya güçsüzlükten kaynaklanmaz.
Allah'ın Zâtına layık olan rahmet, muhabbet ve ilâhî kemal anlamlarını tefekkür ederiz.
Fakat bunların mahiyetini insanın duygularına benzetmeyiz.
Bütün bu tefekkür bizi tek bir hakikate yöneltir:
Bütün isimlerin ve sıfatların sahibi olan Allah birdir.
Allah'ın varlığı yaratılmış değildir.
O'nun ilmi ve kudreti sonsuzdur.
O hiçbir şeye muhtaç değildir.
Böylece insan kendi yaratılışı üzerinde düşünerek Allah'ı tanımaya çalışır.
Hayır.
Bu son derece önemli bir noktadır.
Sanat, fiil, isim, sıfat ve şuunât kavramları Allah'ın Zâtını meydana getiren parçalar değildir.
Allah'ın zatında önce sanat, onun arkasında fiil, sonra isim, sonra sıfat gibi fiziksel veya ontolojik katmanlar bulunmaz.
Buradaki sıralama insanın tanıma ve düşünme yolculuğunu anlatır.
İnsan eseri gözlemler.
Fiil üzerinde düşünür.
İsmi tanır.
Sıfatı tefekkür eder.
Şuunât hakkında ihtiyatla düşünür.
Ve bütün bunların sahibi olan tek Allah'a iman eder.
Risale-i Nur'un Otuz Üçüncü Söz'deki delillendirmesi, bir eserdeki anlamlı özelliklerden başlayarak ilâhî kemale doğru ilerler.
Bu düşünce yöntemine mi'rac-ı marifet, yani Allah'ı tanımada manevî yükseliş denebilir.
Fakat burada çok önemli bir felsefî ayrım vardır.
Bir çiçeğin güzel olması tek başına, matematiksel bir hesap gibi Allah'ın bütün sonsuz sıfatlarını ölçüp ispatladığımız anlamına gelmez.
Bediüzzaman'ın delillendirmesi; eserdeki düzeni, bütün kâinattaki diğer işaretleri, tevhid düşüncesini ve yaratılmışların Allah'a muhtaç oluşunu birlikte ele alır.
Dolayısıyla tek bir eserden hareketle ulaşılan tefekkür, daha geniş bir imanî deliller bütününün parçasıdır.
Bir çiçeğin güzelliği sınırlıdır.
Bir insanın hayatı sınırlıdır.
Bir yıldızın varlığı sınırlıdır.
Fakat İslâm inancında Allah'ın ilmi ve kudreti sınırlı değildir.
Yaratılmışların sınırlı olması, Allah'ın da sınırlı olduğu anlamına gelmez.
Kâinatta farklı canlı türleri, farklı fiziksel yapılar ve çeşitli doğal süreçler vardır.
Risale-i Nur'un tevhid yaklaşımında bunların her biri ayrı bir ilâhın eseri olarak değil, tek Allah'ın yaratması bakımından değerlendirilir.
Buna vahidiyet yönünden bakış denilebilir.
Tek bir canlıda görülen özel yaratılış işaretlerinin Allah'ın isimleri açısından tefekkürü ise ehadiyet yönüyle ilişkilidir.
Vahidiyet kâinatın bütünündeki birlik üzerinde durur.
Ehadiyet her bir varlığın yaratılışındaki ilâhî isim tecellilerini tefekkür etmeye yönelir.
Bu iki kavram birbirini tamamlar.
Risale-i Nur'da kemal, cemal ve celal kavramları birbiriyle yakından ilişkilidir.
Kemal, eksiklikten uzak olma ve tamlıkla ilgilidir.
Cemal, güzellik ve güzelliğin ilâhî isimler bakımından tefekkürüyle ilgilidir.
Celal, azamet, izzet ve ilâhî yücelikle ilgilidir.
Bunlar ayrı ayrı ilâhların sıfatları değil, tek Allah'ın isim ve sıfatlarının farklı anlam yönleridir.
İnsan güzel şeyleri sever.
Güzel bir çiçekten, manzaradan veya insandaki güzel ahlâktan etkilenir.
Risale-i Nur'un bakışına göre yaratılmışlarda görülen güzellikler, Allah'ın Cemîl ismini tanımaya vesile olabilir.
Ancak yaratılmışların güzelliği Allah'ın Zâtının bir parçası değildir.
İnsan büyük dağları, denizleri ve gökyüzünü gördüğünde azamet duygusu yaşayabilir.
Bu büyük varlıklar da yaratılmıştır.
İlâhî celal, yalnızca fiziksel büyüklük anlamına gelmez.
Allah'ın her şeye hâkim olması, hiçbir şeye muhtaç bulunmaması ve hiçbir yaratılmışla karşılaştırılamayacak yüceliğiyle ilgilidir.
Allah'ın rahmeti de kemaldir.
Adaleti de kemaldir.
İlmi de kemaldir.
Kudreti de kemaldir.
Fakat burada kemal kelimesini ayrı bir fiziksel güç veya Allah'tan bağımsız bir varlık gibi düşünmemek gerekir.
Kemal, Allah'ın bütün noksanlıklardan münezzeh olduğunu anlatan bir kavramdır.
Bediüzzaman'ın marifetullah yöntemi yalnızca büyük ilmî tartışmalara uygulanmaz.
İnsan günlük hayatında karşılaştığı çok sıradan görünen olaylar üzerinde de düşünebilir.
Aşağıdaki çalışmada bir konu seçildiğinde hangi mertebeler açısından tefekkür edilebileceğini görebilirsiniz.
Tefekkür örneğini seçin
Bir tohumun filizlenmesi
İnsanın gözünün yaratılışı
Yağmurun yağması
Bir bebeğin gelişmesi
1. Sanat ve eser
Kök, gövde ve yaprakların meydana gelmesi
2. İlâhî fiil
Yaratma, şekil verme ve yaşatma
3. İsimler
Hâlık, Musavvir, Muhyî, Hakîm
4. Sıfatlar
İlim, kudret ve irade
5. Şuunât ve Zât açısından
Allah'ın rahmet, hikmet ve kemalini tefekkür etmek; Zâtının mahiyetini tasvir etmemek
Tefekkür dersi
Yaratılıştaki düzeni ve hayatın nimet oluşunu düşünmek
Bu yöntem tefekkürü sistemli hâle getirir. Ancak her gözlemden bütün ilâhî isimler hakkında kesin bir sonuç çıkarmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez.
Bu derin meseleler üzerinde düşünürken şu hatalara düşmemek gerekir.
Birinci hata: Allah'ın Zâtını insan gibi düşünmek. Allah'ın sevgisi, rızası, ilmi ve kudreti insanın duygu ve yetenekleriyle bire bir aynı değildir.
İkinci hata: Şuunâtı insanın ruh hâlleriyle özdeşleştirmek. Allah hakkında kullanılan muhabbet, rahmet ve rıza kavramlarını sonradan meydana gelen psikolojik değişimler şeklinde açıklamak doğru değildir.
Üçüncü hata: İlâhî isimleri bağımsız güçler gibi görmek. Bütün isimler tek olan Allah'a aittir. İsimlerin çokluğu Zâtında çokluk anlamına gelmez.
Dördüncü hata: Yaratılmış eserleri Allah'ın bir parçası saymak. Kâinat Allah'ın yaratmasıdır; Allah'ın Zâtından kopmuş parçalar değildir.
Beşinci hata: Bilimsel açıklamalarla imanî yorumları karıştırmak. Bir biyolojik sistemin işleyişi bilimsel yöntemlerle araştırılır. O sistemin ilâhî isimlere işaret ettiği düşüncesi ise imanî tefekkür alanına girer.
Altıncı hata: Allah'ın kusursuzluğunu dünyanın acısız olmasıyla eşitlemek. Allah'ın mutlak kemaline iman etmek, yaratılmışların sınırsız veya hastalıksız olduğunu söylemek değildir.
Yedinci hata: Marifetullahı tamamen bitirilebilen bir bilgi alanı saymak. İnsan Allah'ı tanıdıkça bilgisini derinleştirebilir; ancak Allah'ın Zâtını bütünüyle kavradığını iddia edemez.
Bediüzzaman'ın Otuz Üçüncü Söz'de ele aldığı sanat, fiil, isim, sıfat, şuunât ve Zât ilişkisi, insanı tek bir eser üzerinden düşünmeye başlatır.
Sonra aynı düşünceyi bütün kâinata yöneltir.
Bir çiçeğin yaratılışı üzerinde düşünen insan, yaratılmışların bütünü üzerinde de düşünebilir.
Bir canlının rızıklandırılmasını tefekkür eden insan, yeryüzündeki canlıların hayat şartlarını da inceleyebilir.
Bir insanın yaratılışı üzerinde düşünen kişi, diğer bütün insanların yaratılışını ve canlılar âlemindeki ortak biyolojik süreçleri de araştırabilir.
Bu tefekkürdeki temel amaç, sınırlı eserlerden hareketle sınırsız kemal sahibi Allah'ı tanımaya çalışmaktır.
Bediüzzaman'ın düşünce silsilesi şöyle özetlenebilir:
Eserdeki sanat, fiili düşündürür. Fiil, ilâhî isme yöneltir. İsim, sıfatı tanıtmaya vesile olur. Sıfat, şuunât-ı zâtiyeye işaret eder. Bütün bu mertebeler, kemal sahibi tek bir Zât'a şehadet eder.
Bu ilişki, Allah'ın kendi içinde parçalara ayrıldığı bir yapı değildir.
İnsanın marifetullah yolculuğudur.
Allah'ın sanatı, fiilleri, isimleri, sıfatları ve şuunâtı üzerinde düşünmek bizi Cenâb-ı Hakk'ın mutlak kemaline yönlendirir.
Fakat bu mertebeler arasında önemli bir fark vardır.
Eser yaratılmıştır.
Eserin ortaya çıkışı zaman içinde gerçekleşebilir.
İlâhî isimlerin ve sıfatların delalet ettiği kemaller ise Allah'ın Zâtına layıktır; yaratılmışların nitelikleriyle aynı değildir.
Şuunâtın mahiyetini bütünüyle bilemeyiz.
Zât-ı Akdes ise bütün kemallerin sahibi olan, hiçbir eksikliği bulunmayan, başlangıcı ve sonu olmayan Allah'tır.
İnsan için asıl hedef, Allah'ın zatını hayalinde bir şekle dönüştürmek değil, O'nu isimleri ve sıfatlarıyla tanımak, bu bilginin gereği olarak kulluğunu geliştirmek ve hayatını O'nun rızasına uygun yaşamaktır.
Bu açıdan sanat tefekkürü şükre, fiiller tefekkürü tevhid inancına, isimler tefekkürü marifetullaha, sıfatlar tefekkürü Allah'ın azametini anlamaya ve şuunât tefekkürü de insanın bilgi sınırlarını kavramasına vesile olabilir.
Bütün yaratılmış güzellikler sınırlıdır. Bütün yaratılmış güçler sınırlıdır. Bütün yaratılmış bilgiler sınırlıdır. Fakat bunların yaratıcısı olan Allah'ın ilmi, kudreti ve kemali sınırsızdır.
Risale-i Nur'un bu bahsinden çıkarılabilecek temel imanî ders budur.
1. Otuz Üçüncü Söz — Otuz Birinci Pencere
Sanattan fiile, isimden sıfata ve şuunâttan Zât'a uzanan marifetullah delilinin doğrudan kaynağı.
Risale-i Nur Külliyatı'nda ilgili metin
2. Otuzuncu Lem'a — Esmâ-i Hüsnâ bahisleri
Allah'ın isimleri, özellikle Kayyûmiyet ve ilâhî kemal üzerinde derinleşmek için.
3. Otuz İkinci Söz
Cemal, muhabbetullah, yaratılıştaki güzellikler ve ilâhî isimlerin tecellileri için.
4. Yedinci Şua — Âyetü'l-Kübrâ
Kâinatın farklı tabakalarından hareketle Allah'ın varlığı ve birliğine dair tefekkür için.
5. Diyanet — Allah'ın İsimleri ve Sıfatları
Kelâm ilmindeki sıfat tasniflerini ve farklı Ehl-i Sünnet yaklaşımlarını karşılaştırmak için.
Diyanet'in kaynak değerlendirmesi
Kaynak notu: Otuz Üçüncü Söz'deki mertebeler doğrudan Risale-i Nur metnine dayanmaktadır. Makalenin biyoloji, fizik, günlük hayat ve ahlâk örnekleri ise bu düşünce yönteminin açıklanması amacıyla hazırlanmış yorumlardır. Özellikle şuunâtın mahiyeti hakkında kesin ve ayrıntılı bilgi iddiasında bulunulmamıştır.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.