18px

Allah'ın Kendi Cemalini ve Kemalini Sevmesi, Kâinatın Yaratılış Hikmetleri ve İlâhî Tecelliler


Allah'ın Kendi Cemalini ve Kemalini Sevmesi, Kâinatın Yaratılış Hikmetleri ve İlâhî Tecelliler

Allah'ın Kendi Cemalini ve Kemalini Sevmesi, Kâinatın Yaratılış Hikmetleri ve İlâhî Tecelliler

Risale-i Nur Perspektifinde Marifetullah ve Tevhid Dersleri — 5. Makale

Giriş: Allah Kâinatı Niçin Yarattı?

Bediüzzaman Said Nursî'nin Risale-i Nur Külliyatı'nda üzerinde durduğu en derin meselelerden biri, Cenâb-ı Hakk'ın sonsuz cemal ve kemali ile kâinatın yaratılışı arasındaki ilişkidir.

Şu sorular insan aklını meşgul eder:

  • Allah hiçbir şeye muhtaç değilse kâinatı niçin yaratmıştır?

  • Allah'ın kendi cemalini ve kemalini sevmesi ne demektir?

  • Allah yarattığı eserleri niçin gösterir?

  • Kâinat bir sanat sergisi olarak nasıl anlaşılmalıdır?

  • Tecellî-i esmâ ve tecellî-i sıfat arasında nasıl bir ilişki vardır?

  • Vahidiyet ve ehadiyet hakikatleri nasıl anlaşılır?

  • İnsan, Allah'ın isimlerini tanımak için niçin özel kabiliyetlerle yaratılmıştır?

Bu soruları özellikle On Birinci Söz, Otuz Birinci Söz ve Otuz İkinci Söz üzerinden ele alacağız.

Burada öncelikle kesin bir itikadî ölçü belirlemeliyiz:

Allah kâinatı bir eksikliğini tamamlamak, yalnızlığını gidermek, bilgisini artırmak veya başkalarının takdirini kazanmak için yaratmamıştır.

Çünkü Allah mutlak kemal sahibidir.

Kâinatın yaratılmasının hikmetlerini araştırmak, Allah'ın yaratmaya ihtiyaç duyduğu anlamına gelmez.

1. Bölüm: Allah'ın Kendi Cemalini ve Kemalini Sevmesi

1.1. Cemal ve kemal nedir?

Cemal, güzellik demektir.

Kemal ise tamlık, yücelik, olgunluk ve eksiklikten uzak olma anlamlarını taşır.

İnsan güzel bir şeyi gördüğünde onu sevebilir.

Güzel bir manzara, güzel bir ahlâk, bir çiçeğin zarafeti veya sanatlı bir eser insanda hayranlık meydana getirebilir.

Ancak Allah'ın cemali ve kemali bunlara benzemez.

İnsanın güzelliği yaratılmıştır ve sınırlıdır.

Allah'ın cemali ise O'nun Zâtına layık, yaratılmışların güzelliğiyle ölçülemeyecek bir kemal hakikatidir.

1.2. Bediüzzaman'ın cemal ve kemal açıklaması

Otuz İkinci Söz'de Bediüzzaman, cemal ve kemalin sevgiye layık oluşu üzerinde durur.

Bu düşünceyi şöyle özetleyebiliriz:

Güzellik, güzellik olduğu için sevilmeye layıktır. Kemal de kendi zatında değerli ve sevilmeye layık bir hakikattir.

Bu sebeple Bediüzzaman, Cenâb-ı Hakk'ın kendi cemal ve kemalini Zâtına layık bir tarzda sevmesinden söz eder.

Risale-i Nur Külliyatı+1

Peki bu nasıl anlaşılmalıdır?

1.3. Allah'ın kendisini sevmesi insanın kendisini sevmesi gibi midir?

Hayır.

İnsan kendisini severken çeşitli sebeplerden etkilenebilir.

Kendini korumak ister.

Mutlu olmak ister.

Beğenilme ihtiyacı duyabilir.

Bazen kendisine duyduğu sevgi kibir ve benmerkezcilik hâline dönüşebilir.

Fakat Allah bütün bu noksanlıklardan münezzehtir.

Allah'ın kendi cemal ve kemaline yönelik muhabbeti, insanın nefsini beğenmesine veya kendisini başkalarından üstün gösterme arzusuna benzetilemez.

Allah'ın kemali zaten sonsuzdur.

O'nun sevilmeye, övülmeye veya tanınmaya muhtaç olması söz konusu değildir.

Bu yüzden Risale-i Nur'daki bu ifadeler, ilâhî muhabbetin insan ihtiyaçlarından tamamen farklı oluşu esas alınarak anlaşılmalıdır.

1.4. Kur’an açısından ilâhî muhabbet

Kur’an'da Allah'ın sevdiği kullardan ve davranışlardan söz edilir.

Örneğin Mâide suresi 54. ayette:

“Allah onları sever, onlar da Allah'ı severler.”

buyurulur.

Bu ayet Allah'a muhabbet nispet edilebileceğini açıkça gösterir.

Ancak Allah'ın kendi cemal ve kemalini sevmesi hakkındaki ayrıntılı düşünce silsilesi, bu ayetin kelimesi kelimesine açıklaması değildir. Risale-i Nur'un marifetullah çerçevesinde geliştirdiği tefekkürî bir izahıdır.

Bu ayrımı korumamız önemlidir.

2. Bölüm: Kâinat Niçin Yaratıldı? İlâhî Sanatın Hikmetleri

Kur’an-ı Kerîm'de insan ve cinlerin yaratılış amacı şöyle bildirilir:

ZÂRİYÂT SURESİ · 56. AYET

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ

“Ben cinleri ve insanları, başka değil, sırf bana kulluk etsinler diye yarattım.”

Diyanet'in Kur’an Yolu tefsirinde bu ayetteki kulluğun Allah'ı tanımayla da ilişkilendirildiği aktarılır.

Ancak ayetin devamında Allah'ın yaratılmışların rızkına veya yardımına muhtaç olmadığı özellikle belirtilir.

Diyanet Kur’an Platformu

Bu ayetten iki hakikat anlaşılır:

Birincisi: İnsanın yaratılış gayesinde Allah'a kulluk önemli bir yer tutar.

İkincisi: Allah, kulların ibadetine muhtaç değildir.

2.1. Risale-i Nur'da kâinatın sanat sergisi olması

Bediüzzaman, On Birinci Söz'de bir hükümdarın saray yaptırması ve sanatlarını sergilemesi üzerinden temsilî bir hikâye anlatır.

Bu temsilde hükümdarın çeşitli hazineleri ve sanat kabiliyetleri bulunur. Bunları göstermek için büyük bir saray hazırlar.

Saray farklı bölümlere ayrılmıştır. İçerisinde çeşitli eserler, süslemeler ve nimetler vardır.

İnsanlar bu saraya davet edilir.

Ancak davetin amacı yalnızca sarayı seyretmeleri değildir. Sergilenen eserlerden hareketle sanatın anlamını ve sanatkârı tanımaları da istenir.

Bediüzzaman bu temsili kâinatın yaratılış hikmetlerini açıklamak için kullanır.

Sorularla Risale

Buradan hareketle şu ilişki kurulabilir:

TEMSİLDE

Saray

Güzel sanatlarla süslenmiş bir yapı

TEFEKKÜRDE

Kâinat

Yaratılmış varlıkların bütünü

Saraydaki eserler

Sergilenen sanat ve güzellikler

Masnuat

Canlılar, yıldızlar, yeryüzü ve diğer varlıklar

Davet edilen misafir

Eserleri tanımaya çalışan kişi

İnsan

İdrak, iman ve tefekkür kabiliyetiyle yaratılmış kul

Bu bir benzetmedir. Allah bir insan hükümdarına benzemez ve kâinatı insanlar gibi bir ihtiyacını karşılamak için meydana getirmez.

2.2. Kâinatın bir kitap olması

Risale-i Nur'da kâinat için kitab-ı kebîr-i kâinat ve benzeri ifadeler kullanılır.

Bu anlayışa göre her yaratılmış varlık, üzerinde düşünülebilecek anlamlar taşır.

Bir çiçek biyolojik özellikleriyle incelenebilir.

Bir yıldız fiziksel kanunlar açısından araştırılabilir.

Bir insanın bedeni anatomi ve fizyoloji bakımından öğrenilebilir.

Risale-i Nur'da ise bunların yaratılmış oluşu, Allah'ın ilim, kudret ve hikmetini düşünmeye vesile kabul edilir.

Ancak kâinatı kitap olarak değerlendirmek, tabiatın kendisinin vahiy olduğu anlamına gelmez.

Kur’an vahiydir; kâinat ise yaratılmış âlemdir.

2.3. Yaratılış Allah'a ne kazandırır?

Hiçbir eksikliği tamamlamaz.

Allah yaratmadan önce bilgisiz değildi.

Güçsüz değildi.

Yalnız değildi.

Bir şeye ihtiyaç duymuyordu.

Yaratılışla birlikte Allah'ın kemali artmış değildir.

Bu nedenle “Allah kâinatı kendi güzelliğini göstermek için yaratmıştır” şeklindeki Risale-i Nur açıklaması, O'nun görünmeye veya takdir edilmeye muhtaç olması biçiminde anlaşılmamalıdır.

Bu açıklama yaratılışın ilâhî isimleri gösteren hikmet yönünü anlatır.

Yaratılışın hikmeti vardır; fakat Allah'ın yaratmaya ihtiyacı yoktur.

3. Bölüm: Tecellî-i Esmâ — Allah'ın İsimleri Kâinatta Nasıl Görünür?

Tecelli kelimesi ortaya çıkma, görünür olma ve belirme anlamları taşır.

Risale-i Nur'da tecellî-i esmâ, Allah'ın isimlerinin anlamlarının yaratılmış eserlerde görülmesi ve anlaşılmasıyla ilgilidir.

Burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir husus vardır:

Tecelli, Allah'ın Zâtının yaratılmış varlıklara dönüşmesi veya onların içine girmesi değildir.

Bir çiçekte Rahmân, Hakîm veya Musavvir isimlerinin tecellilerinden söz etmek, çiçeğin Allah'ın bir parçası olduğunu söylemek değildir.

Çiçek yaratılmıştır. Allah ise onun yaratıcısıdır.

3.1. Bir çiçekte isimlerin tecellisi

 

A close up of a purple flower with yellow stamen photo – Free Flower Image on Unsplash

Bir çiçeğin yaratılışını düşünelim.

Çiçeğin şekli vardır.

Renkleri vardır.

Hücreleri ve dokuları belirli görevler üstlenir.

Bitkinin gelişmesi genetik ve çevresel etkenlerle ilişkilidir.

Bütün bunlar biyolojik süreçlerdir.

İmanî tefekkür açısından ise bu yaratılışta farklı ilâhî isimlerin anlamları düşünülebilir.

Gözlenen özellik

İlgili ilâhî isim

Çiçeğin yaratılmış olması

Hâlık

Kendine özgü şeklinin bulunması

Musavvir

Biyolojik düzen ve işlevler

Hakîm

Hayat sahibi olması

Muhyî

Hayatını sürdürecek imkânların bulunması

Rezzâk

Güzelliği ve zarafeti

Cemîl

Bunların hepsi tek bir çiçekte düşünülür.

Bu durum isimlerin birbirinden bağımsız güçler olduğunu göstermez.

Aksine, bütün bu isimlerin aynı Yaratıcı'ya ait olduğunu anlatır.

3.2. Tecelli ile hulûl arasındaki fark

Bu ayrım itikadî açıdan önemlidir.

Hulûl, Allah'ın Zâtının yaratılmış bir varlığın içine girmesi anlamında kullanılan bir kavramdır.

Ehl-i Sünnet akaidinde Allah'ın Zâtının yaratılmışlara hulûl ettiği kabul edilmez.

Tecelli ise doğru anlaşıldığında yaratılmışlarda Allah'ın isimlerine işaret eden eserlerin görülmesiyle ilgilidir.

Mesela bir aynada güneşin görüntüsü ortaya çıkabilir.

Ancak güneşin kendisi aynanın içine girmez.

Bediüzzaman'ın ayna ve güneş temsillerindeki temel noktalardan biri budur.

Fakat temsilin sınırı vardır. Allah bir güneş gibi cisim değildir, tecellisi de fiziksel yansıma değildir.

3.3. Her varlık aynı isimleri aynı derecede mi gösterir?

Hayır.

Yaratılmış varlıkların özellikleri birbirinden farklıdır.

Bir tohumla bir yıldız aynı fiziksel yapıya sahip değildir.

Bir insanın aklıyla bir ağacın hayatı aynı özellikleri taşımaz.

Bu yüzden farklı varlıklarda farklı isimlerin anlamları ön plana çıkabilir.

Risale-i Nur'da her varlığın kendi kabiliyeti ve mahiyeti doğrultusunda ilâhî isimlere ayna olabileceği anlatılır.

Bir insanda hayat, ilim öğrenme, merhamet ve irade gibi özellikler üzerinde düşünmek mümkündür.

Bir yıldızda ise fiziksel büyüklük, enerji üretimi ve evrensel düzen bakımından tefekkür yapılabilir.

Ancak yıldızın çok büyük olması Allah'a insandan daha yakın olduğu anlamına gelmez.

İlâhî yakınlık, fiziksel büyüklük veya mesafe ile ölçülmez.

4. Bölüm: Tecellî-i Sıfat — İlâhî İlim, Kudret ve İradenin Eserleri

Allah'ın isimleri ile sıfatları arasında kuvvetli bir ilişki vardır.

Allah Alîm'dir; ilim sıfatına sahiptir.

Allah Kadîr'dir; kudret sıfatına sahiptir.

Allah Hayy'dır; hayat sıfatına sahiptir.

Tecellî-i sıfat, Allah'ın sıfatlarının eserleri ve yaratılmışlar üzerindeki delilleri açısından tefekkür edilmesidir.

4.1. İlim sıfatının tecellisi

İnsan bedenini düşünelim.

Hücrelerin görevleri vardır.

Organlar arasında fizyolojik bağlantılar bulunur.

Sinir sistemi çeşitli bilgileri işler.

Bağışıklık sistemi çok farklı savunma mekanizmalarını kullanır.

Bunlar bilimsel olarak araştırılabilir.

Risale-i Nur'un imanî yorumunda bu işleyişlerde görülen düzen ve ölçü, Allah'ın Alîm ve Hakîm isimlerini düşünmeye vesiledir.

Fakat Allah'ın ilminin kendisi hücrelerde depolanmış değildir.

DNA'daki genetik bilgi yaratılmıştır.

Allah'ın ilmi ise ezelîdir.

Dolayısıyla biyolojik bilgiyle ilâhî ilim aynı mahiyette değildir.

4.2. Kudret sıfatının tecellisi

 

James Webb Space Telescope image shows stunning spiral galaxy | Space

Kâinatta çok büyük yıldızlar ve galaksiler bulunmaktadır.

Aynı evrende mikroskobik hücreler, atomlar ve atom altı parçacıklar da vardır.

İnsan açısından bunların büyüklükleri ve karmaşıklıkları çok farklıdır.

Fakat Allah'ın kudreti hakkında insanın güçlük ölçülerini aynen uygulayamayız.

Bir insan için küçük bir nesneyi taşımak kolay, büyük bir kayayı taşımak zor olabilir.

Allah'ın kudreti ise yorulma, güç kaybetme veya enerji tüketme gibi sınırlarla nitelenmez.

Risale-i Nur'un kudret bahislerinde bu hakikat, büyük ve küçük yaratılışların ilâhî kudrete nispetle güçlük farkı taşımaması üzerinden açıklanır.

4.3. İrade sıfatının tecellisi

Allah'ın irade sıfatı, O'nun dilemesi ve yaratmayı dilediği şekilde takdir etmesiyle ilgilidir.

Kur’an'da Allah'ın dilediğini yarattığı bildirilir.

Yaratılmış dünyadaki varlıklar farklı özelliklere sahiptir.

Her insanın yüzü, parmak izi, genetik yapısı ve biyografisi farklı olabilir.

Ancak bu farklılıkların bilimsel mekanizmalarını bilmekle Allah'ın iradesinin mahiyetini bilmek aynı şey değildir.

İlâhî irade sonradan karar değiştirmeye, kararsızlığa veya bilgisizliğe dayanmaz.

4.4. İsim ve sıfat tecellilerini karıştırmamak

Tecelli türü

Açıklama

Örnek

Tecellî-i esmâ

İlâhî isimlerin anlamlarının eserlerde okunması

Bir canlıda Muhyî ve Musavvir isimlerinin tefekkürü

Tecellî-i sıfat

İlâhî sıfatların kemaline eserlerin delil oluşu

Ölçülü yaratılıştan ilim ve kudreti düşünmek

Tecellî-i ef'âl

Yaratma ve tasarruf fiillerinin eserlerde görülmesi

Bir tohumun filizlenmesi

Tecellî-i cemal

Güzellik ve rahmet yönlerinin tefekkürü

Çiçeklerde güzellik ve hayat nimetleri

Tecellî-i celal

Azamet ve kudret yönlerinin tefekkürü

Kâinatın büyüklüğü ve yaratılış

Bu ayrımlar, tefekkürün farklı yönlerini açıklamak içindir. Bir varlık birden çok tecelli yönünden ele alınabilir.

5. Bölüm: Vahidiyet — Kâinatın Bütünündeki Birlik

Vahidiyet, Allah'ın birliğinin bütün âlem üzerindeki kuşatıcı hâkimiyet açısından tefekkür edilmesidir.

Bu kavramı anlamak için önce kâinata geniş açıdan bakalım.

Dünyanın atmosferi, okyanusları, bitkileri ve hayvanları birbirleriyle farklı ilişkiler içindedir.

Güneş enerjisi birçok ekolojik sürecin devamında önemlidir.

Su döngüsü, iklim sistemleri ve canlılık arasında bağlantılar bulunur.

Bunların hepsi bilimsel olarak araştırılabilecek fiziksel ve biyolojik ilişkilerdir.

Risale-i Nur'un tevhid yaklaşımında ise bütün bu süreçlerin nihai yaratılışı tek olan Allah'a nispet edilir.

5.1. Vahidiyetin temel mesajı

Kâinatta çok sayıda varlık vardır; fakat bu çokluk birbirinden bağımsız ilâhların varlığını gerektirmez.

Allah bütün âlemlerin Rabbidir.

Bir kuşun yaratılışı da bir yıldızın yaratılışı da O'nun kudretinden bağımsız değildir.

Bir insanın hayatını sürdürebilmesi de kâinattaki fiziksel düzenin devamı da Allah'ın yaratması altında değerlendirilir.

5.2. Vahidiyet ve İsm-i Vâhid

Vâhid, Allah'ın bir ve tek oluşunu ifade eden isimlerindendir.

Vahidiyet tefekküründe kâinatın bütününe bakılır.

Farklı varlıklarda görülen birlik ve ortak düzenliliklerden hareketle Allah'ın birliği düşünülür.

Bediüzzaman, özellikle Yirmi İkinci Söz'de kâinatın bütününü ilgilendiren birlik delillerini ayrıntılı biçimde ele alır.

eRisale

5.3. Vahidiyet yalnızca doğa kanunlarının birliği midir?

Hayır.

Doğa kanunlarındaki ortaklık bilimsel araştırmanın konusudur.

Vahidiyet ise bu düzenliliklerden hareketle tek Yaratıcı'nın varlığı ve birliği üzerinde düşünmeye dayanan teolojik bir kavramdır.

Bu nedenle vahidiyeti fiziksel bir denklemle özdeşleştirmemek gerekir.

6. Bölüm: Ehadiyet — Tek Bir Varlıktaki İlâhî Birlik Tecellisi

Ehadiyet, Allah'ın birliğinin her bir varlık üzerindeki hususi işaretleri bakımından tefekkür edilmesidir.

Vahidiyet kâinatın bütünündeki birliği düşündürürken, ehadiyet tek bir varlığın yaratılışındaki ilâhî isimlerin anlamlarına dikkat çeker.

6.1. Bir insanın yüzündeki ehadiyet tefekkürü

 

AI Face Photo Enhancer vs AI Image Editor Which Delivers Superior Results

İnsan yüzü küçük bir alana sahiptir.

Ancak göz, burun, ağız, deri, kas ve sinir sistemi gibi farklı yapılar içerir.

İnsanlar arasında benzer anatomik özellikler bulunmasına rağmen yüzlerin görünümü büyük farklılıklar gösterebilir.

Bu farklılıklar genetik, gelişimsel ve çevresel etkenlerle ilişkilidir.

Risale-i Nur açısından ise tek bir insan yüzü üzerinde Allah'ın yaratma, şekil verme, ilim ve hikmet isimleri tefekkür edilebilir.

Yüzün bu özellikleri, Allah'ın tek tek kullarını bilmesi ve yaratması bakımından anlamlandırılır.

Böylece yalnızca bütün insanlığın değil, tek bir insanın da Allah'ın yaratmasıyla var olduğu düşünülür.

6.2. Güneş ve ayna temsili

Bediüzzaman, Yirmi İkinci Söz'de güneşin su damlaları ve parlak yüzeylerdeki yansımalarını temsil olarak kullanır.

Risale-i Nur

Bir güneş, birçok su damlasında yansıyabilir.

Damlaların her biri küçük olmasına rağmen güneşin bir görüntüsünü taşıyabilir.

Buradaki önemli düşünce şudur:

Bir kaynağın bütün üzerinde etkili olması, onun tek tek parçalarda da izlerinin bulunmasına engel değildir.

Fakat bunu Allah'a fiziksel anlamda uygulayamayız.

Allah bir ışık kaynağı gibi maddî değildir.

O'nun zatı aynalara bölünmez.

İlâhî isimlerin tecellileri de fiziksel yansımanın aynısı değildir.

Bu temsil yalnızca birliği ve tecellilerin çokluğunu kavramaya yardımcı olur.

6.3. Vahidiyet ve ehadiyetin karşılaştırılması

 

Earth

 

Vahidiyet

Bütündeki birliğe bakış: Dünyanın ve kâinatın tamamı

 

Seedling

Ehadiyet

Tek bir varlıktaki ilâhî isimlerin anlamlarına bakış

Vahidiyet

Ehadiyet

Küllî bakıştır

Hususi bakıştır

Kâinatın bütünündeki birliği tefekkür eder

Tek bir varlıktaki birlik işaretlerini tefekkür eder

İsm-i Vâhid yönü öne çıkar

İsm-i Ehad yönü öne çıkar

Kâinattaki genel düzenden hareket eder

Tek bir canlının veya eserin yaratılışından hareket eder

Vahidiyet ve ehadiyet iki ayrı Allah anlayışı değildir. Tek olan Allah'ın birliğini tanımada birbirini tamamlayan iki bakış açısıdır.

7. Bölüm: Allah'ın Kendi Sanatını Sevmesi ve Eserlerini Göstermesi

Otuz İkinci Söz'de Bediüzzaman, ilâhî muhabbet ile yaratılmışların güzelliği arasında ilişki kurar.

Bu bahislerde Allah'ın cemal ve kemaline layık olan muhabbeti, sanatının güzelliği ve yaratılmış eserlerdeki isim tecellileri birlikte ele alınır.

Risale-i Nur Külliyatı

7.1. Sanatkârın sanatını sevmesi temsili

Bir ressam yaptığı eserin güzelliğini görebilir.

Bir mimar tasarladığı yapıyı inceleyebilir.

Bir mühendis ürettiği sistemin başarılı çalışmasından memnuniyet duyabilir.

Ancak bu örneklerin her biri sınırlıdır.

İnsan sanatkârı çoğu zaman deneyerek öğrenir. Hata yapabilir, eseri üzerinde değişiklikler gerçekleştirebilir.

Allah'ın yaratması ise böyle bir öğrenme veya deneme ihtiyacına dayanmaz.

Bediüzzaman'ın sanatkâr temsillerinde esas amaç, yaratılmış eserlerden hareketle ilâhî cemal ve kemalin anlaşılmasına yardımcı olmaktır.

7.2. Allah yarattığı eserleri görmek için mi yaratmıştır?

Bu soru dikkatle ele alınmalıdır.

Risale-i Nur'da Allah'ın cemal ve kemalini görmek ve göstermek istemesinden söz edilir.

Fakat buradaki görmeyi insanın daha önce bilmediği bir şeyi gözleriyle öğrenmesi gibi anlayamayız.

Allah'ın ilmi ezelîdir.

Allah yaratacağı her şeyi yaratılmadan önce de bilir.

Allah'ın görmesi de yaratılmışların görmesine benzemez.

Dolayısıyla bu ifade, Allah'ın kendi eserlerini tanımak veya öğrenmek için yaratma fiiline başvurduğu anlamına gelmez.

Risale-i Nur'un açıklamasında öne çıkan husus, ilâhî isim ve kemalin yaratılmışlar üzerindeki tecellileridir.

7.3. Allah'ın yaratılmışları sevmesi

Kur’an'da Allah'ın bütün varlıkları sevdiği şeklinde ayrıntısız ve koşulsuz bir genelleme yapılmaz.

Allah'ın sevdiği ve sevmediği davranışlar bildirilir.

İyilik yapanlar, sabredenler ve adaletli davrananlar Allah'ın sevgisiyle ilişkilendirilir.

Zulüm, kibir ve bozgunculuk ise Kur’an'da kınanır.

Bu nedenle Risale-i Nur'da yaratılmış sanatın ilâhî muhabbetle ilişkilendirilmesini, Allah'ın bütün insan davranışlarını ahlâkî bakımdan aynı derecede sevdiği biçiminde anlamamak gerekir.

Allah'ın yaratması ile bir kulun yaptığı davranıştan razı olması farklı meselelerdir.

8. Bölüm: İnsan Neden Allah'ın İsimlerine Kapsamlı Bir Ayna Olarak Anlatılır?

Risale-i Nur'da insan için âyine-i esmâ ve mazhar-ı câmi gibi ifadeler kullanılır.

Bunlar insanın Allah'ın farklı isimlerini tanımaya uygun çok çeşitli kabiliyetlere sahip oluşunu anlatır.

8.1. İnsanın aklı

İnsan düşünebilir.

Soru sorabilir.

Bilimsel araştırma yapabilir.

Geçmiş olayları inceleyebilir.

Gelecekle ilgili planlar kurabilir.

Ancak insanın bilgisi sınırlıdır.

Bu sınırlılık, Allah'ın Alîm ismini anlamada önemli bir farkı gösterir.

İnsan öğrenerek bilir; Allah'ın ilmi ise ezelîdir.

8.2. İnsanın merhameti

İnsan başka bir canlının acısını fark edebilir.

Yardım etmek isteyebilir.

Bir anne çocuğunu koruyabilir.

Bir hekim hastasına yardım edebilir.

İnsandaki bu merhamet, Allah'ın rahmetini tefekkür etmeye vesile olabilir.

Fakat insanın merhameti ile Allah'ın rahmeti aynı mahiyette değildir.

8.3. İnsanın iradesi

İnsan sınırlı ölçüde tercih yapabilen ve davranışlarından sorumlu tutulan bir varlıktır.

Allah'ın iradesi ise sınırsızdır.

İnsanın iradesi Allah'ın iradesinden bağımsız, mutlak bir yaratma gücü değildir.

Ehl-i Sünnet kelâmında insanın sorumluluğu ile ilâhî yaratma arasındaki ilişki kader ve cüz-i ihtiyarî bahislerinde ele alınır.

8.4. İnsanın sevmesi

İnsan güzelliği, iyiliği ve kendisine faydalı olan şeyleri sevebilir.

Bu kabiliyet, Allah'a muhabbet duymasına da vesile olabilir.

Ancak insanın Allah'ı sevmesi, Allah'ı ihtiyaç duyduğu maddî bir nesne gibi düşünmesi anlamına gelmez.

Muhabbetullah, Allah'ı tanımak, O'nun rızasını istemek ve kulluk hayatını buna göre düzenlemekle ilişkilidir.

8.5. İnsanın kapsamlı aynalığı

İnsanda bilgi edinme, sevme, merhamet, irade, sorumluluk, estetik değerlendirme ve ahlâkî muhakeme gibi farklı yetenekler bir arada bulunur.

Risale-i Nur'un bakışıyla bu durum insanın çok sayıda ilâhî ismin anlamlarını birlikte tefekkür etmesine imkân sağlar.

Ancak insanın Allah'ın isimlerine ayna oluşu, Allah'ın sıfatlarından bir parçaya sahip olduğu anlamına gelmez.

İnsanın nitelikleri yaratılmış ve sınırlıdır.

Allah'ın sıfatları ise Zâtına layıktır.

9. Bölüm: Peygamberlerin ve Özellikle Hz. Muhammed'in Marifetullah Vazifesi

Bediüzzaman'ın On Birinci ve Otuz Birinci Söz'deki açıklamalarında kâinatın anlamını insanlara bildiren peygamberlerin önemli bir yeri vardır.

Özellikle Hz. Muhammed'in (asm) peygamberliği, vahiy ve mi'rac bahisleriyle ilişkilendirilir.

9.1. Peygamberler kâinatı nasıl tanıtır?

Peygamberlerin görevi yalnızca yaratılmış varlıkları tanıtmak değildir.

Onlar insanların Allah'ı tanımasını, O'na kulluk etmesini ve doğru bir hayat yaşamasını öğreten vahyi tebliğ ederler.

Kur’an, kâinat üzerinde düşünmeye çağırırken aynı zamanda adalet, merhamet, namaz, doğruluk ve ahiret sorumluluğunu öğretir.

Bu nedenle Risale-i Nur'da marifetullah yalnızca bilgi edinmekten ibaret değildir.

Bilginin kulluğa ve ahlâka dönüşmesi de önemlidir.

9.2. Hz. Muhammed'in özel konumu

Bediüzzaman Otuz Birinci Söz'de Hz. Muhammed'in (asm) mi'racını, kâinatın yaratılış hikmetleri ve marifetullah bakımından ele alır.

Hz. Peygamber'in ilâhî isimleri tanıtan, insanlara kulluğun hakikatini öğreten ve vahyi tebliğ eden özel konumunu vurgular.

Risale-i Nur Külliyatı+1

Burada dikkat edilmesi gereken bir husus vardır:

Allah'ın Hz. Muhammed'i sevmesi, O'nun yaratmaya veya sevilmeye ihtiyaç duymasından kaynaklanmaz.

Peygamberimizin Allah katındaki yüksek makamı, Allah'ın lütfu ve peygamberlik vazifesiyle ilişkilidir.

9.3. Kulluk ile marifetullahın ilişkisi

Kur’an'da insanın yaratılış gayesi kulluk olarak bildirilmiştir.

Risale-i Nur'da kulluk yalnızca namaz, oruç ve diğer ibadetlerin dış biçimlerinden ibaret görülmez.

Tefekkür, şükür, ihlâs, dua ve ahlâkî sorumluluk da kulluk hayatının önemli parçalarıdır.

Bununla birlikte tefekkürün farz ibadetlerin yerine geçmediğini unutmamak gerekir.

Marifetullah insanın kulluğunu bilinçli hâle getirmesine yardımcı olur.

10. Bölüm: Kâinatın Yaratılış Hikmetlerinin Beş Temel Yönü

Kur’an'ın açık bildirimleri ile Risale-i Nur'un tefekkürî açıklamalarını birlikte değerlendirerek yaratılışın hikmetlerini beş başlıkta ele alabiliriz.

Hikmet

Açıklama

Marifetullah

İnsanların Allah'ı tanımaya yönelmesi

Ubudiyet

Allah'a kulluk edilmesi

Tecellî-i esmâ

İlâhî isimlerin eserlerde tanınması

İmtihan

İnsanların ahlâkî tercih ve sorumluluklarının ortaya çıkması

Ahirete hazırlık

Dünya hayatındaki amellerin ebedî hayatla ilişkisi

10.1. Marifetullah hikmeti

İnsan, kendisini ve kâinatı inceleyerek Allah'ın isimlerini tefekkür edebilir.

Fussilet suresi 53. ayette Allah'ın insanlara ufuklarda ve kendi nefislerinde ayetlerini göstereceği bildirilir.

Bu ayetin tefsirinde tarihî olaylar ve insanın kendi varlığıyla ilgili farklı açıklamalar vardır. Risale-i Nur'un kâinat tefekkürü bu ayetin anlam alanlarından biriyle ilişkilendirilebilir.

10.2. Ubudiyet hikmeti

Zâriyât suresi 56. ayet, cinlerin ve insanların kulluk amacıyla yaratıldığını bildirir.

Ancak kulluk Allah'ın ihtiyacını karşılamaz.

Kulluğa muhtaç olan yaratılmıştır.

10.3. İlâhî isimlerin tanınması

Kâinattaki varlıklar Allah'ın isimlerinin anlamlarını düşünmeye vesile olabilir.

Bu, Risale-i Nur'un özellikle vurguladığı tefekkür yönüdür.

10.4. İmtihan hikmeti

Mülk suresi 2. ayette ölüm ve hayatın, insanların hangisinin daha güzel amel işleyeceğinin ortaya çıkması için yaratıldığı bildirilir.

Buradaki imtihan, Allah'ın sonucu önceden bilmediği anlamına gelmez.

Allah'ın ilmi ezelîdir. İmtihan ise insanın fiillerinin gerçekleşmesi ve sorumluluğunun ortaya çıkmasıyla ilgilidir.

10.5. Ahiret hikmeti

İslâm inancında dünya hayatı nihai hayat değildir.

İnsanın ölümüyle bütün varoluşunun sona ermediği, ahiret hayatının bulunduğu bildirilir.

Risale-i Nur'da özellikle Onuncu Söz, Haşir Risalesi, yaratılış hikmetlerini ahiret inancıyla ilişkilendirir.

11. Bölüm: “Bilinmek İstedim, Kâinatı Yarattım” Sözü Sahih Hadis midir?

Bu konu, yaratılış hikmeti anlatılırken mutlaka açıklanmalıdır.

Tasavvufî eserlerde ve bazı dinî konuşmalarda şu anlamdaki söz aktarılır:

“Ben gizli bir hazine idim; bilinmek istedim, mahlûkatı yarattım.”

Bu söz yaygın biçimde hadis olarak nakledilse de Hz. Peygamber'e ait sahih bir hadis olarak sabit değildir.

Dolayısıyla “Allah kâinatı bilinmek için yarattı” görüşünü bu söze dayandırarak kesin bir hadis hükmü oluşturmak doğru olmaz.

Risale-i Nur'un marifetullah açıklamaları, Allah'ın isimlerinin yaratılmışlarda tanınması bakımından yorumlanabilir.

Fakat böyle bir tefekkürî yorumla sahih hadis birbirinden ayrılmalıdır.

Kur’an'ın açık biçimde bildirdiği yaratılış gayesi ise Zâriyât 56. ayetteki kulluktur.

Kulluğun Allah'ı tanıma anlamıyla ilişkisi, müfessirler tarafından da açıklanmıştır.

Diyanet Kur’an Platformu

Bu ayrım, dinî bilgiyi güvenilir biçimde öğrenmek bakımından önemlidir.

12. Bölüm: Allah'ın Cemali ve Kemali ile İnsanın Ebediyet Arzusu

İnsan birçok güzelliği sevebilir.

Fakat dünyadaki güzelliklerin çoğu zaman içinde değişir.

Çiçek solar.

İnsan yaşlanır.

Sevilen bir manzara değişebilir.

Dünyevî mutluluklar geçicidir.

Risale-i Nur'da bu durum fenâ ve zevâl kavramlarıyla ele alınır.

12.1. Geçici güzelliklerin düşündürdüğü hakikat

İnsan sevdiği şeylerin kaybolmasını istemez.

Bu, insanın ebediyet arzusuyla ilişkilidir.

Bediüzzaman'ın tefekkür yönteminde geçici güzellikler, Bâkî olan Allah'ın cemalini tanımaya vesile olabilir.

Ancak burada geçici bir çiçeğin Allah'ın zatından ayrılmış bir güzellik parçası olduğu düşünülmez.

Çiçek yaratılmıştır.

Allah'ın cemali ise yaratılmış değildir.

12.2. Muhabbetullah ve ahiret

Allah'ı seven insan, O'nun rızasına ulaşmayı arzu eder.

Cennet ve ahiret inancı bu muhabbetle yakından ilişkilidir.

Ehl-i Sünnet akaidinde müminlerin ahirette Allah'ı göreceği kabul edilir.

Bu nimet rü'yetullah olarak isimlendirilir.

Bediüzzaman'ın cemal ve muhabbet açıklamaları da ahiret saadetiyle birlikte değerlendirilebilir.

Fakat Allah'ın ahirette görülmesi, O'nun maddî bir şekle veya belirli bir mekâna sahip olduğu anlamına gelmez.

13. Bölüm: Marifetullahı Günlük Hayatta Nasıl Uygulayabiliriz?

Bir insan her gün karşılaştığı olayları tefekkür konusu yapabilir.

Sabah uyandığında hayat nimetini düşünebilir.

Su içerken rızık ve rahmeti hatırlayabilir.

Bir çiçeği gördüğünde yaratılışın güzelliği üzerine düşünebilir.

Bir hastaya yardım ederken merhametin ahlâkî değerini hissedebilir.

Gece gökyüzüne baktığında kâinatın büyüklüğünü ve insanın sınırlılığını tefekkür edebilir.

Bunu şu sorularla daha bilinçli hâle getirebiliriz:

  1. Bu varlıkta hangi özellikleri gözlemliyorum?

  2. Bu özelliklerin bilimsel açıklaması hakkında ne biliyorum?

  3. Risale-i Nur açısından hangi ilâhî isimler üzerinde düşünebilirim?

  4. Bu tefekkür bana Allah'ın hangi kemal sıfatını hatırlatıyor?

  5. Bu düşünceden sonra hayatımda hangi güzel davranışı geliştirebilirim?

Sonuncu soru özellikle önemlidir.

Çünkü marifetullah yalnızca kavramları öğrenmekle sınırlı değildir.

Allah'ın Rahîm ismini tanımak, insanda merhametli olma sorumluluğunu güçlendirmelidir.

Allah'ın Alîm olduğunu bilmek, insanı gizli açık davranışlarında sorumluluk sahibi olmaya yönlendirmelidir.

Allah'ın Adl ismini tanımak, adaletli davranmanın önemini hatırlatmalıdır.

Allah'ın Kerîm ismini düşünmek ise insana cömertliğin değerini öğretmelidir.

14. Bölüm: Bütün Hakikatlerin Özeti

Risale-i Nur'da marifetullah yolculuğu

1

Eser

Yaratılmış varlıkların güzelliği, ölçüsü ve düzeni

2

Fiil

Yaratma, yaşatma, rızıklandırma ve şekil verme

3

İsim

Hâlık, Muhyî, Rezzâk, Musavvir, Hakîm

4

Sıfat

İlim, irade, kudret, hayat ve diğer kemal sıfatları

5

Şuunât

İlâhî Zâta layık, mahiyeti bütünüyle bilinmeyen yüce anlamlar

6

Zât-ı Akdes

Bütün isim ve sıfatların sahibi, ezelî ve ebedî Allah

Bu sıralama insanın eserden Allah'ı tanımaya yönelen düşünce yoludur; Allah'ın Zâtının parçalardan veya katmanlardan oluştuğunu anlatmaz.

Sonuç: Kâinatın Hakiki Sahibi ve Bütün Kemallerin Kaynağı

Bediüzzaman'ın yaratılış hikmetlerine ilişkin tefekkürü üç önemli esasa dayanır.

Birincisi, Allah'ın sonsuz cemal ve kemal sahibi olmasıdır.

İkincisi, yaratılmış varlıkların Allah'ın isimlerine işaret eden eserler olarak değerlendirilmesidir.

Üçüncüsü ise insanın bu eserlerden hareketle Allah'ı tanıma ve O'na kulluk etme sorumluluğudur.

Allah kendi cemal ve kemalini sevmek için bir ihtiyaca muhtaç değildir.

Allah'ın yaratması, O'nun ilmine veya kudretine yeni bir kemal kazandırmaz.

Allah hiçbir varlığın övgüsüne ihtiyaç duymaz.

Ancak Kur’an'ın ve Risale-i Nur'un açıkladığı çerçevede yaratılışın hikmetleri üzerinde düşünmek mümkündür.

Kâinattaki eserlerden Allah'ın isimlerini tanımaya çalışmak, insanı tevhid inancına yönlendirebilir.

Bu tanıma, kalpte Allah sevgisini ve kulluk bilincini geliştirebilir.

İnsan kâinatı gördüğünde yalnızca varlıkların nasıl işlediğini değil, varlığın anlamını ve kendi kulluk sorumluluğunu da düşünebilir.

Risale-i Nur'daki marifetullah yolculuğunun temel gayesi budur.

Başlıca kaynaklar

İlmî not: Makaledeki yaratılış hikmetleri ve cemal-kemal ilişkisine dair ayrıntıların bir kısmı Risale-i Nur'un tefekkürî yorumlarıdır. Kur’an'da bildirilen yaratılış gayeleri ve Ehl-i Sünnet'in temel akaid hükümleriyle aynı kesinlik derecesinde sunulmamalıdır. Metindeki bilimsel örnekler de doğrudan deneysel teoloji kanıtları değil, imanî düşünmeye yardımcı örneklerdir.

 

Yorumlar:

Yorum Yazabilirsiniz.

Mail adresiniz gizli kalacaktır. Lütfen bütün alanları doldurun. *


Benzer Bloglar

ALLAH’A İMAN
  • Salih Avcı
  • 20.02.2023
ALLAH’A İMAN
24 Altın
  • Salih Avcı
  • 21.02.2023
24 Altın
Allah Marifeti
  • Salih Avcı
  • 21.02.2023
Allah Marifeti
Deprem hutbesi
  • Salih Avcı
  • 22.02.2023
Deprem hutbesi
Büyük Günahlardan Kaçınma
  • Salih Avcı
  • 22.02.2023
Büyük Günahlardan Kaçınma
Küll Cüz Kavramları
  • Salih Avcı
  • 15.12.2024
Küll Cüz Kavramları
ENE ÜZERİNE
  • Salih Avcı
  • 15.12.2024
ENE ÜZERİNE
Meleklere İman
  • Salih Avcı
  • 16.12.2024
Meleklere İman
Hakikatli Bir Hatıra
  • Salih Avcı
  • 22.02.2025
Hakikatli Bir Hatıra
KADERE BİR DE BÖYLE BAK
  • Salih Avcı
  • 16.05.2025
KADERE BİR DE BÖYLE BAK
KADERE İMAN İZAHI
  • Salih Avcı
  • 09.08.2025
KADERE İMAN İZAHI
 TEVEKKÜL
  • Salih Avcı
  • 10.08.2025
TEVEKKÜL
Hırs ve Azim
  • Salih Avcı
  • 10.08.2025
Hırs ve Azim
Hastalar için Manevi Reçete
  • Salih Avcı
  • 30.11.2025
Hastalar için Manevi Reçete
Kamil Mürşid
  • Salih Avcı
  • 20.01.2026
Kamil Mürşid
Çocuğu Vefat Edenen Teselli
  • Salih Avcı
  • 22.05.2026
Çocuğu Vefat Edenen Teselli
Aklın Mertebeleri
  • Salih Avcı
  • 04.08.2026
Aklın Mertebeleri
Dinin Direği Namaz
  • Salih Avcı
  • 10.08.2026
Dinin Direği Namaz
Tevhid Ehadiyet Vahdaniyet
  • Salih Avcı
  • 11.08.2026
Tevhid Ehadiyet Vahdaniyet
İnsan Kimdir?
  • Salih Avcı
  • 11.08.2026
İnsan Kimdir?
Vesvese Takıntı
  • Salih Avcı
  • 12.08.2026
Vesvese Takıntı
Besmelenin Büyük Sırrı
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Besmelenin Büyük Sırrı
Gerçek Mutluluğun Sırrı
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Gerçek Mutluluğun Sırrı
Nefis Terbiyesi
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Nefis Terbiyesi
Gıybet
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Gıybet
Riba Nedir?
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Riba Nedir?
Zekat ve İnfak
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Zekat ve İnfak
İhlas
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
İhlas
Mehdiyet
  • Salih Avcı
  • 15.08.2026
Mehdiyet
Kainat Ağacı ve İnsan
  • Salih Avcı
  • 16.08.2026
Kainat Ağacı ve İnsan
Anne Baba Hakkı
  • Salih Avcı
  • 17.08.2026
Anne Baba Hakkı
Gençlik Rehberi
  • Salih Avcı
  • 17.08.2026
Gençlik Rehberi
AKTİF SABIR VE SABR-I CEMÎL
  • Salih Avcı
  • 13.09.2026
AKTİF SABIR VE SABR-I CEMÎL
 BEŞ HİKMETLİ CÜMLE
  • Salih Avcı
  • 23.09.2026
 BEŞ HİKMETLİ CÜMLE
 EL-HAYY
  • Salih Avcı
  • 30.10.2026
EL-HAYY
EL-KAYYÛM
  • Salih Avcı
  • 03.11.2026
EL-KAYYÛM
EL-ALÎM
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
EL-ALÎM
 EL-HAFÎZ
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
EL-HAFÎZ
 ER-REZZÂK
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
ER-REZZÂK
ER-RAHÎM
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
ER-RAHÎM
ER-RAHMÂN
  • Salih Avcı
  • 05.11.2026
ER-RAHMÂN
EL-KADÎR
  • Salih Avcı
  • 09.11.2026
EL-KADÎR
EL-HAKÎM
  • Salih Avcı
  • 09.11.2026
EL-HAKÎM