RİSALE-İ NUR’A GÖRE KADER, KAZA VE ATÂ KANUNLARI

İlâhî Takdir, İcra ve Rahmet Arasındaki İnce Denge

İnsan hayatında bazen şu sorularla karşılaşır:

“Madem her şey kaderde yazılmıştır, dua neden edilir?”

“Sadaka belayı gerçekten defeder mi?”

“Dua kaderi değiştirir mi?”

“Allah’ın ezelî ilminde her şey belli ise atâ ne demektir?”

“İnsan kader karşısında mecbur mudur, yoksa iradesi var mıdır?”

Risale-i Nur, kader meselesini insanın iradesini ortadan kaldıran bir mecburiyet şeklinde değil; Allah’ın ezelî ilmi, insanın cüz’î iradesi, dua, tevekkül, sorumluluk ve İlâhî rahmet arasındaki büyük bir denge olarak ele alır.

Bediüzzaman Said Nursî, Mesnevî-i Nuriye’de kader, kaza ve atâ arasındaki ilişkiyi çok özlü bir ifadeyle şöyle açıklar:

“Cenab-ı Hakk’ın atâ, kaza ve kader namında üç kanunu vardır. Atâ, kaza kanununu, kaza da kaderi bozar.”

Bu ifadede geçen “bozar” kelimesi, Allah’ın ilminde sonradan bir değişiklik meydana geldiği anlamına gelmez. Çünkü Risale-i Nur’un temel ölçülerinden biri şudur:

“Kader, ilim nevindendir. İlim, malûma tabidir.”

Yani kader, Allah’ın ezelî ilmiyle ilgilidir. Allah’ın ilminde sonradan öğrenme, yanılma veya fikir değiştirme düşünülemez.

1. KADER NEDİR?

Bediüzzaman kaderi şöyle tarif eder:

“Bir şey hakkında verilen karar, kader demektir.”

Kaderi en sade şekilde şöyle ifade edebiliriz:

KADER = ALLAH’IN HER ŞEYİ EZELÎ İLMİYLE BİLMESİ, ÖLÇÜSÜNÜ, MİKTARINI VE PROGRAMINI TAKDİR ETMESİDİR.

Kader, yalnız insanın ne zaman doğacağı, kiminle evleneceği veya ne zaman öleceği meselesinden ibaret değildir.

Kâinattaki bütün ölçüler kader hakikatinin kapsamındadır.

Bir insanın yaratılışı, bir ağacın büyümesi, bir çiçeğin şekli, gezegenlerin hareketleri, canlıların bedenlerindeki ölçüler ve hayatlarının belirli kanunlar içerisinde devam etmesi kaderin geniş dairesi içerisinde düşünülebilir.

Bir bina örneği

Bir mimar bina yapılmadan önce projesini hazırlar.

Projede binanın:

• yüksekliği,

• odaları,

• kapıları,

• pencereleri,

• merdivenleri,

• ölçüleri

belirlenmiştir.

Henüz ortada bina bulunmasa bile onun projesi vardır.

Temsil açısından:

Proje → kader

Binanın yapılması → kaza

şeklinde düşünülebilir.

Elbette Allah’ın ilmini insanın yaptığı projeye benzetmek yalnız meseleyi zihne yaklaştırmak içindir. Allah sonradan düşünüp karar veren bir varlık değildir. O’nun ilmi ezelîdir.

2. KADER BÜTÜN KÂİNATI KUŞATIR

Kader denildiğinde çoğu zaman yalnız insanın başına gelecek hadiseler düşünülür.

Oysa Risale-i Nur’da kader çok daha geniş bir hakikattir.

Bir tohumun içine bakıldığında gelecekte meydana gelecek ağacın programını taşıdığı görülür.

Küçücük bir çekirdekten:

• kökler,

• gövde,

• dallar,

• yapraklar,

• çiçekler,

• meyveler

ortaya çıkar.

Her şey belirli ölçüler içerisinde meydana gelir.

İşte bu ölçülü yaratılış, kader hakikatinin kâinattaki tecellilerinden biri olarak okunabilir.

3. “KADER İLİM NEVİNDENDİR” NE DEMEKTİR?

Kader meselesinin en önemli anahtarlarından biri budur:

“Kader, ilim nevindendir. İlim, malûma tabidir.”

Buradaki temel mesele şudur:

Allah bir insanın ne yapacağını bildiği için insan onu yapmak zorunda değildir.

Aksine:

İnsan kendi iradesiyle neyi tercih edecekse Allah onu ezelden bilir.

Allah’ın bilmesi insanın iradesini ortadan kaldırmaz.

Çünkü:

Bilmek başka, zorlamak başkadır.

Allah kulunun neyi seçeceğini bilir; fakat kul tercihini kendi cüz’î iradesiyle yaptığı için tercihinden sorumludur.

4. ÖĞRETMEN ÖRNEĞİ

Bir öğretmenin öğrencisini çok iyi tanıdığını düşünelim.

Öğrenci hiç çalışmıyor.

Öğretmen:

“Bu öğrenci böyle devam ederse sınavdan kalacak.”

diyor.

Öğrenci gerçekten çalışmıyor ve sınavdan kalıyor.

Öğrenci:

“Öğretmen benim kalacağımı bildiği için kaldım.”

diyebilir mi?

Hayır.

Öğretmenin bilgisi öğrenciyi zorlamamıştır.

Elbette bu temsil yalnız meseleyi anlamaya yardımcı olur. Çünkü öğretmenin bilgisi tahmine dayanabilir; Allah’ın bilgisi ise kesin, ezelî ve kuşatıcıdır.

Temsilin göstermek istediği hakikat şudur:

BİLMEK, ZORLAMAK DEĞİLDİR.

Bu nedenle kader insanın iradesini ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

5. KAZA NEDİR?

Bediüzzaman kazayı şöyle tarif eder:

“O kararın infazı, kaza demektir.”

Buna göre:

KAZA = KADERDE TAKDİR EDİLEN BİR ŞEYİN ZAMANI GELDİĞİNDE YARATILIP MEYDANA GELMESİDİR.

En sade ifadeyle:

KADER → TAKDİR

KAZA → İCRA

Kader:

“Ne olacak?”

Kaza:

“Takdir edilen şeyin meydana gelmesi.”

şeklinde düşünülebilir.

6. TOHUM ÜZERİNDEN KADER VE KAZA

Bir elma çekirdeğini düşünelim.

Çekirdeğin içerisinde gelecekte ortaya çıkacak ağacın özelliklerini taşıyan biyolojik bir program bulunmaktadır.

Temsil açısından bu:

KADER

gibidir.

Çekirdek toprağa düşer.

Filizlenir.

Kök salar.

Gövdesi büyür.

Dalları çıkar.

Çiçek açar.

Meyve verir.

Programın zaman içerisinde yaratılarak ortaya çıkması ise:

KAZA

olarak düşünülebilir.

7. ATÂ NEDİR?

Meselenin en ince noktalarından biri atâ kavramıdır.

Bediüzzaman şöyle tarif eder:

“O kararın iptaliyle hükmü kazadan affetmek, atâ demektir.”

“Atâ” kelimesi sözlük olarak:

ihsan, bağış, lütuf ve hediye

manalarına gelir.

Risale-i Nur’daki bu özel kullanım açısından ise şöyle ifade edilebilir:

ATÂ = ALLAH’IN RAHMET VE LÜTFUYLA KULUNU BİR HÜKMÜN İCRASINDAN MUAF TUTMASIDIR.

Atâ, Allah’ın rahmetinin özel bir tecellisidir.

8. “ATÂ KAZAYI, KAZA KADERİ BOZAR” NE DEMEKTİR?

Bediüzzaman’ın:

“Atâ, kaza kanununu, kaza da kaderi bozar.”

ifadesi ilk bakışta zor anlaşılabilir.

Buradaki “bozmak”, Allah’ın ezelî ilminde meydana gelen bir değişiklik değildir.

Çünkü Allah ezelden ebede her şeyi bilir.

Bediüzzaman meseleyi ayrıca:

“Atâ, kaza kanununun şümulünden ihraçtır.”

manasıyla açıklar.

Yani genel bir hüküm ve sebep-sonuç düzeni bulunabilir; fakat Cenab-ı Hak rahmetiyle bir kulunu o hükmün kapsamından çıkarabilir.

Dolayısıyla değişiklik:

Allah’ın ilminde değil, bizim zaman içerisinde gördüğümüz hadiselerin meydana gelişindedir.

9. MAHKEME ÖRNEĞİYLE KADER, KAZA VE ATÂ

Meseleyi zihne yaklaştırmak için bir mahkeme temsili kullanılabilir.

Bir kişi hakkında hüküm verildiğini düşünelim:

“Bu kişi şu cezayı alacaktır.”

Bu:

KADER

benzetmesine karşılık gelir.

Kararın uygulanması:

KAZA

gibidir.

Fakat daha sonra kişinin affedildiğini düşünelim.

Hükmün uygulanmasından muaf tutulması:

ATÂ

benzetmesine karşılık gelir.

Özetle:

Karar → kader

Kararın infazı → kaza

Hükmün affedilmesi → atâ

şeklinde düşünülebilir.

10. ATÂ KADERİN DIŞINDA MIDIR?

Hayır.

Bu nokta özellikle önemlidir.

Atâ, Allah’ın önceden bilmediği beklenmedik bir hadise değildir.

Allah:

“Bunun böyle olacağını bilmiyordum; şimdi kararımı değiştirdim.”

demez.

Böyle düşünmek Allah’ın ezelî ilmiyle bağdaşmaz.

Kulun dua edeceğini de, sadaka vereceğini de, tövbe edeceğini de, bunların hangi neticelere vesile olacağını da Allah ezelden bilir.

Dolayısıyla:

ATÂ DA KADERİN İÇİNDEDİR.

11. DUA KADERİ DEĞİŞTİRİR Mİ?

İnsan bazen şöyle düşünür:

“Madem her şey kaderde yazılmış, neden dua ediyorum?”

Bu sorunun cevabı şudur:

DUA DA KADERİN İÇİNDEDİR.

Allah yalnız sonucu bilmez.

Sonuca götüren sebepleri de bilir.

Mesela Allah:

• bir belanın sebeplerini bilir,

• kulunun dua edeceğini bilir,

• duaya nasıl karşılık vereceğini bilir,

• belanın kaldırılıp kaldırılmayacağını bilir,

• bütün bunların sonunda meydana gelecek neticeyi de bilir.

Dolayısıyla dua:

Kaderin karşısında değil, kaderin içerisindedir.

İnsan dua etmekle kaderden kaçmaz; yine kader içerisinde Allah’ın rahmet kapısını çalar.

12. DUA ETTİĞİMİZ HER ŞEY AYNEN VERİLİR Mİ?

Hayır.

Risale-i Nur’un önemli ölçülerinden biri şudur:

Duaya cevap verilmesi başka, istediğimiz şeyin aynen verilmesi başkadır.

Bir çocuk doktora:

“Bana şu ilacı ver.”

diyebilir.

Doktor çocuğun isteğini duyar.

Fakat istediği ilaç ona zararlıysa onu vermez.

Başka bir ilaç verir.

Çünkü doktor hastanın isteğinden çok onun faydasını düşünür.

Bunun gibi insan da Allah’tan bir şey ister.

Cenab-ı Hak duasını bilir ve işitir; fakat neticeyi kendi hikmetine göre yaratır.

Bu nedenle duanın karşılığı:

• istediğimiz şeyin aynısı,

• daha hayırlısı,

• bir musibetin kaldırılması,

• manevi bir kazanç,

• ahirette verilecek bir mükâfat

şeklinde olabilir.

13. SADAKA BELAYI DEFEDER Mİ?

Risale-i Nur’da sadakanın belanın def’ine vesile olabileceğine işaret edilir.

Burada da aynı kader ölçüsü geçerlidir.

Bir insan sadaka verir.

Sadaka bir belanın kaldırılmasına vesile olur.

Fakat bu:

“Kader bozuldu.”

demek değildir.

Çünkü:

Sadaka vermek de, sadakanın bir belanın kaldırılmasına vesile olması da Allah’ın ezelî ilmindedir.

14. TÖVBE VE ATÂ

Bir insan günah işleyebilir.

Günah cezaya sebep olabilir.

Fakat insan samimiyetle tövbe eder.

Allah onu affeder.

Burada atâ hakikatine yakın büyük bir İlâhî lütuf görülür:

Günah → cezaya sebep olabilir.

Tövbe → rahmete vesile olur.

Af → İlâhî ihsandır.

Bu sebeple mümin hiçbir zaman:

“Benim kaderim kötü; artık yapabileceğim hiçbir şey yok.”

dememelidir.

Allah’ın rahmetinden ümit kesilmez.

15. KADER TEMBELLİK SEBEBİ DEĞİLDİR

Kaderin en fazla yanlış kullanıldığı noktalardan biri budur.

Bir insan:

“Kaderimde varsa zaten olur.”

diyerek çalışmayı bırakamaz.

Bu, Risale-i Nur’un kader anlayışı değildir.

Kader insana vazifesini terk ettirmek için verilmemiştir.

Bediüzzaman’ın ortaya koyduğu denge açısından:

Geçmiş hadiselerde kader teselli verir; geleceğe bakarken insan iradesini kullanıp vazifesini yapar.

Bir musibet geldikten sonra insan:

“Bunda kader-i İlâhînin bir hikmeti vardır.”

diyerek sabredebilir.

Fakat gelecek için:

“Nasıl olsa kaderimde ne varsa olacak.”

deyip çalışmayı terk edemez.

Çalışır.

Tedbir alır.

Dua eder.

Helâl sebeplere müracaat eder.

Sonra Allah’a tevekkül eder.

16. KÖTÜLÜKLERDE KADERE SIĞINILAMAZ

Bir insan günah işledikten sonra:

“Ne yapayım, kaderimde varmış.”

diyemez.

Çünkü insan o davranışı kendi iradesiyle tercih etmiştir.

Mesela bir kişi:

“Hırsızlık yaptım ama kaderimde vardı.”

diyerek kendisini sorumluluktan kurtaramaz.

İnsan kötülüğü tercih ettiği için sorumludur.

Allah’ın yaratması insanın tercih sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Bu sebeple kader günah için mazeret yapılamaz.

17. İYİLİKLERDE KADER NEDEN HATIRLANIR?

İnsan bir başarı elde ettiğinde nefis hemen:

“Ben yaptım.”

demeye meyleder.

İşte burada kader insana haddini bildirir.

Çünkü o başarı için gerekli:

• hayatı,

• aklı,

• sağlığı,

• zamanı,

• kabiliyeti,

• imkânları,

• fırsatları,

• sebepleri

insan kendisi yaratmamıştır.

Bu nedenle insan çalışır fakat başarı geldiğinde:

“Allah nasip etti.”

der.

Böylece kader insanı gururdan korur.

18. “HASENATIM SENİN ATÂNDANDIR”

Bediüzzaman kader, kaza ve atâ hakikatini anlattıktan sonra çok güzel bir kulluk şuuruna ulaşır:

“Yâ İlâhî! Hasenatım senin atândandır...”

Kul yaptığı iyilikleri yalnız kendisine mal etmez.

Çünkü:

• imanı Allah vermiştir,

• aklı Allah vermiştir,

• sağlığı Allah vermiştir,

• imkânları Allah vermiştir,

• iyilik yapma fırsatını Allah vermiştir,

• hidayet Allah’ın ihsanıdır.

Öyleyse insan iyilik yaptığında:

“Ben ne kadar büyük bir insanım.”

demek yerine:

“Rabbim bana bu hayrı yapmayı nasip etti.”

demelidir.

Bu anlayış insanı ucubdan, kibirden ve gururdan korur.

19. KADER, KAZA VE ATÂ ARASINDAKİ DENGE

Meseleyi zihnimizde şöyle özetleyebiliriz:

KADER

Allah’ın ezelî ilmindeki takdir, ölçü ve programdır.

↓

KAZA

Takdir edilen şeyin zamanı geldiğinde yaratılıp meydana gelmesidir.

↓

ATÂ

Allah’ın rahmet ve ihsanıyla kulun belirli bir hükmün icrasından muaf tutulması veya özel bir lütfa mazhar olmasıdır.

Ancak burada unutulmaması gereken en önemli hakikat şudur:

BUNLARIN HİÇBİRİ ALLAH’IN EZELÎ İLMİNİN DIŞINDA DEĞİLDİR.

20. EN BÜYÜK YANLIŞ ANLAMA

Şöyle düşünmek doğru değildir:

“Önce kaderde A yazılmıştı.
Sonra Allah fikrini değiştirdi.
B oldu.”

Bu anlayış Allah’ın ezelî ilmiyle bağdaşmaz.

Daha doğru ifade şudur:

Allah ezelden bütün sebepleri, şartları, kulun tercihlerini, duasını, tövbesini, sadakasını ve meydana gelecek nihai neticeyi birlikte bilir.

Biz olayları zaman içerisinde görüyoruz.

Dün başka bir şey vardı.

Bugün başka bir şey meydana geldi.

Yarın başka bir netice ortaya çıkacak.

Fakat Allah’ın ilmi bizim gibi zamanın içerisinde değildir.

Dolayısıyla bize değişiklik gibi görünen hadiseler Allah için sonradan öğrenilmiş yeni bilgiler değildir.

21. KADER VE İRADE BİRBİRİNİN DÜŞMANI DEĞİLDİR

Risale-i Nur’un ortaya koyduğu denge çok önemlidir.

Kader insana:

“Her şeyi sen yapmıyorsun.”

der.

Cüz’î irade ise:

“Tercihlerinden sorumlusun.”

der.

Böylece insan iki büyük uçtan kurtulur.

Birincisi:

Gurur

“Her şeyi ben başardım.”

İkincisi:

Cebir ve tembellik

“Benim hiçbir iradem yok; ne olacaksa olur.”

Risale-i Nur her ikisini de reddeder.

Doğru tavır şudur:

ÇALIŞ + TEDBİR AL + DUA ET + TEVEKKÜL ET

22. KADER, KAZA VE ATÂ İNSANA NE ÖĞRETİR?

KADER → TEVEKKÜLÜ ÖĞRETİR

İnsan her şeyin Allah’ın ilmi ve iradesi dışında olmadığını bilir.

KAZA → TESLİMİYETİ ÖĞRETİR

Bir hadise meydana geldikten sonra Allah’ın takdirinde hikmet bulunduğuna inanır ve sabreder.

ATÂ → ÜMİDİ ÖĞRETİR

İnsan:

“Artık hiçbir şey değişmez.”

diyerek Allah’ın rahmetinden ümidini kesmez.

Dua eder.

Tövbe eder.

Sadaka verir.

Allah’a yönelir.

Çalışır.

Tedbir alır.

Sonra neticeyi Rabbine bırakır.

23. MÜMİNİN KADER KARŞISINDAKİ DURUŞU

Kader inancı insanı pasifleştirmek için değil, ruhuna denge kazandırmak içindir.

Mümin:

Geçmişine baktığında:
“Allah’ın takdirinde bir hikmet vardır.” der.

Günahına baktığında:
“Ben tercih ettim; tövbe etmeliyim.” der.

Başarısına baktığında:
“Rabbim nasip etti.” der.

Geleceğine baktığında:
“Çalışmalı ve tedbir almalıyım.” der.

Bir ihtiyacı olduğunda:
“Dua etmeliyim.” der.

Bir musibet karşısında:
“Sabretmeli ve Rabbime sığınmalıyım.” der.

Günahından sonra:
“Allah’ın rahmetinden ümit kesmemeliyim.” der.

İşte kader imanı insanı hem gururdan, hem ümitsizlikten, hem de tembellikten koruyan büyük bir iman hakikatidir.

SONUÇ: KADERİN ÖZÜ TESLİMİYET, İRADENİN ÖZÜ SORUMLULUK, ATÂNIN ÖZÜ ÜMİTTİR

Risale-i Nur’a göre meseleyi birkaç cümlede şöyle özetleyebiliriz:

KADER → Allah ezelî ilmiyle bilir ve takdir eder.

KAZA → Allah takdir edilen şeyi zamanı geldiğinde yaratır ve meydana getirir.

ATÂ → Allah rahmet ve ihsanıyla kulunu bir hükmün icrasından muaf tutabilir veya ona özel bir lütufta bulunabilir.

Fakat:

ATÂ KADERİN DIŞINDA DEĞİLDİR.

DUA KADERİN DIŞINDA DEĞİLDİR.

SADAKA KADERİN DIŞINDA DEĞİLDİR.

TÖVBE KADERİN DIŞINDA DEĞİLDİR.

Bunların tamamı Allah’ın ezelî ilminde bilinmektedir.

Bu sebeple mümin kader karşısında çaresiz ve pasif bir insan değildir.

O:

Çalışır; çünkü iradesi vardır.

Tedbir alır; çünkü sebeplere müracaat etmek vazifesidir.

Dua eder; çünkü Allah’ın rahmetine muhtaçtır.

Tövbe eder; çünkü Allah’ın affından ümit kesmez.

Sadaka verir; çünkü hayrın ve rahmetin kapılarını arar.

Tevekkül eder; çünkü neticeyi yaratan Allah’tır.

Musibet geldiğinde sabreder; çünkü kaderde hikmetsizlik olmadığına inanır.

Başarı geldiğinde şükreder; çünkü bütün iyilikleri yalnız kendi nefsinden bilmez.

Böylece kader insana tevekkülü, kaza teslimiyeti, atâ ise ümit ve duayı öğretir. İnsan ne “Her şeyi ben yaparım.” diyerek gurura düşer ne de “Benim elimden hiçbir şey gelmez.” diyerek tembelliğe ve cebir anlayışına sığınır.

Kaderin verdiği en güzel derslerden biri şudur:

Vazifeni yap, sebeplere müracaat et, dua kapısını bırakma; fakat neticeyi Allah’tan bil.

Çünkü kulun vazifesi çalışmak ve kulluk etmek, neticeyi yaratmak ise Allah’a aittir.